Кіріспе
Академиялық пән
Үй экономикасы, сонымен қатар үй шаруашылығы ғылымы немесе отбасы және тұтынушылық ғылымдар деп аталады (көбінесе FCS немесе FACS деп қысқартылады), адам дамуы, жеке және отбасылық қаржы, тұтынушылық мәселелер, тұрғын үй және ішкі дизайн, тамақтану және тамақ дайындау, сондай-ақ тоқыма және киім-кешек салаларын қамтиды. Отбасы және тұтынушылар туралы ғылымдар орта білім беруде таңдаулы немесе міндетті курстар ретінде, білім беру мекемелерінде үздіксіз білім беру курстары ретінде және бастауыш деңгейде оқытылады. 1850 жылдары Шотландияда басталып, әйелдер басымдығын көрсеткен бұл курс, әйелдерді үй шаруашылығына баулуға, ал тігінді – негізгі дағдыға айналдыруға бағытталған. 20-ғасырдың басында Американың отбасылық және тұтынушылық ғылымдар қауымдастығы американдықтардың жастарға кәсіби дағдыларды үйретуге деген ықыласын байқады. Саясат үй шаруашылығы біліміне де әсер етті, және ғасырдың соңында ғана бұл курс әйелдер басымдығынан екі жынысқа да міндетті болып өзгерді. Қазір отбасылық және тұтынушылық ғылымдар мансаптық-техникалық білім берудің кең ауқымына енгізілді, бұл бағдарлама білікті мамандықтарды, қолданбалы ғылымдарды, қазіргі заманғы технологияларды және мансапқа дайындыққа баулуды қамтиды. Соңғы ғасырда пәннің кеңеюіне қарамастан, білім беру ұйымдарында үй шаруашылығы курстарының саны айтарлықтай азайды.
Терминология
Отбасы және тұтыну ғылымдары бұрын АҚШ-та «үй шаруашылығы» деп аталатын, көбінесе «үй шаруашылығы» немесе «HE» деп қысқартылатын. 1994 жылы Американдық отбасы және тұтыну ғылымдары қауымдастығы сияқты түрлі ұйымдар, бұл саланың үй өмірі мен денсаулықтан тыс мәселелерді де қамтитынын көрсете отырып, «Отбасы және тұтыну ғылымдары (FCS)» деген жаңа терминге көшті. Бұл бағдарламалар адам ғылымдары, үй ғылымдары, шаруашылық, үй өнері, үй ғылымдары немесе үй өнері мен ғылымдары деп те аталып келді, және академиялық мекемеге байланысты осылай аталуы мүмкін. FCS мамандығын алғаннан кейін, карьералық жолдардың кең спектрі ашылады. Мысалы, сән және интерьер дизайны, диетология, білім беру, қонақжайлылық, туризм, балалар дамуы және тағы да басқалары. Үй шаруашылығы адам экологиясы саласымен тығыз байланысты, және 1960 жылдардан бері көптеген университеттердегі үй шаруашылығы бағдарламалары «адам экологиясы» бағдарламалары болып қайта аталды, соның ішінде Корнелл университетінің бағдарламасы.
Ел бойынша
Халықаралық деңгейде үй шаруашылығы білімі Халықаралық үй шаруашылығы федерациясы (Fédération internationale pour l'économie familiale) тарапынан үйлестіріледі.
Канада
Канаданың көптеген бастауыш (K 6) және мемлекеттік (K 8) мектептерінде үй шаруашылығы пәні оқытылмайды. Денсаулық сақтау жөніндегі жалпы білім дене тәрбиесі сабағының құрамында беріледі. Жоғары немесе орта мектептерде арнайы үй шаруашылығы курсы жоқ, бірақ студенттер «Отбасыны зерттеу», «Тағам және тамақтану», немесе «Денсаулық және қауіпсіздік» сияқты қатысты пәндерді таңдауға мүмкіндік алады.
Финляндия
Финляндияда үй шаруашылығы пәнінің мұғалімдерін даярлаудың 110 жылдық тарихы бар. 1940 жылдан бері үй шаруашылығы экономикасы және тамақтану жоғары оқу орындарында оқытылып келеді.
Германия
1880-1900 жылдар аралығында Райфенштейн мектептерінің тұжырымдамасын пруссиялық ақсүйек әйел және ерте неміс феминисі Ида фон Корцфлайш қалыптастырды. Райфенштейн – Тюрингиядағы Рейфенштейн-им-Айхсфельд муниципалитеті және алғашқы тұрақты мектеп орналасқан жер. Рейфенштейнер қауымдастығы 1897 жылдан 1990 жылға дейін шамамен 15 жеке мектепті біріктірді және басқа да ұйымдармен ынтымақтастық етті. 40-қа жуық экономикалық әйелдер мектебі, яғни ауыл шаруашылығы бойынша білім беретін әйелдер мектебі Райфенштейн тұжырымдамасымен және қозғалысымен байланысты болды, бұл Германияның Кайзерлік кезеңінде әйелдерге жоғары білім алуға мүмкіндік берді. Иоганнес Крамердің 1913 жылғы докторлық диссертациясы әлемдік үй шаруашылығы білімі тұжырымдамаларын салыстырып, мысалы, Айовадағы жүйені жоғары бағалады. Сонымен қатар, үй шаруашылығы пәні төменгі және орта буынғы мектептерде (Haupt- und Realschule) қосымша курс ретінде оқытылады.
Үндістан
Үндістандағы NIOS, CBSE, ICSE, CISCE сияқты көптеген білім беру кеңестері мен түрлі штаттық кеңестер өз оқу бағдарламаларында үй шаруашылығын пән ретінде ұсынады, оны кейде Адам экологиясы және Отбасы ғылымдары деп те атайды.
Индонезия
Индонезияда үй шаруашылығы отбасылық оқыту және әл-ауқат деп белгілі. Оның бастауы 1957 жылы Богор қаласында өткен үй шаруашылығы жөніндегі конференцияға дейін жетеді; ол 1972 жылы мемлекеттік саясатқа айналды.
Иран
Жаңа кітаптар – орта мектептегі қыздар үшін «Отбасыны басқару және өмір салтын жоспарлау», сондай-ақ ұлдарға арналған осыған ұқсас кітап.
Ирландия
Үй шаруашылығы 20-ғасырда орта мектептің кіші сыныптарында қыздарға оқытылды. Ол 1971 жылы жоғары сыныптық емтиханға қосылды, мектеп ақысын жою оқуға қатысуды арттырған кезде. Келесі онжылдықтарда жаңа, біріктірілген мектептерде бұл пәнді көбірек ұлдар оқыды. 1990 жылдардан бастап жоғары білімге қатысудың артуы, жоғары білімге түсу талаптарына сәйкес келмейтін практикалық пәндердің, оның ішінде үй шаруашылығының азаюына әкелді. +Емтихан тапсырған түлектердің үй шаруашылығы пәнінен үлесі Жыл 1971 1981 2004 2016 Қыздар % 39 59 50 29 Ұлдар % 0.2 6.3 7.3 2.5
Италия
1945 жылы, Екінші дүниежүзілік соғыстың азаттыққа ие болуына санаулы күндер қалғанда, Ада Гобетти: "Ең қиын мәселе үй шаруасындағы әйелдің мәселесі болады. Жаңа қоғам құруды көздесе, оны шешу ең қиын міндеттердің біріне айналады" деді. Ол әйелдердің, отбасының, жұмыстың және қоғамның үй шаруасындағы әйелдерді білім беру және ұйымдастыру арқылы жаңа қарым-қатынас орнатуын қалаған. Адамдарға үй шаруашылығының арнайы курстары оқытылмаса да, 1950-ші және 1960-шы жылдары үй шаруашылығы жөніндегі нұсқаулықтар толығымен жарық көрді.
Оңтүстік Корея
Оңтүстік Кореяда бұл сала көбінесе "тұтыну ғылымы" (소비자학, sobija hak) деп белгілі. Бұл сала 19 ғасырдың соңында батыстық миссионерлер оқытқан мектептерде пайда болды. Отбасы ғылымы бойынша алғашқы жоғары білім беретін факультет 1929 жылы Сеулдегі Эва әйелдер университетінде ашылды.
Швеция
Швецияда үй шаруашылығы "үй және тұтынушы танымы" (hem och konsumentkunskap) деп белгілі. Бұл пән мемлекеттік және жеке мектептерде орта буыннан бастап жоғары мектепке дейін міндетті болып табылады, бірақ швед мектеп жүйесіндегі ең шағын пәндердің бірі саналады. Он жылдар бойы бұл пән "hemkunskap" деп аталып, үйдің, отбасының және күнделікті тамақ дайындау мен тазалау сияқты практикалық істерге баса назар аударды. 2011 жылғы швед мектеп реформасынан кейін оқу жоспары қайта құрылып, денсаулық сақтау, экономика және экология тақырыптарына көбірек мән берілді, соның ішінде тұтынушы экономикасы және тұтынушылық саналылық та қарастырылады.
Ұлыбритания
1852 жылы Луиза Хоуп және басқалар әйелдердің өндірістік білімін дамыту мақсатымен Шотландия әйелдер қауымдастығын құрды. Бұл қауымдастықтың мақсаты – әйелдердің тігін тігуді және уақыт өте келе басқа да үй шаруашылығына қатысты пәндерді жеке гендерлік білім беру жүйесінде үйренуін қамтамасыз ету болды. 1853 жылы Хоуп «Әйел мұғалім: оның біліктілігі мен міндеттеріне қатысты ойлар» атты еңбегін жариялады, онда әйелдердің «отбасын күзетуші» болуы керек екенін, ал ерлердің «күн батқанға дейін еңбегімен және жұмысымен» айналысуы керектігін айтты. Әйелдерге білім беру «төменгі топтарды» көтеруге бағытталған, және бұл «Шотландия әйелдер қауымдастығының әйелдер білімін дамыту жөніндегі қауымдастығының мақсаты» болды. Хоуп шотланд мектептеріндегі қыздар үшін тігін сабағын жақсарту талабымен «Шотландияның көрнекті әйелдерінің» 130 қолтаңбасын жинаған петиция ұйымдастырды. Бұл петицияны газеттерге жіберілген хаттар қолдады, және оның ықпалы бағаланбады. 1861 жылға қарай осы мақсатқа қолдау көрсету үшін гранттар берілді, ал 1870 жылы мектептердің 70% -ы инспекторлардың мәліметінше, оқу бағдарламасына тігін сабағын енгізді. Ұлыбританияда үй шаруашылығы орта мектеп оқушыларына арналған GCSE біліктілігі болды, бірақ 2015 жылдан бастап ол тамақтану экономикасынан көбірек орын алатын «Тамақ және тамақтану» курсына алмастырылды. Шотландияда үй шаруашылығы «Қонақжайлылық: практикалық тамақ дайындау» (National 3, 4 және 5 деңгейлерінде) және «Денсаулық және тамақ технологиясы» (National 3, 4, 5, Higher және Advanced Higher деңгейлерінде) пәндерімен алмастырылды. Сыйлық беруші ұйым – SQA.
XIX ғасыр
Жылдар бойы АҚШ-та үй шаруашылығы білім беру жүйесінің, әсіресе әйелдер үшін, маңызды бір бөлігі болды. Үй шаруашылығы курстары, «үй экономикасы» деп аталатын, 19 ғасырдан бері орта және жоғары білім беруде кеңінен таралған. Анықтама бойынша, үй экономикасы – «үйді басқару өнері мен ғылымы», яғни бұл пән оқу бағдарламасына шығармашылық және техникалық аспектілерді біріктіреді. Үй экономикасы курстары көбінесе тамақ дайындау, салық салу және бала күтіміне қатысты білімдерді қамтиды. АҚШ-та үй экономикасы курстары үй шаруашылығын жүргізу өнерін үйренудің маңызды бөлігі болды. Үй шаруашылығының экономикалық тиімділігін алғаш қолдағандардың бірі – Харриет Бичер Стоудың қарындасы Кэтрин Бичер. 19 ғасырдан бері мектептер үй экономикасы пәндерін білім беру бағдарламаларына енгізіп келеді. Үй экономикасының бастапқы жылдары әйелдер үшін шаруашылық еңбегін кәсіби деңгейге көтеру және «әйелдер жұмысы» деген ұғымды дамыту мақсатымен басталды. АҚШ-та жоғары білім беруде үй экономикасы курстарын оқыту 1862 жылғы Моррилл заңы арқасында едәуір артты. Авраам Линкольн қол қойған бұл заң Американың әрбір штатына және аумағына кәсіптік-техникалық білім беру бағдарламалары үшін, әсіресе механикалық өнер, ауыл шаруашылығы және үй экономикасы салаларында жер берді. Мұндай жер гранттарының арқасында әртүрлі әлеуметтік топтардың өкілдері маңызды кәсіби дағдыларды меңгеруге мүмкіндік алды. Үй экономикасы курстарында студенттерге көбінесе тамақ дайындау, тігін тігу, бағбандалық және бала күтімі туралы білім берілді. Бұл бағдарламалардың көп бөлігін әйелдер жүргізді. Үй экономикасы әйелдерге жақсы білім алуға және тұрмысқа шығып, шаруашылықты жүргізуге, балаларды тәрбиелеуге, ал күйеулері отбасының табысын қамтамасыз етуге дайындалуға мүмкіндік берді. Осы кезеңде үй шаруашылығы көбінесе орта және жоғарғы таптағы ақ нәсілді әйелдерге қолжетімді болды, олардың отбасылары орта білім беруге қаржылай мүмкіндіктерге ие болды. Үй экономикасы бойынша жарық көрген алғашқы кітап – 1884 жылы Айова штатында Мэри Бомонт Уэлчтің «Мэри Уэлчтің аспаздық кітабы» болды. Уэлчтің отандық экономика бойынша сабақтары елде алғаш рет осы пән бойынша колледжтік кредиттер беруге мүмкіндік берді.
ХХ ғасыр
XX ғасырдың басында АҚШ білім беру жүйесінде үй шаруашылығының танымалдылығы артты. Бұл, әйелдерді үй шаруашылығын тиімді басқаруға баулу мақсатымен құрылған қозғалыс ретінде қалыптасты. Сол кезде американдық отбасылар өндіргеннен гөрі көптеген тауарлар мен қызметтерді тұтынды. Әйелдерді осы өзгеріске бейімдеу үшін үй шаруашылығының екі маңызды мақсаты болды: әйелдерді заманауи тұтынушылар ретіндегі жаңа рөлдеріне дайындау және үй шаруашылығымен айналысатын әйелдердің қажеттіліктерін өндірушілер мен саяси лидерлерге жеткізу. Кәсіп дамуы білім беру қозғалысынан басталып, соғыс аралық кезеңде тұтыну сарапшысы ретінде танылуға дейін жетті, ал 1970 жылдары дерлік жойылып кетті. Бұл саланың қосымша мақсаты – "үй шаруашылығын рационализациялау", яғни үй шаруашылығына кәсіби мәртебе беру болды. Бұл теорияға сәйкес, үй шаруашылығымен айналысу әйелдерге зихи және эмоционалдық қанағат әкелуі мүмкін. 1909 жылы Ричардс Америка үй шаруашылығы қауымдастығын (қазіргі Америка отбасы және тұтыну ғылымдары қауымдастығы) құрды. Американдық университеттерге 1900 жылдардың басында үй шаруашылығын үлгілеу үшін практикалық үйлер қосылды. Ал үйді басқару практикасы үшін арналған алғашқы нысан 1920 жылдардың басында Солтүстік Дакота ауыл шаруашылығы колледжінде салынды. Студенттерге қолданылған "командалық жұмыс" моделі үй шаруасындағы әйелдердің дәстүрлі рөлінен өзгеше болды. Мысалы, әйелдер ынтымақтастықтары үшін бағаланды, ал сол кезде үй шаруашылығында әйелдер дербес жұмыс істейтіні қабылданған. Корнелл университетінде алғашқы практикалық нәресте "Дикки Домкон" деп аталды, бұл атау "үй шаруашылығы экономикасы" фразасынан алынған. Дикки 1920 жылы үш апталық шағында Корнеллге қарызға алынды. Практикалық нәрестелер студенттерге және факультетке тиесілі болды және үй шаруашылығы студенттерін тиімді оқыту мен дамыту үшін маңызды деп есептелді. Көптеген мамандықтар күрделі жағдайларда оқытуды жақсарту үшін симуляцияны пайдаланады. Бала күтімі практикалық сабақтары басқа сыныптармен бірге өткізіліп, студенттердің зихи және үй өмірін үйлесімді етуін қажет етті. Үй шаруашылығы бағдарламалары бүкіл елде практикалық нәрестелерді пайдаланды, бірақ 1959 жылы бағдарламалардың бір пайызынан да аз толық жұмыс істеді. Бұл практика 1970 жылдардың басында толығымен тоқтатылды. Меган Элиас айтқандай, "идеалда үй шаруашылығы жұмысы үйден тыс жұмыспен бірдей маңызды болды және оны рольдерді ауыстыратын тең командалар орындады. Команданың әрбір мүшесі үй ішінде де, үйден тыс жерде де өмір сүре алды, бұл оның үй шаруашылығына және керісінше әсер ететін өмір болды. Бұл үй мен сыртқы әлем арасындағы тепе-теңдік қозғалыстың негізі болды". Сондықтан 1914 және 1917 жылдары әйелдер ұйымдары, саяси партиялар және еңбек коалициялары Смит-Левер заңы мен Смит-Хьюз заңын қабылдау үшін бірлесіп жұмыс істеді. 1914 жылғы Смит-Левер заңы мен 1917 жылғы Смит-Хьюз заңы "кәсіби білім беру, ауыл шаруашылығы, сауда және өнеркәсіп, үй шаруашылығы" үшін федералдық қаражатты құрды және Үй шаруашылығы кеңсесін құрды. Осы қаражаттың арқасында АҚШ ел бойынша үй шаруашылығы білімін оқыту курстарын құруға мүмкіндік алды. 1940 жылдары Айова штатының колледжі (кейін университет) тұрмыстық жабдықтар бойынша ғылым магистрі дәрежесін беретін жалғыз бағдарлама болды. Алайда, бұл бағдарлама әйелдердің үй шаруашылығындағы технологияның қалай жұмыс істейтінін ғылыми тұрғыдан түсінуі және практикалық дағдыларға ие болуы керек деген идеалға негізделген. Мысалы, әйелдер ас үй машиналарын бөлшектеп, қайта құрауға міндетті болды, осылайша олар негізгі принциптерді және жабдықты қалай жөндеуді білді. Осылайша, Айова штаты сол кезде әйелдерге қолжетімді болмаған физика және инженерияның мәдени тұрғыдан қабылданған формаларын тиімді құрды. ХХ ғасырдың соңында үй шаруашылығы курстары көбірек инклюзивті болды. 1963 жылы Конгресс кәсіптік білім беру туралы заңды қабылдады, ол кәсіптік білім беруді жұмысқа даярлауға қаражат бөлді. Екінші толқын феминизмінің өркендеуімен үй шаруашылығы курстары бүкіл елде ұлдар мен қыздарға оқытыла бастады. Бұл қозғалыс гендерлік теңдікті талап етті, бұл білім берудегі теңдікке әкелді. 1970 жылы бұл курс ерлер мен әйелдер үшін міндетті болды. 1994 жылдан бастап АҚШ-тағы үй шаруашылығы курстары "отбасы және тұтыну ғылымдары" деп атала бастады, бұл курсқа көбірек инклюзивтілік сыпат беру мақсатымен жасалды. Десегрегация және 1964 жылғы Азаматтық құқықтар заңымен барлық әр түрлі адамдар тігін тігу, тамақ дайындау және шолуанды теңгермеуді үйрене алды. 1980 жылдары "үй шаруашылығы жұлдыздары" танымал болды. Марта Стюарт сияқты жұлдыздар үй шаруашылығы және үй экономикасы туралы телебағдарламалар, кітаптар, журналдар және веб-сайттар жасады, бұл тұтыну тауарлары мен қызметтері саласында технологиялық және мәдени өзгерістерді жеңілдетуде тәуелсіз сарапшылар мен коммерциялық бұқаралық ақпарат құралдарының маңыздылығын көрсетті. Көптеген орта білім беру мекемелері бұл байыту сабақтарын әлі де "үй шаруашылығы" деп атаса да, 1994 жылы атау Американдық отбасы және тұтыну ғылымдары қауымдастығымен ресми түрде "отбасы және тұтыну ғылымдары" деп өзгертілді, бұл кәсіптің және саланың толық бейнесін дәлірек бейнелеу үшін жасалды. Қоғам уақыт өте келе өзгерген сайын, осы сабақтардағы студенттердің қажеттіліктері де өзгерді. Тамақтану, отбасылық қаржы және басқа да әлеуметтік әділет мәселелері сияқты тақырыптар отбасы және тұтыну ғылымдары сабақтарына қосылды, көбінесе орта және жоғары мектептерде оқытылады.
ХХІ ғасыр
Бүгін FCS кеңінен кәсіби-техникалық білім беру саласының бір бөлігі болып табылады. Кәсіби-техникалық білім – бұл білікті мамандықтарға, қолданбалы ғылымдарға, қазіргі заманауи технологияларға және мансапқа дайындыққа маманданған бағдарламаларға қолданылатын термин. FCS сабақтарын оқитын студенттер Американың Отбасы, Мансап және Қоғамдық көшбасшылар студенттік ұйымына қосылу мүмкіндігіне ие. 1945 жылдан бері FCCLA мүшелері Отбасы және Тұтыну ғылымдары арқылы маңызды жеке, жұмыс және қоғамдық мәселелерді шешу арқылы өз отбасыларында, мансаптарында және қоғамдарында өзгерістер жасап келеді. FCS және FCCLA біріктірілген шараларына қатысу арқылы студенттер 21 ғасырдың дағдыларын, мысалы, қолданбалы академиялық дағдыларды, сыншыл ойлауды, ресурстарды басқаруды, ақпаратты пайдалануды және қарым-қатынас дағдыларын дамытады. Қазіргі уақытта FCS және CTE курстарының кең таралғандығы студенттерді өмірлік дағдыларға емес, университет дайындығына бағытталған дәстүрлі курстардан гөрі мансапқа дайындауға көмектеседі. Сонымен қатар, үй шаруашылығы және үй шаруашылығы курстары үй шаруашылығы курстарымен байланысты теріс гендерлік көзқарас салдарынан жағымсыз мағынаға ие болды. Бұған қарамастан, үй шаруашылығымен ерлер де, әйелдер де айналысуы әлеуметтік жағынан қалыпты болып табылады. АҚШ-та ерлер мен әйелдердің үйді, балаларды және қаржыны күтуге жауапкершілігі бар. Көбінесе әйелдер үй шаруашылығынан гөрі жоғары білім алуға ұмтылады. 2016 жылы колледж студенттерінің 56,4% әйелдерді құрады, ал 1956 жылы бұл көрсеткіш 34,5% болған. Кейбір мектептер өмірлік дағдыларды оқу бағдарламасына қайта енгізе бастады, бірақ жалпы алғанда, үй шаруашылығы курстары соңғы ғасырда айтарлықтай азайды, бұл көрсеткіш өткен жылдармен салыстырғанда едәуір өсті және одан әрі өсуде.