Кіріспе

Кипарис тұқымдасына жататын Juniperus (/dʒ//uː/'/n//ɪ//p//ər//ə//s/ jooNIPərəs) туысына жататын қылқан жапырақты ағаштар мен бұталар. Таксономияға байланысты, 50 мен 67 аралығындағы түрлері Солтүстік жарты шарда кеңінен тараған, Арктикадан бастап тропикалық Африкаға дейін, Батыс, Орталық және Оңтүстік Азияның кейбір аймақтарында, Шығыс Тибетке дейін өседі. Ең биікке орналасқан қайын орман Тибеттің оңтүстік-шығысында және Гималайдың солтүстігінде кездеседі, ол жер бетіндегі ең биік ағаш шекараларының бірін құрайды.

Сипаттама

Жеміс ағаштары биіктігі мен пішіні жағынан әртүрлі болады – биік ағаштардан бастап, бағана тәрізді немесе төмен жайылатын, ұзын, иілгіш бұтақтары бар бұталарға дейін. Олар мәңгі жасыл, ине тәрізді және/немесе қабыршақ тәрізді жапырақтарымен ерекшеленеді. Олар бір үйлі немесе екі үйлі болуы мүмкін. Аналық тұқымдық конустар өте ерекше, ет тәрізді, жеміс сияқты біріккен қабыршақтарымен бірігіп, жидек тәрізді құрылым (гальбулус) құрайды, ұзындығы бірден 12 дейін, қанаты жоқ, қатты қабықты тұқымдары болады. Кейбір түрлерінің "жидектері" қызыл қоңыр немесе қызғылт сары түсті, ал көпшілігі көк түсті, көбінесе хош иісті және дәмдеуіш ретінде қолданылады. Тұқымның пісіп-жетілу уақыты түрлеріне қарай 6 айдан 18 айға дейін өзгереді. Аталық конустар басқа Cupressaceae отбасысына тән, 6-дан 20 қабыршақтан тұрады. 7-ден 10-ға дейінгі қаттылық аймақтарында, жуніперлер жылына бірнеше рет гүлдеп, тозаң шығара алады. Әртүрлі жуніперлер күзде гүлдейді, ал көпшілігі қыстың басынан көктемнің соңына дейін тозаңдайды. Көптеген жуніперлерде (мысалы, J. chinensis, J. virginiana) екі түрлі жапырақ болады: көшеттерде және ересек ағаштардың кейбір бұтақтарында ине тәрізді жапырақтар, ал жетілген өсімдіктерде жапырақтар (көбінесе) ұсақ қабыршақтар сияқты біріккен болады. Жылдам өсетін "самырсық" өскіндердегі жапырақтар көбінесе жас және ересек жапырақтардың аралық түрі болады. Кейбір түрлерде (мысалы, J. communis, J. squamata) барлық жапырақтар жас ине тәрізді болады, қабыршақ жапырақтары жоқ. Олардың кейбіреулерінде (мысалы, J. communis) инелер негізінен біріктірілген, ал басқаларында (мысалы, J. squamata) инелер сабақпен тегіс біріктіріледі. Жуніпердің ине тәрізді жапырақтары қатты және өткір болып келеді, сондықтан жас жапырақтарды ұстағанда тікендей сезіледі. Бұл көшеттерді анықтау үшін пайдалы ерекшелік, өйткені кипарис (Cupressus, Chamaecyparis) және басқа туысқандардың жас жапырақтары жұмсақ және тікенді емес. Жуніперлер – гимноспермалар, яғни оларда тұқымдары бар, бірақ гүлдері мен жемістері жоқ. Түрлеріне қарай, тұқымның дамуына 1–3 жыл уақыт қажет. Тұқымның су өткізбейтін қабығы ұрықты судан қорғайды. Сондай-ақ, тұқымның ұзақ уақытқа созылатын тыныш күйі болуы мүмкін, ол тұқым қабығына зақым келтіру арқылы бұзылады. Таралу жеміс жегіштер мен сүтқоректілердің тұқымды толығымен жұтып алуы арқылы жүзеге асырылады. Тұқым қабығының беріктігі оны ас қорыту жүйесі арқылы жойылмай, төмен қарай жылжуына мүмкіндік береді. Бұл тұқымдар ұзақ сақталады, өйткені оларды бірнеше жыл ішінде алысқа таратуға болады.

Жүніпер секциясы.

Шашақ жапырақты аршалар; ересек жапырақтары көбінесе шашақ тәрізді, Cupressus түрлеріне ұқсас, қарама-қарсы жұптарда немесе үштен тұратын топтамаларда болады, ал жас жапырақтары ине тәрізді, түбінен біріктірілмейді (тек ине тәрізді жапырақтары ғана бар түрлері де осы ережені сақтайды; төменгі оң жаққа қараңыз).

Экология

Жеміс ағаштары әртүрлі ортада жақсы өседі. Лахаул аңғарындағы аршалар құрғақ, тасты жерлерде, тасты топыраққа отырғызылған. Бұл өсімдіктерді мал және ауыл тұрғындары қарқынды түрде пайдаланып жатыр. Ауыл тұрғындарын осы ағаштарды кесіп, пайдалануға итермелейтін өсімдіктің жапырақтары мен ағашының бірнеше маңызды ерекшеліктері бар. Сонымен қатар, батыс аршасы – арша туысына жататын ерекше түр – кең, ашық кеңістіктері бар орманды жерлерде кездеседі. Аршалар көбірек жаңбырға ұшырау үшін ашық жерлерді жайлайды. Аршалардың саны артқанда, таулы шалфей және қайын сияқты ағаш түрлерінің саны азаяды. Арша ағаштары арасында бәсекелестік күшейеді, нәтижесінде жидектердің өндірісі төмендейді. Шөптесін жамылғыштар азаяды, сондықтан аршаны көбінесе арамшөп деп қате түсінеді. Осының салдарынан бірнеше шаруан арша ағаштарын сиретіп немесе толығымен алып тастады. Дегенмен, бұл азайту жануарлардың тіршілік етуіне елеулі әсер етпеді. Кейбір ұсақ сүтқоректілер арша ағаштарының сиретілуінен пайда тапты, ал толығымен кесіп тастау олар үшін қолайсыз болды. Кейбір аршалар Gymnosporangium тотық ауруына ұшырайды, бұл алма ағаштарын өсіретін адамдар үшін, осы аурудың басқа бір мезгілі үшін, айқын мәселе болуы мүмкін. Арша – Bucculatrix inusitata, арша кілемшесі, Chionodes electella, Chionodes viduella, арша құрғағы және қарағай сұлулығы сияқты кейбір көбелектер мен молықтардың дернәсілдерінің жалғыз тамақ өсімдігі. Cydia duplicana тортрикс көбелектерінің дернәсілдері жарақаттар мен қатерлердің айналасындағы қабықпен қоректенеді.

Уыттылық

Құрғақ аймақтарда жүншөп тозаңы оңай ауаға тарап, өкпеге жұтылуы мүмкін. Бұл тозаң теріні тітіркендіріп, контактты дерматит тудыруы мүмкін. Жүншөп тозаңы мен барлық кипарис түрлерінің тозаңы арасында аллергиялық реакциялар жиі кездеседі. Сондықтан, бұл ағаш Ұлы Бассейн аймағындағы кейбір американдық мәдениеттерде аңшылық садақтарын жасау үшін дәстүрлі таңдау болған. Мұндай садақтардың тіреуіне көбінесе сіңір қолданылып, ағашқа жетіспейтін кернеуді қамтамасыз етеді. Саққарадағы 26-шы династияға жататын бальзамалау шеберханасының жерлеу палаталарындағы ыдыстар жүншөп майының/шайырының қолданылғанын көрсетеді. Американың кейбір жергілікті халықтары жүншөпті дәстүрлі медицинада қолданады, мысалы, динех (навахо) халқы оны қант диабетіне емдеу үшін пайдаланады. Навахо халқы бұрыннан бері жүншөп күлін кальцийдің көзі ретінде тұтынған. Шырша жүншөптің дәстүрлі сауын рәсімдерінде, мысалы, Хогманай (Жаңа жыл) мерекесінде қолданады, онда жүншөптің тұтанған түтіні, дәстүрлі дұғалармен және басқа да салтымен үйді және оның тұрғындарын тазарту, бата беру және қорғау үшін пайдаланылады. Лахаул аңғарындағы жергілікті тұрғындар өздерінің құдайларына құрмет ретінде жүншөп жапырақтарын ұсынады. Сондай-ақ, ол ауырулар мен сырқаттарға, соның ішінде эпилепсия мен астмаға қарсы халықтық ем ретінде де қолданылады. Олар құрылыс және діни мақсаттар үшін көп мөлшерде жүншөп жапырақтары мен ағаштарын жинайды. Тығыз және шіруға төзімді, жүншөптің бұтақтанбаған діңдері қоршау тіректері мен отын ретінде пайдаланылған. Арнайы қолдануға жеткілікті ағаш өндіретін ормандар көбінесе "кедр" деген жалпы атаумен белгіленеді, соның ішінде Juniperus virginiana, "қызыл кедр", ол кедрлік жәшіктер мен шкафтарда кеңінен қолданылады. "Қызыл" және "кедр" сөздері арасындағы бос орынның немесе дефистің болмауы, кейде бұл түрдің нағыз кедр (Cedrus) емес екенін көрсету үшін қолданылады. Солтүстік Еуропада, мысалы, Норвегиядағы Хаврода қолданылатын жүректі тоқу – бұл дәстүрлі қаптау техникасы. Жүншөп жидектерінен бу арқылы дистилляциялау арқылы түссізден сарғыш немесе ашық жасыл түсті эфир майы алынады. Оның кейбір химиялық құрамына терпеноидтар және ароматты қосылыстар, мысалы, кадинен сияқты сесквитерпен жатады.