Кіріспе
Ақуыз тұтынуын азайту диетасы – адамдардың ақуыз мөлшерін азайтуға бағытталған диета. Ақуыз аз диетасы фенилкетонурия және гомоцистинурия сияқты туа біткен метаболизмдік бұзылыстарды емдеу үшін қолданылады, сондай-ақ бүйрек немесе бауыр ауруларын емдеуге де пайдаланылуы мүмкін. Ақуызды аз тұтыну сүйек сыну қаупін азайтуға көмектеседі, бұл кальций гомеостазының өзгеруіне байланысты болуы мүмкін. Сондықтан, ақуыздың қандай мөлшері аз деп есептелетінін біркелкі анықтау қиын, себебі фенилкетонуриясы бар адамға қажетті ақуыз мөлшері мен құрамы гомоцистинурия немесе тирозинемиясы бар адамнан айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін.
A low protein diet is a diet in which people decrease their intake of protein. A low protein diet is used as a therapy for inherited metabolic disorders, such as phenylketonuria and homocystinuria, and can also be used to treat kidney or liver disease. Low protein consumption appears to reduce the risk of bone breakage, presumably through changes in calcium homeostasis. Consequently, there is no uniform definition of what constitutes low protein, because the amount and composition of protein for an individual with phenylketonuria would differ substantially from one with homocystinuria or tyrosinemia.
Тарих
Германиядағы жергілікті халықтың тамақтану құрамын зерттеу арқылы Карл фон Войт күніне 118 грамм белок қажеттігін анықтады. Рассел Генри Читтенден бұл көрсеткіштің жартысынан да аз мөлшері жақсы денсаулықты сақтау үшін жеткілікті екенін көрсетті.
Белсенің қажеттілігі
Адамның азоттық тепе-теңдігін сақтау үшін қажетті күндізгі мөлшері салыстырмалы түрде аз. Ересектердің сапалы протеинге қажеттілігінің орташа мөлшері тәулігіне дене салмағының әр килограмына 0,65 граммды құрайды, ал 97,5 пайыздық көрсеткіші – тәулігіне дене салмағының әр килограмына 0,83 грамм. Балаларға өсу фазасына байланысты көбірек ақуыз қажет. 70 кг салмақтағы ересек адам азоттық тепе-теңдікті сақтау үшін күніне шамамен 45 грамм ақуыз қажет етеді. Бұл 2200 килокалориялық рациондағы килокалорияның 10% -дан кемін білдіреді. Уильям Камминг Роуз және оның командасы құрамындағы маңызды аминқышқылдарды зерттеді, бұл қалыпты денсаулықты сақтау үшін қажетті ең төменгі мөлшерді анықтауға көмектесті. Ересектер үшін әрбір маңызды аминқышқылының ұсынылатын ең төменгі мөлшері дене салмағының килограмына тәулігіне 4-ден 39 миллиграммға дейін ауыспайды. Ақуыздың сапасы жақсы болуы үшін оны алуан түрлі тағамдардан алу жеткілікті; жануарлар мен өсімдік тағамдарын араластырудың немесе күріш пен бұршақ сияқты нақты өсімдік тағамдарын толықтырудың қажеті жоқ. Өсімдік протеинінің осындай ерекше комбинациялары сапалы ақуыз беруі керек деген идея «Жас планета үшін тамақтану» кітабынан туындаған. Өсімдік ақуыздары көбінесе толық емес деп сипатталады, яғни олардың құрамында бір немесе бірнеше маңызды аминқышқылдары жетіспейді. Сирек кездесетін өсімдіктерден, мысалы, тародан басқа, әрбір өсімдік барлық маңызды аминқышқылдардың белгілі бір мөлшерін қамтамасыз етеді. Дегенмен, өсімдіктердегі маңызды аминқышқылдардың салыстырмалы мөлшері жануарлардағыдай тұрақты емес, олардың құрамындағы маңызды аминқышқылдардың мөлшері шамалы өзгеше болады, бұл өсімдік ақуыздарының қандай да бір жағынан жетіспейтіндігі туралы жаңылыс пікірге әкелді.
Аз ақуызды тамақ пен калорияны шектеу
Калорияны шектеу көптеген тәжірибелік жануарлардың өмір сүру ұзақтығын ұзартады және жасқа байланысты ауруларды азайтады. Ақуыз немесе белгілі бір аминқышқылдарының мөлшерін азайту арқылы модельдік жүйелерде де ұзақ өмір сүру ұзақтығының артуы немесе жасқа байланысты аурулардың азаюы көрсетілді. Атап айтқанда, егеуқұйрық, тышқан және дрозофила емірткелеріндегі эксперименттер ақуызды қабылдауды азайту арқылы, калорияны шектеуге ұқсас өмір сүру ұзақтығының артуын көрсетті. Ақуыз синтезін бастау үшін қажетті аминқышқылы – метиониннің мөлшерін шектеу, өмір сүру мерзімін ұзарту үшін жеткілікті. Дрозофила емірткелері мен еркек тышқандардың өмір сүру ұзақтығын ұзарту үшін тармақталған тізбекті аминқышқылдарды шектеу жеткілікті. Ақуызы аз диеталар калорияны шектеудің көптеген әсерлерін қайталайды, бірақ басқа метаболизм механизмдерін іске қосуы мүмкін. Ақуызы аз диеталар майды жылдам азайтады және диетаға байланысты семіз тышқандардың инсулинге сезімталдығын қалпына келтіреді. Алуандықты арттыру және қандағы глюкозаның реттелуін жақсарту үшін үш тармақталған тізбекті аминқышқылдар – лейцин, изолейцин және валиннің тұтылуын шектеу жеткілікті. Жақында жүргізілген рандомизацияланған бақылаулы клиникалық сынақ ақуызды шектеудің (АҚ) метаболизм денсаулығының бірнеше көрсеткіштерін жақсартатынын, мысалы, майлылықты азайтатынын және инсулинге сезімталдықты арттыратынын көрсетті. Көк аймақтарда тұратын адамдардың диетасындағы ақуыздың үлесі жалпы энергияның 10% -дан кемді құрайды, бірақ барлық Көк аймақтар туралы толық мәліметтер жоқ. Бұл аймақтардағы диеталар толығымен өсімдіктерге негізделмеген, бірақ өсімдіктер тамақтың басым бөлігін құрайды. Кейбір зерттеулер бұл топтар калорияны шектеуге ұшырағанын болжайды, бірақ олардың кіші дене мөлшері азық-түлік тұтынудың азаюымен де сәйкес келеді.
Аз ақуызды және остеопорозды
Ақуыздың остеопорозға және сүйек сыну қаупіне әсері күрделі. Адамдар ақуыздың теріс балансында болғанда және қажетті мөлшерден кем ақуыз тұтынғанда сүйектен кальций жоғалуы байқалады, бұл ақуыздың жеткіліксіз болуы сүйек денсаулығы үшін қауіпті екенін көрсетеді. Бұлшықет өсуіне көмектесетін IGF-1 сүйек өсуіне де көмектеседі, ал IGF-1 ақуыз тұтыну арқылы реттеледі. Дегенмен, жоғары ақуыз деңгейінде метионин мен цистеиннің деаминациясынан және одан кейінгі метаболизмінен пайда болатын қышқылды бейтараптандыру үшін несеп арқылы кальцийдің таза жоғалуы болуы мүмкін. Ірі проспективті когорттық зерттеулер ең жоғары ақуыз тұтыну тобын ең төменгі тұтыну тобымен салыстырғанда сүйек сыну қаупінің сәл артуын көрсетті. Бүйрек қышқылдық жүктемесінің әлеуеті (PRAL) зерттеуі жемістердің, көкөністердің және пісірілген бұршақтардың тұтылуының артуы ақуыз метаболизмінен пайда болатын қышқылды буферлеу қабілетін арттыратынын көрсетеді, себебі олардың ақуыздар мен иондардың салыстырмалы концентрациясы организмде негіздік әлеуеттің қалыптасуына ықпал етеді. Алайда, барлық өсімдік материалдары негіздік емес, мысалы, жаңғақтар, дәнділер және дәнді өнімдер қышқылдық жүктемені арттырады.