Тайваньның солтүстігіне шенеуші шіркеу миссионері – Джордж Лесли Маккей

Кіріспе

Солтүстік Тайваньға алғашқы пресвитериан миссионері Джордж Лесли Маккей 偕瑞理 немесе 馬偕 Má kai (21 наурыз 1844 – 2 маусым 1901) – канадалық пресвитериан миссионері. Ол Канадалық пресвитериан миссиясымен бірге Тайваньтың солтүстігіне (сол кезде Формоза) келген алғашқы пресвитериан миссионері болды. Маккей Тайваньда өмір сүрген ең белгілі және ықпалды батыстықтардың бірі.

Ерте өмір

Джордж Лесли Маккей 1844 жылғы 21 наурызда Канаданың Батыс бөлігінде (қазіргі Онтарио) Оксфорд округіне қарасты Зорра қалашығындағы Эмброда шотландтық пионер отбасының алты баласының ең кішісі болып дүниеге келді. Оның отбасы 1830 жылы Зорраға келген Шотландияның солтүстігіндегі Сазерленд аймағынан қоныс аударған Зорра пионерлерінің құрамына кірді. Зорра пионерлері евангелистік пресвитериан дінін ұстанды, олар үшін шіркеу, басқарушы ақсақалдарымен бірге, өмірдің орталық нүктесі болды. Ол теологиялық білімін Торонтодағы Нокс колледжінде (1865-1867), АҚШ-тағы Принстон теологиялық семинариясында (1870) және Шотландиядағы Эдинбургтегі Нью колледжінде, барлығы пресвитериандық оқу орындарында алды. Маккейдің заманында Принстон мен Эдинбург шетелдік миссияларды қолдау және миссионерлерді даярлаудың маңызды орталықтары еді.

Бөлшектерді өртеу

Тайваньдағы жаңа христиандар жалған құдайлар мен ата-бабалардың тақташаларын алып тастауды көбінесе жеке шешім ретінде қабылдады. Маккейдің күнделігінен алынған көптеген мысалдардың бірі, 1884 жылғы 11 сәуірдегі хатында келтірілген: «Бір қарт қытай және оның әйелі мен ауылға келгенде өткен сенбіде үйлерін жалған құдайлардан тазартты. Бұл жалған құдайлар және басқа да заттар қазір менің үлкен жинағымда сақталған».

Бірақ Кавалан миссиясында Маккей екі рет жаппай ынталылықты (қайта жандану қозғалысының тағы бір көрінісі) – қытай үйлеріндегі жалған құдайларды бірлесіп алып тастау және өртеуді хабарлайды. Біріншісі 1883 жылғы 30 наурыз және 5 маусымдағы хаттарда сипатталған: «Мен Тамсуиден шығысқа қарай, аралдың жағалауын толқындар шайып жатқан жерде, шамамен төрт күндік сапардамын. Бұл аймақта Пепохоанның (цивилизацияланған аборигендер) 36 ауылы бар. Шамамен мың (1000) адам өздерінің жалған құдайларын тастап, христиан дінін үйренуді қалайды. Мен жалған құдайларға арналған қағаздан жасалған оттың алдында киімдерімді кептірдім, жалған құдайларды және басқа да заттарды. Мен басқа жалған құдайларды Тамсуиге жеткізу үшін үш адамды жұмысқа алдым. Мұндай жағдайға ешқашан тап болған емеспін». Қытайлық жалған құдайларды бірлесіп алып тастау арқылы қайта жандану қозғалысы Маккейдің қатысуынсыз да жалғасты, ол болған оқиғаға таң қалды. 1883 жылғы 5 маусымда «Канададағы Пресвитериан шіркеуіне» жолдаған хатында ол былай деп жазды: «Бұрын мен телеграммамен 1000 адам христиандық білім алуға ниеттенгенін хабарлағанмын. Енді одан да көп, екі мыңнан астам (2000) адам жалған құдайлардан бас тартып, Әлемнің Иесіне мойынсұнуды қалайды деп айтуға болады. 200-ден астам тұрғыны бар бір ауылдағы әрбір адам христиан болуды қалайды – әрбір үй жалған құдайлардан тазартылған. Жақын жердегі, шамамен 300 тұрғыны бар тағы бір ауыл ерлер, әйелдер және балалармен бірге шығып, түн бойы біздің әдемі әндерімізді айта бастады».

1890 жылдың қыркүйек айында Хуалиендегі Кавалан қонысына сапар

Екінші рет 1890 жылдың 8-9 қыркүйегінде Макей Коа Кау мен Танмен бірге қайықпен Кавалан халқының Хуалиен қаласының (花蓮港) солтүстігіндегі Ка леоан (嘉禮宛) жеріне орналасқандарына бару үшін саяхаттады. Оның Шетелдік миссионерлік қоғамға (12 қыркүйекте) жазған хатында қоғамдық шешім қабылдау процесі, мүсіндердің саяси символикасы, мүсіндерді алып тастауға қытай билігінен рұхсат алу үшін келіссөздер жүргізу және жаңа қауымдық бірлікты тойлаумен аяқталатын өрттің мерекелік сипаты егжей-тегжейлі сипатталған. Маккейдің Уордропқа 1890 жылдың 16 қазанындағы хаты: "Қараңғыда біз Ка леоанға (мен он жылдан астам уақыт бойы баруға асыққан Пин Похан қонысына) кірдік. Біз аспазды таптық, ол кейін уағыздаушы болып шықты, ол үшін салынған, шөппен жабылған шағын бамбук үйінде болды. Олар бізге ұзақ уақыт бойы хаттар жіберіп, келіп-кетіп жүргендіктен, бізге көрсетілген құрметті көзге шалды. Бөлме тез толып, есік алдында үлкен адамдар жиналды. Ұзақ уағыз айтудың орнына, жағдайдың нақты мәнін түсінуге тырыстық. Көмекші жақсы жұмыс істеді. Көптеген адамдар Ілгі хабардың мәнін түсінді, ал барлығы жалған құдайларға табынудан жалыққан еді. Олар шешуші әрекет жасауға дайын болған сияқты. Әскери мандариннің олардың Қытайға бағыну белгісі ретінде жалған құдайларға табынуын жалғастыру керектігін мәлімдегенін естідім. Мен лагерьге барып, сұхбаттастым, мені жылы қарсы алды. Бұрын не айтылса, не істелсе, енді бәрі жақсы. Әскерилер миссиямызды мақтады, барлығы бір пікірде болды, ал шенеунік маған "Тыныштық" тіледі. Мен кері қайтып, Шын Құдайды жақтағандардың барлығына үйлерін жалған құдайлардан тазартуға және белдік ұстануға шақырдым. - Кешке ашық жерде кеңес өткізілді, ол қызу болды. Басшылар өздерінің тілінде дауыстап айқайлады. Мен олардың ортасына кіріп, түсіндірме сұрадым, пікірлердің айырмасы бар ма? Жылдам жауап келді, бес ауыл бірауыздан келісті. Әрбір еркек, әйел және бала баршаны жаратқан бір Құдайға табынуды қалады. Олар ұзақ уақыт бойы жалған құдайларға құлшылық еткендіктен, ашу-ызаларын білдірді. - Тағы бір маңызды мәміле жасалды - олардың өзі салған, құны 2000 долларлық жалған құдайларға арналған ғибадатхана шіркеуге берілді, барлығы тарап, дауыл басылды. Келесі күні қуанышты күн болды, ешкім жұмысқа бармады. Басшылар біздің топқа қосылды (шақырудан кейін) және төрт жігітке бір бағананың әр шетінен 8 себетті көтеріп жүруге бұйырды. Содан кейін біз ауылдан ауылға, үйден үйге барып, жалған құдайларға арналған заттарды себеттерге салып, уағыз залымыз бен ғибадатханаға жақын аулаға әкелдік. - Үлкен қалың ақша үйіндісі, мүсіндер, құрбандық шамалары, тулар және т.б. жиналған көпшілік оны тұтандыруға жарысты, көптеген адамдар кірлі, шаңды, майлы ескі мүсіндерге деген жеккөрушілігін көрсетті және барлығы жұмысты қуана қарсы алды. Шамамен бес жүзге жуық жалған құдайларға табынушылар біздің көз алдымызда өздерінің үйлерін тазартып, құдайлардан айырылды."

The second reference to communal idol burning is September 8–9, 1890, when Mackay, accompanied by Koa kau and Tan he travelled by boat to visit Kavalan people who had settled in Ka le oan (嘉禮宛) north of Hualien City(花蓮港). His letter to the Foreign Missionary Society (September 12) presents in detail the process of community decision making, the political symbolism of having idols, negotiating with the Chinese authorities for their consent to remove idols, and the celebratory nature of the burning, followed by a ritual celebrating the new communitas. Mackay letter to Wardrope Oct. 16th 1890: About dark we entered Ka le oan (the Pin po hoan settlement I longed to visit for upwards of a dozen years). We found the cook , who turned out Preacher, in a small grass covered bamboo dwelling which had been erected for him. As they had been sending letters and visiting for such a long time you have only to imagine the reception accorded us. The room was soon packed and a large crowd stood in front of the door. Instead of continued preaching we tried to grasp the real state of affairs. Real good work was done by the Helper. Not a few had a clear idea of the Gospel message, while all were evidently wearied of idol worship. They seemed ripe for decisive action. Being told that the Military Mandarin declared that they must continue idolatry as being a token of subjection to China. I rode up to the encampment – had an interview and got a gracious reception. Whatever was said or done in the past, it was all right now. Soldiers began to praise our mission There was only one opinion and the Official wished me “Peace”. I galloped back and asked all who were for the True God to clean their houses of idols and take a decided stand. – A council was held at dark in an open space, it turned out to be a boisterous one. The chiefs were declaiming aloud in their native tongue. I stepped into their midst – and asked an explanation – asked if there was difference of opinion? An answer came quickly, the five villages were unanimous to a man. Every man, woman and child wished to worship One God the Creator of all. They were noisy because giving vent to their indignation for having served idols for so long. – Another important transaction was executed – a temple for idols built by themselves at a cost of $2000 was handed over for chapel service the all retired and the tumult abated. The following was a joyous day; no one went to work – The Head men joined our party (after invitation) and ordered four boys to carry 8 baskets one on each end of a pole. Then we went from village to village and house to house until the idolatrous paraphernalia all were put into the baskets and carried to a yard near our Preaching room and temple. – There was large Pile of mock money – idols – incense sticks, flags &c &c a great crowd assembled and several vied with each other in kindling it – many showed their contempt for the dirty, dusty, greasy old idols and all were jubilant over the work. Nearly five hundred idolaters cleaned their houses of idols in our presence.

Маккейдің Кавалан миссиясының басқа нәтижелері

Солтүстік Тайваньдағы басқа да жергілікті топтар сияқты, Каваланның тегі болмай, әкесінің атымен танысады. Қытай билігіне өткен кезде оларға қытай есімдері мен тегі тағайындалды. 1880-жылдардың ортасына қарай, кейбір Кавалан халқы Маккейдің тайвандық тегі «Кай» 偕 тегін өздеріне қабылдады. Бұл тегі бүгінге дейін Кавалан халқының арасында кең таралған. 1882 жылы Тамсуиде ерлерге арналған «Оксфорд колледжі», ал бір жылдан кейін қыздар мектебі ашылды. Көп ұзамай екі мектепте де Кавалан оқушылары оқыды. 1884 жылы Джон Джеймисон Шетелдік миссионерлік комитетіне (30 маусым 1884 ж.) жолдаған хатында: «Қыздар төрт айлық оқу барысында өте жақсы үлгерді. Олардың көпшілігі әдеби тілді оқи да, жаза да біледі. Көптеген оқушылар үйлеріне қайтып кетті, ал доктор Маккей қыздарды үйлеріне дейін сүйемелдейді» деп жазды. Қыздар мектебінде Кай Ахун бастық болып, дәстүрлі тоқу және тігуге үйретті. Ол Кавалан пасторына үйленген. Оның жұмысы ерекше болды, сондықтан Маккей 1893 жылы оның жасаған толық Кавалан қалыңдық жиынтығын Канадаға алып келді. Бұл туралы бізге оның қазіргі кездегі киімдерін киген суретінің сақталғанынан белгілі, ол киімдер қазір Онтарио Корольдік мұражайында сақталуда. Кавалан қалыңдық киімі – әлемдегі Кавалан киімдерінің толық жиынтығы, Тайваньтың ұлттық қазынасы деп санатылады. Тайваньдың батыс жартысын мекендеген он жазық жердегі тайпаның (Пинг пу 平埔) ішінде, тек Кавалан ғана ұйымдасқан қауымдастық ретінде сақталып, өз тілін қолданып келеді, Хуалиен округінің солтүстік жағалауындағы жерсіз үйлерінде өмір сүреді. Соңғы он жылда тоқымашы әйелдер тобы (жетекшісінің тегі Кай 偕) дәстүрлі тоқымашылықты қайта жаңғыртуда. Олар 1893 жылы Кай Ахуннан келген маталарды зерттеу үшін Корольдік Онтарио мұражайындағы Маккей жинағына баруды үміттенеді. Кавалан халқы арасындағы миссия Маккейдің Тайваньдағы 30 жылдық өмірінің бір бөлігі болғанымен, ол Маккейдің жұмысының күтпеген, бірақ ұзаққа созылған әсерін көрсетеді және 150 жыл өткен соң да Тайвань тарихында оның неге осылай атақты екенін түсіндіруге көмектеседі. 1896 жылы Тайваньда Жапон отаршылдық билігі орнағаннан кейін Маккей Формозаның Жапон генерал-губернаторы Маресуке Ногимен кездесті. Бүгінде Тайваньдағы кейбір отбасылар, әсіресе жазық жердегі Кавалан тектілері, олардың «Кай» ('Kai' немесе 'Kay') тегін Маккейге христиан дініне өткендерімен байланыстырады. Канадада Маккей екі рет үйіне қайтқанда Канада шіркеуі тарапынан құрметпен қарсы алынды. 1880 жылы Онтарионың Кингстон қаласындағы Куинс колледжі оған директор Джордж Монро Грант пен канцлер Сэндфорд Флеминг ұсынған құрметті діни ғылым докторы дәрежесін берді. 1881 жылы кетер алдында ол Оксфорд округіне оралды, онда Тайваньда Оксфорд колледжін ашу үшін ақша жиналды, ол кейін екі білім беру мекемесіне – Алетея университетіне және Тайвань семинариясына негіз болды. Бұл округтегі көптеген жастар Маккейдің үлгісіне еліктеп, христиан дінінің әртүрлі конфессияларымен миссионерлік қызметке кірісті. 1894 жылдың маусымында Сент-Джон қаласында өткен Бас Ассамблея отырысында Маккей Канададағы Пресвитериан шіркеуінің модераторы болып сайланды, бұл шіркеудегі ең жоғары сайланған лауазым. Ол келесі модераторлық жылын Канада бойынша саяхаттап өткізді, сондай-ақ «Алыстағы Формозадан: арал, оның халқы мен миссиялары» атты миссионерлік этнографиялық және миссионерлік тәжірибелері туралы естеліктерді жазды. 1894 жылы ол Канадаға көшіп келген қытайлықтарға салынған салыққа қарсы сөйледі. Пресвитериан шіркеуінің модераторы ретінде ол бұл салықты әділетсіз және нәсілшіл деп атап, оған қарсы резолюцияны қолдап, бұрынғыдан келе жатқан дәстүрді бұзды. Макей өмірінде менингит пен безгек ауруларына шалдықса да, 1901 жылдың 2 маусымында Тамсуиде тамақ ісігінен қайтыс болды. Ол Тайваньның Тамсуй қаласында Тамканг орта мектебінің шығыс бұрышындағы шағын зиратқа жерленді. Оның ұлы оның қасына жерленді.

Similar to other indigenous groups in northern Taiwan, the Kavalan has a patronymic name system, rather than surnames. When they came under Chinese rule they were assigned Chinese names and surnames. By the mid 1880s some Kavalan had adopted Mackay's Taiwanese surname “Kai” 偕 as their own. This surname is still common among Kavalan people today. In 1882 “Oxford College” (for men) was opened in Tamsui and a year later the Girls School. Soon both schools had Kavalan students. In 1884 John Jamieson reported in a letter to the Foreign Mission Committee (June 30, 1884) that “The girls have made excellent progress during their four months of study. Most of them can read the Colloquial language as well as write a fair hand. Most of the students have left for their homes and Dr. Mackay will accompany the girls on their homeward journey. “

At the girls’ school Kai Ah hun was matron and instructor in traditional weaving and sewing. She was married to a Kavalan pastor. Her work was outstanding, so much so that Mackay brought an entire Kavalan bridal assemblage made by her to Canada in 1893. We know this because he had a photograph of her taken wearing the very clothes that are now in the Royal Ontario Museum. The Kavalan bridal attire is the only complete set of Kavalan clothes in the world, rightfully considered a national treasure of Taiwan. Among the ten Plains Indigenous groups (Ping pu 平埔) who occupied the entire western half of Taiwan, only the Kavalan have continued as an organized community, still using their own language, in their exilic home on the northern coast of Hualien County. In the last decade a group of women weavers (the leader is surnamed Kai 偕) have been reviving traditional weaving. They hope to visit the Mackay Collection at the Royal Ontario Museum to study the textiles that came from Kai Ah hun in 1893. While the mission among the Kavalan was only one part of Mackay's 30 year life in Taiwan, it illustrates the unintended yet long lasting impact of Mackay's work, and helps explain why even after 150 years he is so celebrated in Taiwan's history. In 1896, after the 1895 establishment of Japanese colonial rule in Taiwan, Mackay met with the Japanese Governor General of Formosa, Maresuke Nogi. Some families in Taiwan today, particularly of lowland aboriginal Kavalan ancestry, trace their surname '偕' ('Kai' or 'Kay') to their family's conversion to Christianity by Mackay. In Canada Mackay was honoured during his two furloughs home by the Canadian Church. In 1880, Queen's College in Kingston, Ontario awarded him an honorary Doctor of Divinity, presented by Principal George Monro Grant and Chancellor Sandford Fleming. Before departing in 1881, he returned to Oxford County, where monies were raised to start Oxford College in Taiwan, which would be the basis for two later educational institutions, Aletheia University and Taiwan Seminary. A number of young people in the county were inspired to follow Mackay's example and entered into missionary service with a number of Christian denominations. In June 1894, at the General Assembly meeting in St. John, New Brunswick, Mackay was elected Moderator of the Presbyterian Church in Canada, the highest elected position in the church. He spent the following Moderatoral year travelling across Canada, as well as writing From Far Formosa: the island, its people and missions, a missionary ethnography and memoir of his missionary experiences. In 1894 he spoke out against the head tax imposed on Chinese immigrants to Canada. As moderator of the Presbyterian church, he broke precedent to speak in favor of a resolution opposing this tax, saying it was unjust and racist. Although Mackay suffered from meningitis and malaria in his lifetime, he would die of throat cancer on 2 June 1901 in Tamsui. He was interred in Tamsui, Taiwan, in a small cemetery in the eastern corner of the Tamkang Middle School campus. His son was interred adjacent to him.

Мұра

Тайваньның қазіргі демократиялық дәуірінде Маккейдің өмірін Тайваньның ерекше ерекшелігін және тарихи түсінігін, Жапония мен Қытай әкелген отаршылдық әңгімелерден бөлек қорғайтын жақтастары атап өтті. Ол және оның серіктестері Тайваньның хоккиен тілін жазу үшін жасаған фонетикалық транскрипция жүйесі әлі де қолданыста. Маккейдің "Алыс Формозадан" атты еңбегі Тайваньның маңызды алғашқы миссионерлік этнографиясы саналады. Бұл Тайвань халқының мәдениеті мен салты-дәстүрін түсіну үшін құнды дерек көзі болып табылады. Маккей оқыту қызметінің бір бөлігі ретінде Тамсуидегі үйінде мұражай құрды. Оның Тайваньның қытай және жергілікті мәдениеттерінен алынған заттар мен геология, флора және фауна үлгілерінен тұратын жинағы жергілікті тұрғындардың сыйлықтарымен үнемі толықтырылып отырды. Маккей жинаған көптеген заттар бүгінде Канададағы Корольдік Онтарио мұражайында (Онтарио) және Тайваньның Тамсуидегі Алетея университетінің мұражайында сақтаулы. Миссионерлік тарихшы Джеймс Рорер Маккейдің "өзін қызмет етуге тырысқан адамдармен шынайы кездесіп, олардың өміріне әсер ете беруге мүмкіндік бергенін" айтады.

Қауымдастық

Маккейдің Оксфорд колледжі (牛津學堂) қазір Алетея университеті деп аталады. Тайбэй қаласының орталық аймағындағы ең ірі жеке христиандық ауруханасы – Маккей еске алу ауруханасы, ол 1882 жылы Тамсуиде ашқан шағын Маккей ауруханасының орнына 1912 жылы салынған. Бүгінде Маккей жинаған көптеген заттар Корольдік Онтарио мұражайының (Онтарио, Канада) және Алетея университетінің (Тамсуи, Тайвань) қорындарында сақталады.

Бейнелеу өнері және БАҚ

2004 жылғы 30 маусымда Онтарио штатының Вудсток қаласында Оксфорд округі кеңсесінің алдында Маккейдің үлкен бюст мүсіні салтанатты түрде ашылды. Тайваньдық делегация құрамында Алетея университетінің және Тайваньдағы Пресвитериан шіркеуінің өкілдері болды. Іс-шараға Канада Пресвитериан шіркеуінің, Канада Біріккен шіркеуінің өкілдері, жергілікті, аймақтық және ұлттық деңгейдегі канадалық саяси қайраткерлер, сондай-ақ Солтүстік Американың түкпір-түкпірінен келген Маккейдің көптеген ұрпақтары қатысты. Оның немерелерінің бірі – доктор Джон Росс Маккей. 2006 жылдың қараша айында «Тайваньның қара сақалды варвары» деген канадалық теледокументалдық фильмі көрсетілді. Ол OMNI 2 телеарнасында олардың «Колтанбалы сериясы» аясында мандарин және ағылшын тілдерінде көрсетілді.

Опера

Композитор Гордон С. В. Чин мен либреттошы Джойс Чиу 2002 жылы Тайвань тарихынан алынған тақырыпта опера жазуға кірісті. 2008 жылы Тайвань үкіметі жобаға инвестиция салды: әлемдегі алғашқы тайваньдық гран-операсы – «Маккей: Қара сақалды Киелі кітап адамы». Чиннің операсы миссионердің өмірінен шабыттанды және оны жасауға бес жылдан астам уақыт кетті. Жобаға Еуропа, Азия және Солтүстік Америкадан жүзден астам әнші мен өндіріс тобының қызметкерлері тартылды. «Маккей: Қара сақалды Киелі кітап адамы» 2008 жылдың 27 қарашасында Тайваньның Ұлттық театрында әлемдік премьерасын көрсетті және 30 қарашаға дейін сахналанды. Көптеген актерлердің құрамында Джордж Маккей рөлін Томас Меглиорнанс (баритон), Маккейдің әйелі Тюн Чхан миа рөлін Чен Мей Лин (сопрано), ал Тайваньдағы Маккейдің алғашқы шәкірті және ізбасары Гям Чен хоа рөлін Чой Сынг Джин (тенор) сомдады. Тайбэй қаласының тумасы Чиен Вэнь Пин Тайваньның Ұлттық симфониялық оркестріне дирижерлік етті. Сахналық қойылымды Лукас Хемлеб режиссерлік етті.

Музыкалық театр

"Кай варвар: Джордж Лесли Маккей тарихы" – Уильям Батттың музыкалық театрлық туындысы 2018 жылдың 21-31 наурызы аралығында Канаданың Онтарио штатындағы Эмбро қаласындағы Тистл театрында қойылды. Сахналық режиссері Эдвард Дараньи, ал музыкалық жетекшісі Дэниел Ван Винден болды. Автордың туған жері Эмбро, Джордж Маккейдің дүниеге келген және өскен Зорра ауданында орналасқан. Актерлер мен техникалық құрам Онтарионың Стратфорд қаласынан келген кәсіби мамандармен бірге жұмыс істеген жергілікті еріктілерден тұрды.