Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз парфюмері және кәсіпкер (1874–1934)
French perfumer and businessman (1874–1934)
Франсуа Коти (fʁɑ̃swa kɔti; туған Жозеф Мари Франсуа Спотурно, ʒɔzɛf maʁi fʁɑ̃swa spɔtuʁno; 3 мамыр 1874 – 25 шілде 1934) – француз парфюмері, кәсіпкер, газет баспасының иесі, саясаткер және өнер меценаты. Ол бүгінгі таңда көпұлтты "Коти" парфюмерия компаниясының негізін қалаушы. Ол қазіргі парфюмерия индустриясының негізін салушы деп есептеледі. 1904 жылы оның алғашқы табысы – La Rose Jacqueminot парфюмі оның мансабын бастады. Ол Франциядан парфюмерия тауарларын экспорттауды жақын арада бастады, ал 1910 жылға қарай Мәскеу, Лондон және Нью-Йорк қалаларында еншілес компаниялары болды. 1917 жылғы Ресей революциясы кезінде Мәскеудегі оның акциялары мен қаражаты Совет үкіметі тарапынан тәркіленіп, оны коммунизмнің өмір бойына жауына айналдырды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында оның қаржылық жетістіктері оны Францияның ең бай адамдарының біріне айналдырды, бұл оған өнерді демеушілік етуге, өнер туындыларын, тарихи үйлерді жинауға және саяси рөл атқаруға мүмкіндік берді. 1922 жылы ол күнделікті шығатын Le Figaro газетін бақылауға алды. Францияда социализм мен коммунизмнің өсуін тежеу үшін ол 1928 жылы тағы екі күнделікті газет құрды. 1923 жылы Корсиканың сенаторы болып сайланды және 1931 жылдан 1934 жылға дейін Аякчо қаласының мэрі болды. Коммунизмнің таралуынан қорқып, ол түрлі оңшыл қозғалыстарды қаржыландырды. 1933 жылы, өзі қабілетсіз деп санайтын саяси элитамен бетпе-бет келгенде, ол Мемлекет реформасын жариялады және өзінің "Француздық ынтымағы" (Solidarité française) қозғалысын құрды, ол оның қайтысынан кейін одан да радикалды болды. 60 жасында қайтыс болған кезде оның байлығы ажырасу, баспасөз империясын ұстаудың жоғары құны және 1929 жылғы экономикалық дағдарыстың салдарынан айтарлықтай азайды.
François Coty (fʁɑ̃swa kɔti; born Joseph Marie François Spoturno, ʒɔzɛf maʁi fʁɑ̃swa spɔtuʁno; 3 May 1874 – 25 July 1934) was a French perfumer, businessman, newspaper publisher, politician and patron of the arts. He was the founder of the Coty perfume company, today a multinational. He is considered the founding father of the modern perfume industry. In 1904, his first success, fragrance La Rose Jacqueminot launched his career. He soon started exporting perfumes from France, and by 1910 he had subsidiaries in Moscow, London and New York. During the 1917 Russian Revolution, his assets in Moscow, which consisted of stocks and funds were confiscated by the Soviet government, making him a lifelong enemy of Communism. By the end of World War I, his financial success made him one of the richest men in France, allowing him to act as patron of the arts, collect works of art, historic homes and seek to play a political role. In 1922, he gained control of daily newspaper Le Figaro. To check the growth of socialism and Communism in France, he founded two other daily papers in 1928. In 1923 he was elected senator of Corsica, and was mayor of Ajaccio from 1931 to 1934. Fearing the spread of communism, he subsidized various right wing movements. In 1933, faced with a political class that he considered incapable, he published a reform of the State and founded his own movement Solidarité française, which became more radical after his death. At the time of his death, at age 60, his fortune was greatly diminished as a result of his divorce, the high cost of running his press empire and the repercussions of the economic crisis of 1929.
Жас шағы мен отбасы
Жозеф Мари Франсуа Спотурно 1874 жылдың 3 мамырында Корсиканың Аяччо қаласында дүниеге келді. Ол өзінің Наполеон Бонапарттың әпкесі Изабелла Бонапарттың ұрпағы екенін айтты. Оның ата-анасы Жан Батист Спотурно және Мари Адольфин Франсуаза Коти болды, екеуі де 15 ғасырда Аяччоны құрған генуэздік қоныс жайлаушылардың ұрпақтары. Оның ата-анасы оның бала кезінде қайтыс болды, ал жас Франсуады оның шөлі Мари Жозеф Спотурно тәрбиеледі, ал ол қайтыс болғаннан кейін Марсельде тұратын әжесі Анна Мария Белоне Спотурно тәрбиеледі. Франсуа бірнеше жыл әскери қызметтен кейін, жерлесі Эммануэль Аренмен танысты. Саясаткер, жазушы және болашақ сенатор Арен Франсуаның ұстазы болды, оған Парижде хатшы болып жұмыс істеуді ұсынды. Парижде Франсуа Ивон Александрин Ле Баронға үйленді және анасының бойжеткен кезіндегі тегінен алынған, француз тіліне жақын "Коти" есімін қабылдады. Сондай-ақ ол Париждегі дүкенінде парфюмерия жасап сататын фармацевт Реймонд Геримен танысты. Коти Гериден парфюмерия өнерін үйреніп, өзінің алғашқы парфюмін – "Кёльн Коти" жасады.
Joseph Marie François Spoturno was born on 3 May 1874 in Ajaccio, Corsica. He claimed to be a descendant of Isabelle Bonaparte, an aunt of Napoleon Bonaparte. His parents were Jean Baptiste Spoturno and Marie Adolphine Françoise Coti, both descendants of Genoese settlers who founded Ajaccio in the 15th century. His parents died when he was a child and the young François was raised by his great grandmother, Marie Josephe Spoturno, and after her death, by his grandmother, Anna Maria Belone Spoturno, who lived in Marseille. After spending some years in military service, François met a fellow Corsican named Emmanuel Arène. A politician, writer, and future senator, Arène became François's mentor, offering him a job in Paris as his secretary. In Paris, François married Yvonne Alexandrine Le Baron and took the more French looking name Coty, a variation on his mother's maiden name. He also met Raymond Goery, a pharmacist who made and sold perfume at his Paris shop. Coty began to learn about perfumery from Goery and created his first fragrance, Cologne Coty.
Қамқорлық
Коти Францияның ең бай адамдарының бірі болды; 1929 жылы оның байлығы 34 миллион АҚШ долларына бағаланды. Оның байлығы оған «алтын ғасыр» деп аталатын жылдары белсенді рөл атқаруға мүмкіндік берді, ол көркемдік, авиацияның алғашқы қадамдары мен ғылыми жобаларды қаржыландырды. Оның демеушілігіне туған Корсика аймағына көмек көрсету, Аякчо қаласының электрмен жабдықталуын дамытуға қатысу, қолжетімді баспана салу және Бірінші дүниежүзілік соғысқа арналған ескерткішті орнату кірді. Ол 1928 жылғы жазғы Олимпиада ойындары үшін француз Олимпиада комитетіне, сондай-ақ 1930 жылы Кост пен Беллонте ұшқыштарының Парижден Нью-Йоркке Атлантика мұхитын авиациялық рекордтық уақытта басып өту әрекеттеріне, және де Ле Брикс пен Месмин ұшқыштарының қашықтық бойынша жаңа рекорд орнатуға жасаған қайғылы тынысына қаржылық қолдау көрсетті. Котидің үлесі Париждегі католик институтында физик Эдуард Бранлидің (радиобайланыстың негізін қалаушы) жаңа зертханасын ашуға, көптеген суретшілерге және Римдегі француз академиясына көмек көрсетуге де септігін тигізді.
Coty was one of the wealthiest men in France; in 1929, his fortune was estimated at US$34 million. His wealth allowed him to play a role during the années folles, financially funding artistic, early aeronautic endeavours and scientific undertakings. His sponsorship included supporting his native Corsica, participating in the development of the electrical infrastructure for the city of Ajaccio, building affordable housing, and establishing a World War I monument. He provided financial support to the French Olympic committee for the 1928 Summer Olympics and toward the attempts of Costes and Bellonte to break aeronautic world records by crossing the Atlantic from Paris To New York in 1930, and the tragic attempt by pilots Joseph Le Brix and René Mesmin, to break the world record for distance flying. Coty’s contributions additionally supported the establishment of a new research laboratory for physicist Édouard Branly (radio communications forerunner) within the Catholic institute of Paris and provided support for numerous artists as well as the French Academy in Rome.
Газет шығарушы және саясат
1923 жылы шабуылға толы сайыстан кейін Коти Корсиканың сенаторы болып сайланды, бірақ жеңісі ұзаққа соқпады. 1924 жылы Франция Сенаты пара алу айыптарынан кейін оның сайлауын жойды. 1922 жылы Коти жоғары топтағы оқырмандары бар беделді консервативті «Le Figaro» газетін сатып алды. Коти газеттің атын «Figaro» деп өзгертті және штаб-пәтерін Шанз-Элизе даңғылындағы Ронд-Пойнтке көшірді. Котидің меншігінде болған кезде бұл журнал, бұрынғыда орташа консервативті болса, саясат және экономика мәселелерінде радикалды оңшыл ұстанымға ие болды. «Figaro» коммунизмге қарсы көптеген мақалалар жариялады және үкіметке қарсы күшті оппозициясымен танылды. Ол сондай-ақ «жартылай дюжина экстремистік газетті, оның ішінде бес миллионнан астам франк берген «Action française», Кассаньяктың Бонапартистік «Authorité» және «Croix de Feu» ұйымының органы «Le Flambeau» газеттерін қаржыландырды». 1926 жылы Коти премьер-министр Раймонд Пуанкаремен бірлесіп француз валютасын тұрақтандыру үшін қор құрды. Ол француз үкіметіне 100 миллион франк қарыз беруге ұсыныс жасады, бірақ оның саяси көзқарастарының күмәнді болуына байланысты қорды бақылауға тағайындалған топқа кіргізілмеді. Содан кейін ол ақшасын Нью-Йоркке алып барып, онда француз ауруханасына айтарлық көмек көрсетті. 1926 жылы Коти жұмысшы табына арналған «L'Ami du peuple» газетін іске қосты. Басқа газеттерге қарағанда әлдеқайда арзан болғандықтан, ол көп ұзамай үлкен оқырмандар қауымын қамтыды. Ол көптеген қоздырылған мақалалар жазды, олар назарсыз қалған жоқ; 1933 жылдың 1 шілдесінде Франциядағы еврей соғыс ардагерлерінің ұйымдарына қарсы қылмыстық жала жазғаны үшін сотта кінәлі деп танылды. 1933 жылдың қыркүйегінде ол Женева еврей қауымына телеграмма жіберіп, өзінің еврейлерге қарсы айыптамаларынан бас тартып, телеграмманы Дүниежүзілік еврей конгресі үшін еврейлер конференциясында оқып беруді сұрады. Коти кейіннен «Faisceau» және «Croix de Feu» сияқты, Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің ұйымы болған, оңшыл экстремистік ұйымдарға қаржылық қолдау көрсетті; алайда, ол бірнеше жылдан кейін қолдауын тоқтатты. 1933 жылы сарайлықтар, паразиттер немесе алаяқтармен қоршалған, тәжірибелі саясатшылардың алдауына іліккен ол «Мемлекеттік реформа» жариялады және өзінің «Француздық ынтымағы» атты қозғалысын құрды. 1934 жылдың шілдесінде қайтыс болғаннан кейін бұл қозғалыс радикалданды. Коти Бонапартист, ұлтшыл, Үшінші республика кезеңіндегі көптеген азаматтары сияқты, атқарушы биліктің басымдығы бар күшті Республиканың жақтасы болды. Ол екі кітап жазды: 1928 жылы «Коммунизмге қарсы» және 1931 жылы «Колонияларымызды сақтап қалу». «Мемлекеттік реформасында» ол Республика Президентін тікелей жалпы сайлау құқығымен, соның ішінде әйелдердің дауысымен, жеті жыл мерзімге және екі мерзімге сайлау мүмкіндігімен, сондай-ақ жоғарғы сот құруды ұсынды. Бұл шаралардың бір бөлігі кейіннен 1958 жылы Шарль де Голль құрған Бесінші республикада қабылданды. Аякчодағы стадион оның құрметіне аталды.
In 1923, after a close race, Coty was elected senator of Corsica, but his victory proved short lived. The French Senate annulled his election in 1924 after accusations of bribery. In 1922, Coty bought Le Figaro, a prestigious conservative newspaper with an upper class readership. Coty changed the newspaper's name to Figaro and moved its headquarters to the Rond Point des Champs Elysées. Under Coty's ownership, the journal, once moderately conservative, adopted an extreme right wing stance on politics and the economy. Figaro printed many fierce anti Communist articles, and was notorious for its strong opposition to the government. He also subsidized "half a dozen extremist papers, including the Action française (to which he gave over five million francs), Cassagnac's Bonapartist Authorité and Le Flambeau, the organ of the Croix de Feu." In 1926, Coty worked with Prime Minister Raymond Poincaré to create a fund to stabilize the French currency. He offered to lend 100 million francs to the French government, but was left out of the group appointed to oversee the fund, possibly because of his controversial political views. He then took his money to New York and donated a sizable sum to the French Hospital in New York. Disappointed once again, in 1926, Coty launched L'Ami du peuple, a newspaper aimed at the working class. Priced much lower than other competing newspapers, it soon gained a huge readership. He wrote a long series of incendiary articles that did not go unnoticed; on 1 July 1933, he was found guilty in court for libel against Jewish war veterans' groups in France and in September 1933, he sent a telegram to the Geneva Jewish Community, in which he recanted his anti Jewish charges and asked that the telegram be read at the Jewish Conference for a World Jewish Congress. Coty gave financial support to what later became far right organizations, such as the Faisceau and Croix de Feu, a World War I veterans organization; however, he ended his support after a few years. In 1933, surrounded by courtisans, parasites or scoundrels, misled by more seasoned politicians, he published a Reform of the State and founded his own movement: French Solidarity. After his death in July 1934, the movement became more radical. Coty was a Bonapartist, nationalist, fervent defender of a strong Republic with a preponderance of executive power, like a number of his fellow citizens, in this period of the Third Republic. He wrote two books: Against Communism, 1928 and Save our colonies, 1931. In his Reform of the State, he proposed the election of the President of the Republic by direct universal suffrage, including women's votes, with a term of seven years and the possibility of holding two terms, as well as the creation of a supreme court. These measures were in part, later adopted by the Fifth Republic, established by Charles de Gaulle in 1958. The Stade François Coty in Ajaccio was named after him.
Жеке өмір
Коти мен Ивонның Роланд пен Кристиан есімді екі баласы болды. Үйленгеніне қарамастан, Коти көптеген сүйіктілерімен және заңсыз балаларымен әйгілі болды. Ол сүйіктілерін Париждің "Астория" қонақ үйінде ұстап, оларға ақша мен сыйлықтарды шашыратып тастады. Оның бірінші сүйіктісі, кейін екінші әйелі Анриетта Диоде болды, ол бұрынғы Coty дүкеншісі болып, оған бес бала дүниеге әкелді. Котидің жеке өмірі француз либералды газеттерінде кеңінен жарияланып, оның қоғамдық беделін түсірді. Коти жылжымайтын мүлікті сатып алуға және қайта жаңартуға құмар болатын. Оның алғашқы ірі сатып алуы 1906 жылы Бои де Булоньге жақын орналасқан Лоншамп сарайы болды, ол бір кезде әйгілі француз қала құрылысшысы Жорж Эжен Хаусманға тиесілі болған. Коти оны хош иістерін, бөтелкелерін, қаптамасын және жарнамаларын жасау үшін зертхана ретінде пайдаланды. Жаңартылған Лоншампқа Лаликтің шыны күмбезі мен Густав Эйфельдің жобалаған тас мұнарасы қосылды. 1912 жылы ол Тур қаласының жанындағы Артинья сарайын сатып алып, оны қайта құруға кірісті. 20 жыл ішінде Коти д'Артиньяны сәндікпен қайта салды, арнайы жасалған асханалар, би залдары мен өзінің, отбасының, достарының және тіпті сүйіктілерінің суреті салынған үлкен фреска орнатты. 1920 жылдары ол отбасымен бірге Бои де Булоньдегі Рафаэль даңғылындағы сарайда тұрды, оны Коти экрандалған шыны панельдермен, баспалдақ қоршауларымен және Лалик жасаған шыны төбемен қайта жаңартады. Котидің ең танымал сатып алуы – Сен-Жермен-ан-Лайе маңындағы Лувесьен аңшылық павильоны, оны Клод Николас Леду XV Людовиктің сүйіктісі мадам дю Барри үшін жобалаған. Коти Лувесьенді Ледудың бастапқы жоспарына сәйкес қайта салды, бірақ оған хош иістер зертханасын және үшінші қабатты қосып кеңейтті. Ол сондай-ақ Ниццадағы Сент-Элен сарайын, Болию-сюр-Мердегі Вилла Намунаны және Корсикадағы Аяччодағы Ле Скудоны сатып алды. Көптеген ірі резиденциялары болғанымен, Коти көбінесе Елисей алаңындағы қонақ үйде тұратын. Ол көпшілікке шығуды ұнатпайтын, өзін-өзі шектеуге бейім және қоғамдық беделін жасыратын адам еді. 1929 жылдан кейін Котидің әл-ауқаты айтарлықтай төмендеді. "Фигаро" және "Л'Ами дю Пулп" газеттері жылдар бойы ақша жоғалтып келді, ал оның хош иістер бизнесі 1929 жылғы Уолл-стрит құлауынан зардап шекті. Бірақ оның қаржылық құлдырауына ең көп әсер еткені – ажырасуы болды. 1929 жылы Ивон Котиден ажырасып, Леон Котнареануға үйленді. Олардың ажырасу шартында Коти бұрынғы әйеліне бірнеше миллион франкты үш бөліп төлеуге міндеттенді, бірақ 1931 жылы Коти қаржылық қиындықтарды айтып, соңғы төлемін төлемеді. 1963 жылы Ивон Коти компаниясын фармацевтикалық гигант Pfizer компаниясына сатты, бірақ компанияда Коти отбасының мүшелері қатыспауы керек деген шарт қойылды. Pfizer компаниясы хош иістерін бұрынғыдай дүкендерде емес, дәріханаларда тарата бастады. 1992 жылы Pfizer Coty компаниясын неміс Joh. A. Benckiser GmbH компаниясына сатты, қазіргі күні оған осы компания иелік етеді.
Coty and Yvonne had two children, Roland and Christiane. Despite his marriage, Coty was well known for his numerous mistresses and illegitimate children. He was known to house his lovers in Paris' Hotel Astoria, and to lavish money and gifts on them. His first mistress then second wife was Henriette Dieudé, a former Coty shopgirl who bore him five children. Coty's love life was widely publicized in the French liberal newspapers, to the detriment of his public image. Coty had a penchant for acquiring and remodeling property. His first major purchase was the Château de Longchamp in 1906, near the Bois de Boulogne, once the property of the famous French civic planner, Georges Eugène Haussmann. Coty used it as a laboratory in which to design his fragrances, bottles, packaging, and advertisements. The renovated Longchamp included a glass dome by Lalique and a stone tower designed by Gustave Eiffel. In 1912, he bought the Château d'Artigny near Tours and set out to rebuild it. Over a period of 20 years, Coty rebuilt d'Artigny in a grandiose fashion, installing custom built kitchens, ballrooms, and a large fresco depicting himself, his family, friends, and even his mistresses. During the 1920s, he resided with his family in a mansion at Avenue Raphael in the Bois de Boulogne, which Coty had rebuilt with etched glass panels, a stair rail, and a glass ceiling designed by Lalique. Coty's most famous acquisition was the hunting pavilion of Louveciennes near Saint Germain en Laye, designed by Claude Nicholas Ledoux for Madame du Barry, mistress of Louis XV. Coty had Louveciennes rebuilt to match Ledoux's original plan, but enlarged it to include a perfume laboratory and a third story. He also bought the Château Saint Hélène in Nice, the Villa Namouna in Beaulieu sur Mer, and Le Scudo in Ajaccio, Corsica. Though he owned multiple large residences, Coty often lived in a hotel on the Champs Élysées. He was something of a recluse, disliking crowds of any kind, and hiding behind his public image. After 1929, Coty's fortunes began to diminish considerably. Both Figaro and L'Ami du peuple had been losing money for years and his perfume business had been affected by the 1929 Wall Street crash. But it was his divorce that most contributed to his financial ruin. In 1929, Yvonne divorced Coty and married Leon Cotnareanu. Their divorce settlement stipulated that Coty would pay his ex wife several millions of francs in three installments, but in 1931 Coty defaulted on the last payment, citing financial hardship. In 1963, Yvonne sold Coty to pharmaceutical giant Pfizer, with the stipulation that no member of the Coty family would be involved in the company. Under Pfizer, the company began to distribute its perfumes almost exclusively through drugstores, instead of in department stores as it had previously done. In 1992, Pfizer sold Coty to the German company Joh. A. Benckiser GmbH, which owns it today.