Кіріспе

Pseudotsuga macrocarpa, көбінесе bigcone spruce немесе bigcone Douglas fir деп аталады, Оңтүстік Калифорния тауларына тән мәңгі жасыл қылқан жапырақты ағаш. Бұл түр Pseudotsuga туысының ең ірі конустарын (әлдеқайда үлкен) құрайды, сондықтан оның аты осылай аталады. Ағаш Санта-Барбара округінің орталық бөлігіндегі Сан-Рафаэль тауларынан бастап, Керн округінің оңтүстік-батысындағы Техачапи таулары арқылы, оңтүстікке қарай Трансверс тауларына дейін, Сан-Диего округінің Куямака тауларында өседі. Ағаш көлеңкеге төзімді және көбінесе беткейлерде өседі.

Атауы

Pseudotsuga macrocarpa – Дуглас талқуысы. «Ирі конус шыршасы» деген атау, ол шырша туысына жатпаса да, жиі қолданылады және географиялық атауларда кездеседі.

Сипаттама

Pseudotsuga macrocarpa әдетте биіктігі мен діңінің диаметрі бойынша өседі. Өсу формасы тік, кеңінен конус тәрізді тәж және күшті, жайылатын тамыр жүйесімен сипатталады. Қабығы терең қырлы, жұқа, ағаш тәрізді пластиналардан тұрады, олар қалың қабатты қабықтан бөлінеді; диаметрі астам ағаштардың қабығы қалың болады. Басты бұтақтары ұзын және жайылатын, төмен иілген бүйір бұтақтары бар. Жапырақтары ине тәрізді, ұзын, және шамамен бес жылдық болғанда түсіп қалады. Әйелдік шоқпарлары ұзын, басқа Дуглас шыршаларына қарағанда ірі және қалың қабыршақтарымен, сондай-ақ үш тісті брактеяларымен ерекшеленеді. Тұқымдары ірі және ауыр, 10 мм ұзындығында, 8 мм енінде, 13 мм ұзындығындағы қысқа, дөңгелек қанаты бар; қанатының кішкентай болуына байланысты желмен таралу тиімсіз болғандықтан, құстар мен сүтқоректілер арқылы таралуы мүмкін. Ағаштар шамамен 20 жасында тұқым шығара бастайды. Бұл түрдің ең ірі жеке данасы биік, диаметрі және 600-700 жылға жуық екені есептеледі.

Экология

Pseudotsuga macrocarpa, өртке төзімділік пен аман қалу үшін бірнеше ерекшеліктерге ие, атап айтқанда өте қалың қабығы және бұтақтарының жоғарғы жағында көптеген қосымша бүршіктердің болуы; бұл ағаштарға тіпті барлық бұтақтарын өртеп жіберген тәждік өрттерден де аман қалуға мүмкіндік береді, сырттай өлі көрінетін ағаштар келесі көктемде қайта жасылға айналады. Шапаральды мекендемелердегі өрттің жиілігі әдетте 15-50 жылдық аралықта болады. Бигкоун Дуглас шыршасы тірі қарағай (Quercus chrysolepis)мен тығыз байланысты және көбінесе оның көлеңкесінде өседі; шамамен 50 жылдан кейін ол қарағайдың жапырақшасынан биікке шығады. Бигкоун Дуглас шыршасының қоғамдастықтарындағы өсімдіктердің саны әдетте аз болады. Басты ағаштардың қатарында: үлкен жапырақты клен (Acer macrophyllum), Калифорния лавры (Umbellularia californica), сұр қарағай (Pinus sabineana) және ақ терек (Alnus rhombifolia) бар. Бұталардың серіктестеріне: үлкен тұяқты цеанотус (Ceanothus megacarpus), қызыл сабақты (Adenostoma sparsifolium), Иствуд манзанитасы (Arctostaphylos glandulosa), тойон (Heteromoles arbutifolia), сальвияның бірнеше түрі (Salvia) және жағажайлық сальвия бұталы емені (Quercus dumosa) жатқызуға болады. Жер бетіндегі серіктестер әдетте сирек кездеседі және Калифорниялық қара бидай (Eriogonum fasciculatum), жабайы пияз (Allium spp.), қызыл тілше (Penstemon ternatus), алып тізбекті папоротник (Woodwardia fimbriata) және батыс қоңырқайың (Pteridium aquilinum var. pubescens) сияқты түрлерді қамтиды.

Өрт экологиясы

Pseudotsuga macrocarpa популяциясының азаюы мүмкін, себебі жиілігі мен ауқымы жоғары, күшті орман өрттерінің саны артуда. 2003 жылдан бері оның ареалындағы ірі өрттер, 1930 жылдардың басындағы тарихи әуе суреттерінен алынған мәліметтермен салыстырғанда, айқын түрде қысқарғанын көрсетті. Тарихи ақпарат ағаш тұқымдастықтарының деңгейіндегі өзгерістерді анықтауға мүмкіндік берсе де, өрттен кейін ересек ағаштардың қайтадан өсуі, жаңа өсімдіктердің пайда болуы және түрлердің жоғары жапырақ қабаттарына енуі әлі толыққанды зерттелген жоқ. Бигконемен тікелей бәсекелес Calocedrus decurrens, алдын ала зерттеулерге сәйкес, өрттен кейін одан әлдеқайда жылдам қалпына келеді. 2009 жылы Анжелес ұлттық орман паркінде болған Стейшн өртінен кейін бір-екі жыл ішінде Маунт Уилсон тауындағы белгілі радиустағы учаскелерде кедр мен бигконе көшеттерінің арақатынасы 20:1 болды. Өрттен кейін дереу және кейінірек болатын өсу, өсімдіктер арасындағы бәсекелестік, сондай-ақ тұқымдардың бұталардың арасында өнуінің белгілі стратегиясы зерттеушілердің назарынан ұзақ уақытқа дейін тыс қалуы мүмкін. Осы өсімдік қауымдастықтарында микоризаның рөлі және оның тұқымдардың тамырлануымен байланысы, әсіресе Оңтүстік Калифорнияның құрғақ жабайы жерлерінде су тапшылығын ескере отырып, зерттелуі керек. Сондай-ақ, осы түр үшін агрессивті тұқым жинау стратегиясы жасалуы қажет, ол 2013 жыл сияқты тұқымның көп өнім берген жылдары кең ауқымды жинауды қамтиды. Климаттық жағдайлармен байланыстылығын анықтау үшін бақылау жүйесі де енгізілуі керек, бұл түрдің болашақтағы климат сценарийлерінде тірі қалу мүмкіндігін бағалау үшін маңызды негіз болады. Бұл ағаш жартылай шөлді жерлерде кеңінен отырғызуға қарастырылуда. Оның артықшылықтарына құрғақшылыққа, өртке, жәндіктерге, шіруға, озонның зиянды әсеріне төзімділік, сондай-ақ күшті тамыр жүйесі мен өсу ортасының өзгеруіне бейімділігі жатады. Ересек ағаштардың жапырақтары кейде сарғаяды, түсіп, өлі болып көрінеді, бірақ екі жыл ішінде қайтадан жанданады. Мұның себебі әлі белгісіз, бірақ құрғақшылық немесе жәндіктер себеп болуы мүмкін.

Жабайы табиғат

Үлкен шиша қабықты қарағайлы ормандар қара құйрықты еліктерге, қара аюларға және түрлі шағын жануарларға орта береді. Сан-Бернардино тауларында қара аюлар үшін бұл ағаштар көктемде тамаша мекен жасайды. Тұқымдарын түрлі кеміргіштер мен құстар жейді.

Қайта қалпына келтірілетін түрлер

Бигкоун Дуглас шыршасы су бассейндерін және мекендеу ортасын қалпына келтіру үшін қолданылады. Лос-Анджелес округінің Орман шаруашылығы департаменті осы мақсатта 50 жыл ішінде кең көлемде ағаш отырғызды. *Pseudotsuga macrocarpa* (Бигкоун Дуглас шыршасы) × *Pseudotsuga menziesii* (Жағалау Дуглас шыршасы) гибридтерінің кейбіреулері *P. menziesii* – Дуглас шыршасының табиғи ареалындағы құрғақ қалпына келтіру участаларына отырғызуға үміт береді. Бұл гибридтер Дуглас шыршасымен салыстырылатын сападағы ағаш өндіреді және бигкоун Дуглас шыршасының құрғақшылыққа төзімділігіне ие.

Ағаш

Қазіргі уақытта үлкен конус шыршасының ағашына коммерциялық нарық жоқ, себебі оның таралуы және қолжетімділігі шектеулі. Ол ауыр, қатты және ұсақ талшықты, бірақ ұзаққа тозуға төзімді емес. Жүрегінен гөрі сап ағашы аз, ал жүрегі шайыр қалталарына ие. Бұрын бұл ағаш жергілікті жерлерде отын және құрылыс материалы ретінде қолданылған.