Кіріспе

Голланд суретшісі және өнер жасалмашысы (1889–1947)

Хенрикус Антониус "Хан" ван Меегерен (; 10 қазан 1889 – 30 желтоқсан 1947) – 20 ғасырдың ең тапқыр өнер жасалмашыларының бірі саналатын голланд суретшісі және портретші. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Нидерландыны нацистер басып алған кезде, ол Рихсмаршал Герман Герингке жалған сурет сатқаны белгілі болған соң Ван Меегерен ұлттық батырға айналды. Ван Меегерен суретші ретінде мансап құруға тырысты, бірақ өнер сыншылары оның жұмысын мойындамады. Ол Голландияның алтын ғасырына тән суреттерді жасау арқылы өз талантын көрсетуді шешті. Оның суреттерін сол кездегі жетекші сарапшылар, соның ішінде доктор Абрахам Бредиус, 17 ғасырдың нағыз туындылары деп қабылдады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Геринг Меегереннің "Вермер" суреттерінің бірін сатып алды, ол оның ең бағалы мүліктерінің бірі болды. Соғыстан кейін Ван Меегерен нацистерге мәдени мүлік сатты деген айыппен тұтқындалды. Өлім жазасынан қорқып, Ван Меегерен суреттің жалған екенін мойындады. Ол 1947 жылдың 12 қарашасында сотталды және бір жылға бас бостандығынан айырылды. Алайда, ол екі жүрек ұстамасынан кейін 1947 жылдың 30 желтоқсанында қайтыс болды. 1967 жылы жарық көрген өмірбаянында Ван Меегерен алдаған сатып алушылардан 30 миллионнан астам АҚШ долларын алғаны айтылды; оның құрбандарының арасында Нидерланд үкіметі де болды.

Алғашқы жылдар

Хан (Анри немесе Генрикустың қысқартылған аты) ван Мегерен 1889 жылғы 10 қазанда Аугуста Луиза Генриетта Кемпстің және провинциялық Девентер қаласындағы Квиексхолда француз тілі мен тарих пәнін оқытқан Хендрикус Йоханнес ван Мегереннің бес баласының үшіншісі болып дүниеге келді. Жоғары Бургер мектебінде оқып жүргенде Хан ұстаз және суретші Бартус Кортелингпен (1853–1930) танысты, ол оның ұстазы болды. Кортелинг Иоганн Вермеерден шабыттанды және Ван Мегеренге Вермеердің техникаларын үйретті. Кортелинг импрессионизм және басқа да қазіргі заманғы бағыттарды құлдырау мен төмендеудің өнері деп санады, ал оның күшті жеке әсері Ван Мегеренге де солай ойлауға мүмкіндік берген болуы мүмкін. Ван Мегереннің әкесі ұлының өнерге деген құштарлығын бөліспеді; ол Ханды жүз рет "Мен ештеңе білмеймін, мен ештеңе емеспін, мен ештеңе істей алмаймын" деп жазуға мәжбүр етті. Оның орнына, Ханның әкесі оны 1907 жылы Делфт Технологиялық университетінде архитектураны оқуға итермеледі. Жұбайлар бастапқыда Аннаның әжесімен Рийсвик қаласында тұрды, ал олардың ұлы Жак Анри Эмиль ван Мегерен 1912 жылғы 26 тамызда сонда дүниеге келді.

"Кәдемі жалған"

1932 жылы Ван Мигерен әйелімен бірге Рокбрун Кап Мартин ауылына көшіп келді. Ол "Примавера" деп аталатын жиһазбен жабдықталған сарайды жалға алып, өзінің кемелді туындыларын жасау үшін қажетті химиялық және техникалық процедураларды анықтауға кірісті. Ол 17 ғасырдың түпнұсқа картиналарын сатып алып, олардың түпнұсқа екенін растау үшін ескі формулаларды қолдана отырып, шикізаттан (мысалы, лазурит, ақ қорғасын, индиго және қызыл бояу) өзінің бояуларын араластырды. Сонымен қатар, ол Вермеер қолданғандарына ұқсас қарақұйрық шашты бояу щеткаларын жасады. Ол бояуларды жаққаннан кейін қатайту үшін фенол формальдегидін (бакелит) қолдануды ойлап тапты, бұл суреттер 300 жылдықтай көрінеді. Ван Мигерен бояуларын қызуда сарғаюына немесе қоңырлануына жол бермес үшін алдымен қызғылт сары маймен араластыратын. (Бұл оның студиясында лалагтардың күшті иісіне себеп болды, сондықтан ол қонақтар күдікке түспеу үшін жанында таза лалагтарды сақтап қалады.) Сурет салуды аяқтағаннан кейін, бояуды қатайту үшін оны пеште пісіріп, жарықтарды көбейту үшін цилиндрдің үстінен домалатып жіберетін. Кейін ол суретті қара үнді сиясымен жуып, жарықтарды толтыратын. Ван Мигеренге өзінің техникасын жетілдіруге алты жыл уақыт кетті, бірақ ақырында ол өзінің жұмысына көркемдік және алдамшылық тұрғысынан да риза болды. Осы сынақ суреттерінің екеуі Вермеер стилінде салынған: "Музыка тыңдап отырған әйел", Амстердамдағы Риксмузейдегі "Көк киімдегі әйел хат оқып отыр" картинасының нұсқасы; және "Музыка ойнап отырған әйел", Нью-Йорктегі Метрополитен мұражайындағы "Терезе жанындағы лютнямен әйел" картинасының нұсқасы. Ван Мигерен бұл суреттерді сатқан жоқ; екеуі де қазір Риксмузейде сақталады. 1936 жылы Берлиндегі жазғы Олимпиада ойындарына сапардан кейін Ван Мигерен "Эммаустағы кешкі ас" картинасын жасайды. 1934 жылы Ван Мигерен XVII ғасырдың орташа голланд суретшісінің "Лазардың қайтысы" картинасын сатып алып, осы негізде Вермеер стиліндегі шедеврін жасайды. Сарапшылар Вермеер Италияда оқыған деп болжағандықтан, Ван Мигерен Микеланджело Меризи да Караваджоның Миланның Пинакотека ди Брера галереясындағы "Эммаустағы кешкі ас" картинасын үлгі ретінде пайдаланды. 1937 жылдың қыркүйегінде Бредиус "Эммаустағы кешкі ас" картинасын зерттеп, "Бёрлингтон журналында" жариялаған мақаласында оны түпнұсқа Вермеер деп мойындап, "Делфттік Йоханнес Вермеердің шедеврі" деп жоғары бағалады. Суретті Рембрандт қоғамы Виллем ван дер Вормның көмегімен 520 000 флориндіге (қазіргі шақта 235 000 евро, шамамен 4 640 000 евро) сатып алып, Роттердамдағы Музей Бойманс Ван Бюнингенге сыйға тартты. 1938 жылы бұл туынды Ротердам мұражайындағы королева Вильгельминаның мерейтойына арналған көрмеде, 1400-1800 жылдар аралығындағы 450 голланд ескі шеберлерінің ішінде ерекше назарға алынды. А. Фёльнер "Өнер тарихы журналында" былай деп жазды: "Вермеер суреті ілінген оқшауланған аймақта, ол шіркеудегідей тыныш еді. Көрмеге келгендерге киелі сезім ұялайды, бірақ сурет діни рәсімдермен немесе шіркеумен байланысты емес", және Рембрандт пен Грюневальдтың шедеврлері болғанына қарамастан, ол бүкіл көрменің "рухани орталығы" деп аталды. 1943 жылдың желтоқсанында Ван Мигерендер Амстердамдағы эксклюзивті Кейзерсграхт 321 мекенжайына көшіп келді. Оның жалған туындылары оған 5,5-тен 7,5 миллион гульдерге дейін (қазіргі шақта шамамен 25-30 миллион АҚШ доллары) табыс әкелді. Ол осы ақшаға көптеген жылжымайтын мүлік, зергерлік бұйымдар мен өнер туындыларын сатып алып, сәнді өмір салтын жалғастырды. 1946 жылғы сұхбатында ол Мари Луиза Дудар де ла Грейге Ларен маңында 52 үйі мен 15 шағын сарайы бар екенін, олардың арасында Амстердам каналдарының бойындағы сарайлар бар екенін айтты. Нацистердің рейхсмаршалы Герман Геринг "Зинашылмен Мәсіх" картинасын 137 тоналған суретке айырбастады. 1943 жылдың 25 тамызында Геринг өзінің тоналған өнер туындылары жинағын, соның ішінде "Зинашылмен Мәсіх" картинасын, 6750 басқа тоналған өнер туындыларымен бірге Австриядағы тұз шахтасына жасырып қойды. 1945 жылдың 17 мамырында одақтас әскерлері тұз шахтасына кірді және капитан Гарри Андерсон суретті тапты. 1945 жылдың мамыр айында одақтас әскерлері Мидлден жаңадан табылған Вермеер туралы сұрады. Мидлдің көрсетуімен, сурет Ван Мигеренге тиесілі екені анықталды. 1945 жылдың 29 мамырында ол тұтқындалып, алаяқтық және жауға көмектескендігі айыптары тағылды. Ол нацистік әріптес және голланд мәдени мүліктерін тонаған деп айыпталып, Ветерингшанс түрмесіне қамалды, билік оны өлім жазасымен қорқытты. Бұл мәселені тексеруге біраз уақыт кетті, және Ван Мигерен Амстердамдағы Херенграхт 458 мекенжайындағы Әскери штаб-пәтерінде бірнеше ай бойы қамауда болды. Ван Мигерен 1945 жылдың шілдесінен желтоқсанына дейін репортерлер мен сот тағайындаған куәгерлердің қатысуымен өзінің соңғы жалған туындысын жасады: "Дәрігерлер арасындағы Иса" (Вермеер стиліндегі "Ғибадатханадағы жас Мәсіх"). Сенімсіз дерек көзі: дата=2024 жылдың ақпаны. Суретті аяқтағаннан кейін, ол Блаувкапель бекініс түрмесіне ауыстырылды. Ван Мигерен 1946 жылдың қаңтарында немесе ақпанында түрмеден босатылды.

Сот және бас бостандығынан айыру

Хан ван Мегереннің соты 1947 жылдың 29 қазанында Амстердамдағы аймақтық соттың 4-бөлмесінде басталды. Герман Герингке сатылған Вермеердің жалған екендігін сарапшылар тобы анықтағандықтан, ынтымақтастық туралы айыптамалар алынып тасталды, себебі ол Нидерландтың мәдени мүлігі емес еді. Прокурор Г. А. Вассенберг оны жалған жасау және алаяқтықпен айыптап, екі жылға бас бостандығынан айыру жазасын сұрады. Комиссия Ван Мегерен жалған деп таныған Вермеер мен Франс Халстың сегіз картинасын қарастырды. Комиссияның көмегімен доктор Кореманс Ван Мегереннің бояуларының химиялық құрамын анықтады. Ол бояу құрамында бояуды қатайту үшін фенолформальдегид шайырлары – бакелит пен альбертол бар екенін анықтады. Ван Мегереннің шеберханасынан бір бөтелке табылған. Бакелит 20 ғасырда ғана ашылғандықтан, бұл картиналардың нағыз емес екенін дәлелдеді. Комиссия сонымен қатар креклатурадағы шаңның табиғи болуы үшін тым біртекті екенін мәлімдеді. Ол тіпті табиғи кір мен шаңның жете алмайтын жерлерде де жиналған Үндістан сиясынан тұрды. Бояу соншалықты қатты болғандықтан, спирт, күшті қышқылдар мен сілтелер бетке әсер етпеді, бұл беттің табиғи жолмен қалыптаспағанын нақты көрсетеді. Беттегі креклатура әрқашан негізгі қабаттағы креклатурамен сәйкес келмеді, ал табиғи креклатурада осылай болуы керек еді. Осылайша, комиссия алған сынақ нәтижелері осы туындылардың Ван Мегерен жасаған жалған екенін растады, бірақ олардың түпнұсқалығы 1967 және 1977 жылдарға дейін, картиналарды талдау үшін жаңа тергеу әдістері қолданылғанға дейін кейбір сарапшылар тарапынан талқыланды (төменде қараңыз). 1947 жылдың 12 қарашасында Амстердам аймақтық сотының төртінші бөлімі Хан ван Мегереннің жалған жасау және алаяқтық жасады деген айыптаманы растап, оны бір жылға бас бостандығынан айырды.

Өлім

Түрмеге ауысуды күтіп тұрған Ван Мигерен үйіне оралды, онда денсаулығы нашарлай берді. Өмірінің соңғы айында ол көршілес ауданда еркін серуендеді. Ван Мигерен 1947 жылғы 26 қарашада, сот үкіміне шағымданудың соңғы күні, жүрек талмасына ұшырады және Амстердамдағы Валериусклиник ауруханасына асығыс жеткізілді. Ауруханада жатып, 29 желтоқсанда тағы да жүрек талмасына ұшырап, 30 желтоқсан 1947 жылы сағат 17:00-де 58 жасында қайтыс болды. Оның қайтысынан кейін көп ұзамай гипстен жасалған өлім маскасы жасалды, ол 2014 жылы Риксмюзейге қосылды. Оның отбасы мен бірнеше жүз достары Дрихуис Вестервельд крематорийінің шіркеуінде оның қоштасу рәсіміне қатысты. 1948 жылы оның күлі Дипенвеен ауылындағы (Девентер муниципалитеті) жалпы зиратқа жерленді. Сенімсіз дереккөз: күні=2024 жылдың ақпаны.

Салдары

Ол қайтыс болғаннан кейін сот Ван Мигереннің мүлігін аукционға қоюға және оның мүлігі мен жалған суреттерін сатудан түскен кірісті оның туындыларын сатып алғандарға өтеу беруге, сондай-ақ суреттерін сатудан түскен табыс салығын төлеуге бағыттауға шешім шығарды. Ван Мигерен 1945 жылдың желтоқсанында банкроттыққа өтініш берген. 1950 жылдың 5 және 6 қыркүйегінде оның Амстердамдағы үйінің ішкі заттары, 738 басқа жиһаз бен өнер туындыларымен бірге аукционға шығарылды, оның ішінде оның жеке коллекциясынан ескі және жаңа шеберлердің көптеген картиналары болды. Үй 4 қыркүйекте жеке аукционға қойылды. Аталған аукционнан түскен сома 123 000 гульденді құрады. Ван Мигереннің қолтаңбасы жоқ "Соңғы кешкі ас I" картинасы 2300 гульденге сатылды, ал тұтқында болғанда салған "Дәрігерлер арасындағы Иса" картинасы 3000 гульденге (шамамен 800 АҚШ доллары немесе бүгінгі күні 7000 АҚШ доллары) сатылды. Бүгінде бұл картина Йоханнесбургтегі шіркеуде ілуде. Мүліктің барлық сатылымынан түскен сома 242 000 гульденді (шамамен 60 000 АҚШ доллары немесе бүгінгі күні 500 000 АҚШ доллары) құрады. Сотталу және банкроттық кезеңінде Ван Мигерен екінші әйелі Джоның оның жалғандарына ешқандай қатысы болмағанын мәлімдеді. Олар ажырасқанда оның байлығының көп бөлігі оған берілді, егер ол кінәлі деп табылса, ақша тәркіленер еді. Кейбір зерттеушілер оның шындықты білген болуы мүмкін деп санайды, бірақ "Соңғы кешкі ас II", "Ішімдік ішетіндермен біргегі интерьер" және "Мәсіхтің басы" картиналарын сатып алған Дэниел Джордж Ван Бёнинген доктор Пол Кореманстан өзінің талдауында қателік жасағанын ресми түрде мойындауын талап етті. Кореманс бас тартты, ал Ван Бёнинген оған "Соңғы кешкі ас II" картинасын дұрыс емес деп тануы оның "Вермер" картинасының құнын төмендеткенін айыптап, 500 000 фунт стерлинг (шамамен 1,3 миллион АҚШ доллары немесе бүгінгі күні 10 миллион АҚШ доллары) өтемақы талап етті. Брюссельдегі алғашқы сот процесінде Кореманс жеңіске жетті, себебі сот Ван Мигереннің ісі бойынша сот шешімінің негізін қабылдады. 1955 жылдың 29 мамырында Ван Бёнингеннің қайтысынан кейін екінші сот отырысы кейінге қалдырылды. 1958 жылы сот Ван Бёнингеннің мұрагерлері атынан бұл істі қарады. Кореманс А. Гондиусқа жатқызылған "Аң аулау көрінісінің" суретін көрсету арқылы жалғандықтың нақты дәлелін ұсынды, дәл осы көрініс рентген сәулесі арқылы Вермердің "Соңғы кешкі ас" картинасының астынан көрінді. Сонымен қатар, Кореманс сот залына куәгерді шақырып, Ван Мигереннің 1940 жылы "Аң аулау" суретін сатып алғанын растады. Сот Кореманс жағында шешім шығарды және оның комиссиясының қорытындылары күшінде қалды.

Қосымша тексерулер

1967 жылы Питтсбургтегі Карнеги-Меллон университетінің суретшілер материалдары орталығы Роберт Феллер мен Бернард Кейштің басшылығымен өздерінің коллекциясындағы бірнеше "Вермерлерді" зерттеді. Зерттеу нәтижесінде олардың көптеген суреттері 20 ғасырда ойлап табылған материалдардан жасалғандығы анықталды. Олар бұл суреттердің Хан ван Мегереннің жасаған жалғандары болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Карнеги-Меллон командасы алған тест нәтижелері төменде келтірілген. Хан ван Мегерен Вермеер заманында ақ қорғасын қолданылғанын білген, бірақ оның қорларын қазіргі заманғы бояу саудасынан алуға тура келді. 17 ғасырда қорғасын Төмен елдердегі кен орындарынан өндірілді, ал 19 ғасырға қарай қорғасының көп бөлігі Австралия мен Америкадан импортталып, изотоптық және микроэлементтік құрамымен ерекшеленді. Голландтық ақ қорғасын күміс пен сурьманың жоғары мөлшердегі іздік элементтерін қамтитын кендерден алынды, ал Ван Мегерен қолданған қазіргі ақ қорғасын мұндай элементтерден мүлдем құрылған жоқ, себебі олар қазіргі балқыту процесінде қорғасыннан бөлінеді. Қазіргі қорғасын немесе ақ қорғасын пигментін қолданған жалған туындыларды Pb(қорғасын) 210 сынамасы арқылы анықтауға болады. Pb 210 – уран-238 радиоактивті тізбегінің бөлігі болып табылатын, 22,3 жылдық жартылай өмірге ие қорғасынның табиғи радиоактивті изотопы. Pb 210 мөлшерін анықтау үшін басқа элемент – полоний-210 (Po 210) шығаратын альфа сәулеленуі өлшенеді. Осылайша, сурет салу үшін қолданылған бояудағы Pb 210 мөлшерін экстраполяциялау арқылы суреттің жасын бірнеше жылдық дәлдікпен бағалауға болады. "Эммаустағы кешкі ас" суретіндегі ақ қорғасынның полоний-210 көрсеткіші 8,5±1,4, ал радий-226 (уран-238 радиоактивті тізбегінің бөлігі) көрсеткіші 0,8±0,3 болды. Ал 1600-1660 жылдарға жатқан голланд суреттеріндегі ақ қорғасынның полоний-210 көрсеткіші 0,23±0,27, ал радий-226 көрсеткіші 0,40±0,47 болды. 1977 жылы Нидерландының мемлекеттік сот-медициналық зертханалары газ хроматографиясы сияқты қазіргі заманғы техникаларды қолдана отырып, "Эммаустағы кешкі ас" және "Соңғы кешкі ас" сияқты шынайы Вермерлер деп саналған алты Ван Мегерен жасаған жалған туындының шығу тегін ресми растау үшін тағы бір тергеу жүргізді. 1946 жылғы комиссияның қорытындылары голланд сот жүйесімен қайта расталды. 1998 жылы A&E телеканалы Ван Мегереннің өмірі мен өнер жалғандарына арналған "Алаяқтықтар, схемалар және аферистер" бағдарламасын көрсетті, олардың көптеген туындылары нацилердің тонауы ретінде тәркіленген. Бағдарламаны скептик Джеймс Рэнди жүргізді. 2011 жылдың шілдесінде BBC телеарнасының "Жалған немесе байлық?" бағдарламасы Куртольд институтына тиесілі Дирк ван Бабуреннің "Прокураторша" суретінің көшірмесін зерттеді. Бұл сурет 17 ғасырдың студиялық жұмысы ма, әлде Ван Мегереннің жалған туындысы ма деген пікірлер екіге бөлінді. Ван Мегерен өзінің өнер кітабының қолтаңбаланған көшірмесін Адольф Гитлерге жіберді, ол Берлиндегі Рейх канцеляриясында (неміс тілінде) "Менің сүйікті фюреріме алғыспен, Х. ван Мегерен, Ларен, Солтүстік Голландия, 1942" деген жазумен табылды. Ол тек қолтаңбаның өзіне тиесі екенін мойындады, бірақ жазудың барлығы бір қолмен жазылған. 1947 жылдың қазанында Голландияда жүргізілген сауалнама Хан ван Мегереннің танымалдылығын елде екінші орынға қойды, ол тек Премьер-министрден кейін және Принцесса Юлиананың күйеуі, Принц Бернхардтан сәл жоғары тұрды. Голланд халқы Ван Мегеренді голланд өнер сарапшыларын, тіпті Герман Герингті де алдаған тапқыр аферист деп қарады. Бір замандас куәлігіне сәйкес, Герингке оның "Вермері" шын мәнінде жалған екені хабарланды, сонда "[Геринг] әлемде жамандық бар екенін алғаш рет білгендей көрінді". Ван Мегерен 20 ғасырдың ең тапқыр өнер жалғандарының бірі болып қала береді.

Мүмкіндікті жалған өнімдер

Әлемдегі көркемөнер жинақтарында басқа да жалған туындылар болуы мүмкін. Жак ван Мегерен журналистермен сұхбаттасу кезінде әкесімен болған әңгімелерінде, оның тағы да көптеген жалғандар жасағанын айтқан. Осы мүмкін жалғандардың арасында:

Франс Халстың «Кішкентай иті бар жігіт» және «Ромельпотшпилер» картиналары. Франс Л. М. Донидің Франс Халс каталогында осы атпен Франс Халсқа немесе «Франс Халс мектебіне» жатқызылған төрт картина тізілген. Вермеердің «Жемше құлақшасы бар қыз» картинасына ұқсас туынды. «Күлкілі қыз» деген атаумен Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясында (Эндрю В. Меллонның мұрасы) ілінген картина музей тарапынан жалған деп танылды. Ол Ван Мегереннің досы және серіктесі Тео ван Вийнгаарденге жатқызылған, бірақ оны Ван Мегерен салған болуы мүмкін. 1930 жылы барон Генрих Тиссенге сатылған Вермеердің «Көк шляпалы әйел» картинасы. Оның қазіргі орны белгісіз. Оны көбінесе «Грета Гарбо» Вермеері деп атайды.

Оригиналды сурет

Ван Мегерен өнімді суретші болды және түрлі стильдерде мыңдаған түпнұсқа суреттер жасады. Сурет салу және сызу стильдерінің кең ауқымы көбінесе өнер сыншыларын қынжырландыратын. Оның ең танымал туындыларының ішінде 17 ғасырдың сенімділігімен салынған классикалық натюрморттар, көлдерде немесе жағажайларда көңіл көтеріп жүрген адамдардың импрессионистік суреттері, ерекше есімдері бар күлкілі суреттер, алдыңғы және артқы фондар біріктірілген сюрреалистік суреттер бар. Дегенмен, Ван Мегереннің портреттері оның ең жақсы туындылары болып саналады. Актриса Джо Оерлеманстың портреті (оның екінші әйелі); оның "Түнгі клуб" суреті; "Қызықты жиырма жылдар" дәуірінен; шаттандыратын "Жаздағы жағажай күні" акварелі және тағы да басқалары.

Қосылмашы, жасалма

Ван Мигереннің өзінің туындыларының бағасы, ол жалған суретші ретінде танылғаннан кейін өсті, сол себепті оның суреттерін де жалғандау пайдалы болды. Бар суреттерге "Х. ван Мегерен" деген қолтаңба қойылды, немесе оның стилінде жаңа суреттер жасалып, жалған қолтаңба салынды. Ван Мигерен мұндай жалғанды көргенде, егер сапалы болса, оларды өз туындысы ретінде қабылдайтынын айтты, бірақ өкінішке орай, әлі бірде-бір жақсысын көрмегенін жеткізді. Бірақ кейіннен оның ұлы Жак ван Мигерен әкесінің туындыларын жалғандай бастады. Ол әкесінің стилінде суреттер жасады – бірақ сапасы әлдеқайда төмен болды – және осы көшірмелерге өте нақты қолтаңба қоя алды. Жақтың және басқалардың жасаған көптеген жалғандары әлі де саудада бар. Оларды нашар суреттік сапасымен тануға болады, бірақ олар әрқашан солай деп танылмайды.