Кіріспе
Әл-Ямама (اليمامة) – Ұлыбританияның Сауд Арабиясына жасаған рекордтық қару сату сериясының атауы, ол британ үкіметіне күніне 500 тоннаға дейін шикі мұнай жеткізу арқылы төленді. Басты мердігер – BAE Systems және оның бұрынғы компаниясы British Aerospace. Алғашқы сатылым 1985 жылдың қыркүйегінде өтті, ал ең соңғы келісімшарт 72 Eurofighter Typhoon көп мақсатты истребительдері үшін 2006 жылдың тамызында қол қойылды. BAE Systems компаниясының сол кездегі бас директоры Майк Тернер 2005 жылдың тамызында BAE және оның бұрынғы компаниясы жиырма жыл ішінде келісімшарттардан 43 миллиард фунт стерлинг тапқанын және тағы 40 миллиард фунт стерлинг таба алатынын мәлімдеді. Бұл Ұлыбританияның ең ірі экспорттық келісімі және Сауд Арабиясында кем дегенде 5000 адамды жұмыспен қамтиды. 2010 жылы BAE Systems АҚШ сотында жалған есеп беру және сатуға қатысты дұрыс емес мәлімдемелер жасағаны үшін кінәлі деп танылды. Сауд Арабиясы мен Ұлыбритания үкіметтерінің саяси қысымынан кейін британдық Жеткісіздіктерді зерттеу кеңсесінің осы келісімге қатысты тергеуі тоқтатылды.
the historical district in central Saudi Arabia
Al Yamamah ( اليمامة) is the name of a series of record arms sales by the United Kingdom to Saudi Arabia, paid for by the delivery of up to of crude oil per day to the British government. The prime contractor has been BAE Systems and its predecessor British Aerospace. The first sales occurred in September 1985 and the most recent contract for 72 Eurofighter Typhoon multirole fighters was signed in August 2006. Mike Turner, then CEO of BAE Systems, said in August 2005 that BAE and its predecessor had earned £43 billion in twenty years from the contracts and that it could earn £40 billion more. It is Britain's largest ever export agreement, and employs at least 5,000 people in Saudi Arabia. In 2010, BAE Systems pleaded guilty in a United States court to charges of false accounting and making misleading statements in connection with the sales. An investigation by the British Serious Fraud Office into the deal was discontinued after political pressure from the Saudi and British governments.
Өмірбаян
Ұлыбритания Сауд Арабиясына қару-жарақ жеткізуші ел ретінде Al Yamamah келісімінен бұрыннан-ақ танымал болды. 1964 жылы Британдық ұшақ корпорациясы Эр-Риядта Lightning ұшақтарының демонстрациялық ұшуларын өткізді, ал 1965 жылы Сауд Арабиясы Lightning және Strikemaster ұшақтарымен қатар Thunderbird жер-әуе ракеталарын жеткізу туралы ниет хатына қол қойды. 1966 жылы 40 Lightning және 25 Strikemaster ұшағына негізгі келісімшарт жасалды (кейіннен саны 40-қа дейін арттырылды). 1973 жылы Сауд Арабиясы үкіметі британ үкіметімен келісімге келді, онда BAC қорғаныс жүйесінің барлық бөліктеріне жауапты мердігер ретінде тағайындалды (бұрын AEI радарлық жабдықтарды жеткізуге келісімшарт жасасқан, ал Airwork Services техникалық қызмет көрсету және оқытумен айналысты). Сауд Арабиясы Корольдік Әуе күштерінің (RSAF) жалпы шығындары 10 миллиард фунт стерлингтен (57 миллиард SAR) асты. 1970 жылдары АҚШ-тың қорғаныс мердігерлері ірі келісімдер жеңіп алды, оның ішінде 114 Northrop F 5 ұшағы да болды. 1981 жылы RSAF 46 F 15C және 16 F 15D ұшақтарын тапсырыс берді, ал 1982 жылы 5 E 3A AWACS ұшағын сатып алды. Осы келісімдерден кейін және АҚШ Конгресінде Израильге жағымды көзқарасқа байланысты, ол келісімді тоқтатуы немесе экспортталған ұшақтарды пайдалануға шектеулер қоюы мүмкін болғандықтан, Сауд Арабиясы қару-жарақ сатып алу үшін Ұлыбританияға жүгінді.
Қорытынды
Financial Times 1984 жылдың шілдесінде Сауд Арабиясының «Панавия Торнадо» ұшағына деген «қызығушылығын» хабарлады. Батыс Германия НАТО-дан тыс елдерге экспортқа қанағаттандырмаушылықтарын жойғаннан кейін экспорт мүмкіншілігі туды. 1985 жылдың қыркүйегінде Сауд Арабиясы «принцип бойынша» «Торнадо», «Хок» және зымырандар бойынша келісімге келісті. 1985 жылдың 26 қыркүйегінде Ұлыбритания мен Сауд Арабиясының қорғаныс министрлері Лондонда 48 «Торнадо IDS», 24 «Торнадо ADV», 30 «Хок» оқу ұшағы, 30 «Pilatus PC 9» оқу ұшағы, қару-жарақ, радарлар, қосалқы бөлшектер және ұшқыштарды даярлау бағдарламасы туралы өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. Екінші кезең («Әл Ямама II») 1988 жылдың 3 шілдесінде Бермудада Ұлыбритания мен Сауд Арабиясының қорғаныс министрлері қол қойды. Келісімнің толық көлемі ешқашан толыққанды нақтыланбаған болса да, ол «британдықтардың ең ірі сатылымы» деп сипатталды, «өте үлкен және күрделі» болды. Ең кем дегенде, бұл 96 «Panavia Tornado» жердегі шабуыл ұшағын, 24 Әуе қорғанысы нұсқаларын (ADV), 50 «BAE Hawk» және 50 «Pilatus PC 9» ұшағын, арнайы теңіз кемелерін және түрлі инфрақұрылымдық жұмыстарды қамтамасыз ету және қолдауды қамтиды деп есептеледі. Бастапқы меморандум бойынша Ұлыбритания ескірген «Lightning» және «Strikemaster» ұшақтарын, сондай-ақ олармен байланысты жабдықтар мен қосалқы бөлшектерді сатып алуға міндеттенді. Британ үкіметінің жобаның бас мердігері – «BAE Systems». «BAE» компаниясында шамамен 4000 қызметкер тікелей Сауд Арабиясының Корольдік Әуе күштерімен жұмыс істейді (Сауд Арабиясының әскери күштеріне де қараңыз). Бастапқы келісімнің табысы британдық өнеркәсіптің мүддесін қорғаған премьер-министр Маргарет Тэтчерге байланысты. Қорғаныс министрлігінің Тэтчерге арналған брифинг-қағазында оның келіссөздерге қатысуы егжей-тегжейлі баяндалды: Келісімшарттарда қауіпсіздік секторын реформалауға немесе адам құқықтарына қатысты ешқандай талаптар қойылған жоқ. «BAE Systems» компаниясы мен Сауд Арабиясы үкіметі арасындағы келісімшарттарды Экспорттық несиелерді кепілдендіру департаменті, салық төлеушілердің қаражатымен қаржыландырылатын сақтандыру жүйесі бекітті. 2003 жылдың 1 қыркүйегінде үкімет 2,7 миллиард фунт стерлингке дейін келісімге кепілдік берді. 2004 жылдың желтоқсанында Парламенттік сауда комитетінің төрағасы Мартин О’Нилл «BAE Systems» компаниясына берген 1 миллиард фунт стерлинг кепілдігін жасырғаны үшін үкіметті ақымақтыққа айыптады.
There were no conditions relating to security sector reform or human rights included in the contracts. Contracts between BAE Systems and the Saudi government have been underwritten by the Export Credits Guarantee Department, a tax payer funded insurance system. Guarantees on a contract worth up to £2.7 billion were signed by the Government on 1 September 2003. In December 2004, the Commons Trade Committee chairman, Martin O'Neill, accused the Government of being foolish for concealing a £1 billion guarantee they have given to BAE Systems.
Eurofighter Typhoon (Әл-Салам)
2005 жылдың желтоқсан айында Ұлыбритания және Сауд Арабиясы үкіметтері "Түсіністік Меморандумына" қол қойды, ол Сауд Арабиясы Корольдік Әуе Күштерінің (RSAF) Tornados және басқа ұшақтарын ауыстыру үшін Typhoon ұшақтарын сатуды көздеді. Толық мәліметтер жарияланбағанмен, хабарларға сәйкес, келісім 72 ұшақтың жеткізілуін қамтиды. 2006 жылдың 18 тамызында 72 ұшаққа келісімшартқа қол қойылды. Ұшақтардың құны шамамен 4,43 миллиард фунт стерлингті құрайды, ал толық қаруландыру жүйесінің құны шамамен 10 миллиард фунт стерлингке жетеді деп күтілуде.
Торнадо жаңарту
2006 жылдың ақпан айында Air Forces Monthly журналы Eurofighter-ге болашақта 100 ұшаққа дейін тапсырыс берілуі мүмкін екенін, ал келісімге RSAF-тің Tornado IDS ұшақтарын жаңарту кіруі мүмкін екенін хабарлады, бұл жаңарту RAF-тің Tornado GR4 стандартына ұқсас болар көрінеді. Журналдың бас редакторы сондай-ақ, Hawk 65/65A ұшақтарының ескі буынын алмастыру және ұшқыштардың Typhoon ұшағына көшуіне лайықты оқытуды қамтамасыз ету үшін жаңа оқу-жаттығу ұшағының қажеттігі тууы мүмкін екенін айтты. BAE Systems компаниясының 2005 жылғы аралық есебінде үш RSAF Tornado IDS ұшағы дизайнды бағалау сынақтары үшін олардың Уортон құрылысына жеткені атап көрсетілді, мұның басты мақсаты – "ұшақтың жұмысқа жарамдылығын арттыру, ескірген бөліктерін жаңарту, қабілетін жақсарту және сақтау" болды. 2006 жылдың 10 қыркүйегінде BAE компаниясы 80 RSAF Tornado IDS ұшағын жаңарту бойынша 2.5 млрд фунт стерлинг (£2.5 млрд, 3.7 млрд евро, 4.6 млрд доллар) келісімшартқа қол қойды.
Сыбайлас жемқорлық туралы айыптаулар
"Аль-Ямама" келісімшарттары Сауд Арабиясының патшалық отбасы мүшелері мен үкімет шенеуніктеріне пара беру нәтижесінде жасалған деген көптеген айыптаулар таралды. Кейбір мәлімдемелерде бұрынғы премьер-министрдің ұлы Марк Тэтчердің де қатысы болуы мүмкін екендігі айтылды; алайда ол төлем алғанын немесе анасының бизнестегі байланыстарын пайдаланғанын күні бұрын жоққа шығарды. 2001 жылдың ақпан айында BAE Systems компаниясының бұрынғы қызметкері Эдвард Каннингемнің адвокаты, клиентінің қолындағы "жасанды қорға" қатысты дәлелдер туралы Жоғарғы Соттың Алаяқтыққа қарсы басқармасына (SFO) хабарлады. SFO Қорғаныс министрлігіндегі Кевин Теббитке хат жолдады, ол BAE Systems компаниясының төрағасын хабардар етті, бірақ Қорғаныс министріне емес. 2003 жылдың қыркүйегінде The Guardian газеті бұл хатты жариялағанға дейін қосымша шаралар қабылданбады. 2004 жылдың мамырында Ричард Эванс парламенттің қорғаныс комитеті алдында сөйлеген сөзінде: "Біз ешқандай үкімет мүшесіне төлем жасамаймыз деп сендіре аламын", - деді. 2004 жылдың қазан айында BBC Money Programme бағдарламасында Эдвард Каннингем және тағы бір бұрынғы қызметкермен сұхбаттасулар негізінде BAE Systems принц Түрки бин Насерге пара бергендігі және "Аль-Ямама" келісіміне байланысты 60 миллион фунт стерлингтік құпия қорды басқарғандығы туралы мәлімдемелер жарияланды. Ақшаның көп бөлігі Роберт Ли Интернэшнл Лимитед деп аталатын фирмалық компания арқылы жұмсалды деген күдік болды. 2007 жылдың маусым айында BBC-дің "Панорама" бағдарламасы BAE Systems АҚШ-тағы Сауд Арабиясының бұрынғы елшісі, принц Бандар бин Сұлтанға жүздеген миллион фунт төлегенін мәлімдеді. Дэвид Уэринг өзінің кітабында F&C Asset Management компаниясын мысалға келтірді, бұл ірі институционалдық инвестор, ол қысқа мерзімді пайдаға ие болғанымен, қорғаныс сатып алу министріне бұл іс-әрекеттің қаржы нарықтарының тиімді жұмысына зиян келтіретінін ескертті. "Біздің пікірімізше, ұзақ мерзімді инвесторлар үшін пара мен сыбайлас жемқорлық нарықтарды бұрмалап, тұрақсыздандырады, компанияларды заңдық жауапкершілікке ұшыратады, адал компанияларды кемсітеді және ашықтықты төмендетеді", - деді ол, бұл ұлттық заңнаманы бұзушылыққа әкеп соқтырады.
1992 жылғы NAO есебі
Ұлттық аудит кеңсесі (NAO) келісімшарттарды тергеді және қазірге дейін ешқандай қорытынды жарияламады; бұл NAO-ның тарихында алғаш рет жасырылған есеп. Есептің мазмұны туралы ресми мәлімдемелер 1992 жылдың ақпан айында сол кездегі Есеп комитетінің төрағасы, қазір Лорд Шелдон, есепті жеке қарастырып, былай деді: «Тергеу жүргіздім және Қорғаныс министрлігі заңсыз төлемдер жасады дегенге ешқандай дәлел таппадым. Алаяқтық немесе сыбайлас жемқорлықтың ешқандай белгісін көрмедім. Келісім Қаржы министрлігінің мақұлдауымен және үкіметтік есеп беру ережелеріне сәйкес жасалған». 2006 жылдың шілдесінде NAO басшысы Джон Борн 1992 жылы дайындалған келісімшартқа қатысты жарияланбаған есептің көшірмесін тергеушілерге беруден бас тартты. Парламент депутаты Гарри Коэн: «Бұл мүдделердің қақтығысы сияқты көрінеді. Сэр Джон Аль-Ямама ісі бойынша Қорғаныс министрлігінде көп жұмыс істеді, ал енді NAO осы есепті жасырып отыр».
Қалпына келтіру
2003 жылғы 12 қыркүйекте, The Guardian газеті бұл оқиғаны жариялағаннан кейін, Ауыр алаяқтық кеңсесі 20 миллион фунт стерлингтік жасырын қорға қатысты тергеу ашуды қарастырып жатқаны хабарланды. SFO сондай-ақ BAE компаниясының Travellers World Limited компаниясымен арақатынасын зерттеді. 2004 жылдың қараша айында SFO тергеу аясында екі адамды ұстады. BAE Systems компаниясы тергеуді құптады және "бұл мәселені біржола шешетініне сенетінін" мәлімдеді. 2005 жылдың соңында BAE Таяу Шығысқа жасаған құпия офшорлық төлемдерінің егжей-тегжейін міндетті түрде ұсыну туралы талаптарды орындаудан бас тартты. Тергеу шарттары бойынша, 2001 жылғы Терроризмге, қылмысқа қарсы және қауіпсіздік туралы заңның 12-тарауына сәйкес қылмыстық қудалау көзделген.
Сауд Арабиясының үкімет тарапынан жасалған қатерлер
2006 жылдың қараша айының соңында, ұзаққа созылған тергеу тағы екі жылға жалғасу қаупі туғанда, BAE Systems Сауд Арабиясына Eurofighter Typhoons ұшақтарын миллиардтаған фунт стерлингке сату туралы келіссөздер жүргізіп жатты. BBC мәліметінше, келісімшарттың құны 6 миллиард фунт стерлинг болған, оның ішінде 5000 адам тікелей Eurofighter өндірісіне қатысқан, ал басқа да хабарламалар құны 10 миллиард фунт стерлинг, 50 мың жұмыс орны қауіпте тұрғанын көрсетті. Бірақ бұл қауіп басқа жақтарда азайтылды. Француз ресми өкілі "жағдай күрделі және қиын, саудиялықтар Eurofighter ұшақтарынан бас тартатынын көрсететін ешқандай белгі жоқ" деді. Бұл талдауды Халықаралық стратегиялық зерттеулер институтының сарапшысы Эндрю Брукс растады: «Бұл SFO-ны қорқыту әрекеті болуы мүмкін. Олар Eurofighter ұшағын сатып алмайды деген сөз бе? Мен солай ойламаймын». Тим Белл газеттер арқылы сенсациялық хабарлар таратып, бизнес иелері мен депутаттардың хаттары арқылы істі жабуға бағытталған жүйелі PR кампаниясын жүргізіп жатқаны туралы хабарлар тарады. Бұл тергеу тобын BAE компаниясымен ерте айыпты мойындау келісіміне қол қоюды қарастыруға итермеледі, бұл Сауд Арабиясына тигізетін зиянды азайтуға және тергеудің тереңдеуін болдырмауға мүмкіндік берер еді. Бас прокурор бұл стратегияны мақұлдады, бірақ премьер-министр Блэрді хабардар етті, ол 2006 жылғы 5 желтоқсандағы жауабында істі тоқтатуға шақырды. Өзінің үкіметі парақорлықты қудалауға бейілді екенін айтқанмен, ол қаржылық және терроризмге қарсы күрес саласындағы салдарларын атап өтті. Сол күні ханзада Бандар сыртқы істер министрлігінің өкілдерімен кездесіп, бір апта бойы Жак Ширакпен BAE келісіміне француздық балама табу үшін келіссөздер жүргізді. Бір аптадан кейін, SFO-мен кеңескеннен кейін, Бас прокурор Блэрмен кездесіп, істі тоқтатуға қарсылық білдірді. Блэрдің пікірінше, «Істі тараптардың белгілі бір айыптауларды мойындауы арқылы шешу ұсынысы Сауд Арабиясының корольдік отбасына тигізген зиянды азайтуға жеткіліксіз болар еді, тіпті келісімге қол жеткізілсе де, процесс тағы да ұзаққа созылар еді». 13 желтоқсанда SFO директоры Бас прокурорға хат жолдап, SFO тергеуді тоқтататынын және швейцариялық банк шоттарын тексермейтінін хабарлады, себебі бұл «Ұлыбританияның ұлттық және халықаралық қауіпсіздігіне нақты және жақын арада зиян келтіретінін және британдық азаматтар мен әскери қызметшілердің өміріне қауіп төндіретінін» көрсетті.
Тергеу тоқтатылды
2006 жылдың 14 желтоқсанында Бас прокурор лорд Голдсмит тергеудің қоғамдық мүдделерге байланысты тоқтатылғанын жариялады. 15 адамнан тұратын топқа екі күн бұрын өзінің іс қағаздарын тапсыру бұйырылған. Премьер-министр Тони Блэр бұл шешімді былай деп түсіндірді: "Сауд Арабиясымен арадағы қарым-қатынасымыз еліміз үшін терроризмге қарсы күресте, кеңірек Таяу Шығыс аймағында, сондай-ақ Израиль мен Палестинаға көмектесу тұрғысынан өте маңызды. Осы стратегиялық мүдде бірінші кезекте тұр". 1980 жылдардағы келісімдерге қатысы бар, бұрынғы консервативтік үкімет министрі және сотталған жалған куәлік берген Джонатан Эйткен, BAE-ға қатысты айыптаулардың рас екеніне қарамастан, Сауд Арабиясымен жақсы қарым-қатынасты сақтау үшін тергеуді тоқтатудың дұрыс екенін айтты. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) алаяқтыққа қарсы күрес бөлімінің директоры Марк Пит, Франция, Грекия, Жапония, Швеция, Швейцария және АҚШ атынан 2006 жылғы Рождествоға дейін Сыртқы істер министрлігіне ресми шағым хат жолдап, тергеутің тоқтатылу себебін түсіндіруді сұрады. Халықаралық ашықтық ұйымы және Лейбористік партияның депутаты, Парламенттің төртжақты комитетінің төрағасы Роджер Берри үкіметті жемқорлыққа қатысты тергеуді қайта ашуға шақырды. Бір газетке берген сұхбатында, Қатысты алаяқтыққа қарсы күрес басқармасының басшысы Роберт Уордл, тергеуді тоқтату туралы шешімнің "Ұлыбританияның жемқорлықпен күресуге бейілді ел ретіндегі беделін" зардап шегуі мүмкін екенін мойындады. Сауд Арабиясының әуе күштері сатып алған 72 ұшақтың алғашқы екеуі 2009 жылдың маусым айында жеткізілді.
Соттың бақылауы
2007 жылғы 9 қарашада SFO тергеуді тоқтату туралы шешімі сотқа шағымдану арқылы қаралуына рұқсат берілді. 2008 жылғы 10 сәуірде Жоғары Сот SFO тергеуді тоқтату арқылы заңсыз әрекет еткенін анықтады. "The Times" газеті бұл шешімді "үкіметтік әрекетке жасалған ең қатаң сот сынларының бірі" деп сипаттап, "министрлердің терроризмге қарсы күрестегі Сауд Арабиясының ынтымақтастығы тергеу тоқтатылмаса аяқталады" деген "ашық қорқытуларға" "бағынып" бергенін айыптады. 24 сәуірде SFO-ға Лордтар палатасына шешімге қарсы шағымдануға рұқсат берілді. 2008 жылғы 7 және 8 шілдеде Лордтар алдында екі күндік сот отырысы өтті. 30 шілдеде Лордтар палатасы бірауыздан Жоғары Соттың шешімін күштен шығарып, тергеуді тоқтату туралы шешімнің заңды екенін мәлімдеді.
ЭЫДҰ-ның тексеруі
ЭЫДҰ 2007 жылғы наурызда тергеу тоқтатылу себептерін анықтау үшін инспекторларын Ұлыбританияға жіберді. ЭЫДҰ сондай-ақ, Ұлыбритания ЭЫДҰ-ның сыбайлас жемқорлыққа қарсы келісімін британдық заңға енгізгеннен кейін неге әлі күнге дейін қудалау ісін бастамағанын білуге ниеттенді. Кейбір мәліметтерде Риггс банкі есімдері кездеседі. 2008 жылдың 19 мамырында BAE компаниясының бас директоры Майк Тернер және атқарушы емес директоры Найджел Раддтың өткен аптада Джордж Буш Интерконтиненталь және Ньюарк әуежайларында сәйкесінше "шамамен 20 минутқа" ұсталғанын, сондай-ақ АҚШ Әділет департаментінің BAE Systems plc және BAE Systems Inc қызметкерлеріне "өздерінің жалғасып жатқан тергеуінің аясында бірнеше қосымша сотқа шақыру қағаздарын" жолдағанын растады. The Times басылымының хабарлауынша, Trace International компаниясының өкілі Александра Врейджтің сөзіне қарағанда, Әділет департаментінің мұндай "абыройсыз әрекеті" толыққанды ынтымақтасатын компанияға қатысты ерекше жағдай. BAE сыбайлас жемқорлық үшін сотталған жоқ, демек болашақ келісімшарттар бойынша халықаралық қара тізімге енгізілмеді.