Таулы Дуглас шыршасының түрлері

Кіріспе

Өсімдіктердің түрлері

Pseudotsuga menziesii var. glauca, немесе Роки-Маунтин Дуглас шыршасы – Солтүстік Американың батыс бөлігіндегі ішкі таулы аймақтарда өсетін мәңгі жасыл, шоқжүнді ағаш. Оның ареалы Канададағы Британдық Колумбияның орталық бөлігінен және Альбертаның оңтүстік-батысынан басталып, АҚШ арқылы Мексиканың солтүстік бөлігіне дейін созылады. Аймақ Солтүстік Роки тауларында шығыс Вашингтонға, шығыс Орегонға, Айдахоға, батыс және оңтүстік-орталық Монтанаға және батыс Вайомингке дейін үздіріссіз жалғасады, бірақ оңтүстікке қарай үзіліске ұшырайды. Юта, Колорадо, Аризона және Нью-Мексикодағы жоғары таулардағы «аспан аралдарымен» шектеледі, ал шығыс Невада, батыс Техас және солтүстік Мексикада тек өте оқшауланған, шағын популяциялар кездеседі. Ол ареалдың солтүстігінде 600 м биіктіктен басталып, оңтүстікте 3000 м, сирек 3200 м дейін өседі. Тынық мұхитының жағалауына қарай жылғанда, онымен туыс жағалау Дуглас шыршасы (Pseudotsuga menziesii var. menziesii) алмастырады, ал оңтүстікте Оахакаға дейінгі биік тауларда Мексикалық Дуглас шыршасымен ауысады. Кейбір ботаниктер Мексикалық Дуглас шыршасын P. menziesii var. glauca-мен бірге топтастырған, бірақ генетикалық және морфологиялық деректер мексикалық популяцияларды бөлек сорт ретінде қарастыруды ұсынады (Pseudotsuga menziesii var. lindleyana). Роки-Маунтин Дуглас шыршасы көбінесе сорт (Pseudotsuga menziesii var. glauca) ретінде қарастырылады, бірақ оны түр (Pseudotsuga glauca) немесе аралық түр (Pseudotsuga menziesii subsp. glauca) деп те атайды. Британдық Колумбиядағы мұздықтан кейінгі байланыс аймақтарындағы шектеулі араласумен қатар, айқын экологиялық және генетикалық ерекшелену инфраспецификалық топтастыруды қолдайды. Кейбір ботаниктер Роки-Маунтин Дуглас шыршасын екі сортқа бөлуді ұсынады, бірақ олар кеңінен мойындалған жоқ және генетикалық зерттеулермен шектеулі қолдауға ие. Дегенмен, тіпті жақын орналасқан популяциялардың суыққа төзімділігі әртүрлі болуы мүмкін. Тамырдың морфологиясы өзгергіш, бірақ кедергісіз өссе, бірнеше жыл ішінде орталық тамыр қалыптасады. Өсуі шектелген жерлерде «пластинка тәрізді» тамыр морфологиясы пайда болады. Ең маңызды бүйірлік тамырлар өсудің 1-ші немесе 2-ші жылында пайда болады. Жер бетіндегі тамырлардың көпшілігі «екінші және үшінші дәрежелі ұзын, арқан тәрізді бүйірлік тамырлар» болып табылады. Жақсы тамырлардың өндірісі қоршаған ортаның өзгеруіне байланысты эпизодтық болып табылады; әдетте, жақсы тамырлардың орташа өмір сүру мерзімі бірнеше күннен бірнеше аптаға дейін созылады. Роки-Маунтин Дуглас шыршасы 12-15 жасында репродуктивтік жасына жетеді. Оның қанатты тұқымдары жел мен гравитация арқылы таралады. Монтананың батыс бөлігіндегі ашық алаңдарда тұқымдар көзінен тауға қарай шашылған, бірақ аралықтағы тұқымның 7% ғана табылды. Басқа зерттеулерде тұқымдық ағаштардан тыс жерлердегі тұқымның құлауы, тұқымдық ағаштар бір-біріне жақын орналасқан ашық емес алаңдардағы тұқымның құлауының шамамен 3% құрады. Жақсы қамтамасыз етілген ормандар алыс көздерден түскен тұқымдардан пайда болған, бірақ Дуглас шыршасының тұқымдарының көпшілігі олардың көзіне жақын жерлерде түседі. Тұқымдарды тышқандар, суырлар және сорылар таратуға қатысады. Роки-Маунтин Дуглас шыршасының тұқымдары Пондероза қарағайының тұқымдарынан екі есе қашыққа таралады.

Pseudotsuga menziesii var. glauca, or Rocky Mountain Douglas fir, is an evergreen conifer native to the interior mountainous regions of western North America, from central British Columbia and southwest Alberta in Canada southward through the United States to the far north of Mexico. The range is continuous in the northern Rocky Mountains south to eastern Washington, eastern Oregon, Idaho, western and south central Montana and western Wyoming, but becomes discontinuous further south, confined to "sky islands" on the higher mountains in Utah, Colorado, Arizona and New Mexico, with only very isolated small populations in eastern Nevada, westernmost Texas, and northern Mexico. It occurs from 600 m altitude in the north of the range, up to 3,000 m, rarely 3,200 m, in the south. Further west towards the Pacific coast, it is replaced by the related coast Douglas fir (Pseudotsuga menziesii var. menziesii), and to the south, it is replaced by Mexican Douglas fir in high mountains as far south as Oaxaca. Some botanists have grouped Mexican Douglas fir with P. menziesii var. glauca, but genetic and morphological evidence suggest that Mexican populations should be considered a different variety (Pseudotsuga menziesii var. lindleyana). Rocky Mountain Douglas fir is most commonly treated as a variety (Pseudotsuga menziesii var. glauca), but has also been called a subspecies (Pseudotsuga menziesii subsp. glauca) or more rarely (mainly in the past) a distinct species (Pseudotsuga glauca). The strong ecological and genetic differentiation with intergradation limited primarily to postglacial contact zones in British Columbia supports infraspecific groupings. Some botanists have further split Rocky Mountain Douglas fir into two varieties, but these are not widely acknowledged and have only limited support from genetic testing. However, even nearby populations can differ in cold hardiness. Root morphology is variable, but when unimpeded, a taproot forms within several years. "Platelike" root morphologies occur where growth is impeded. The most prominent lateral roots begin in the 1st or 2nd year of growth. Most roots in surface soil are "long ropelike laterals of secondary and tertiary origin". Fine root production is episodic in response to changing environmental conditions; the average lifespan of fine roots is usually between several days and several weeks. Rocky Mountain Douglas fir reaches reproductive maturity at 12–15 years. It has winged seeds that are dispersed primarily by wind and gravity. In western Montana clearcuts, seeds were dispersed up to uphill from their source, but seedfall between was only 7% of that found in uncut stands. Other studies determined that seedfall in clearcuts beyond from seed trees was about 3% of seedfall in uncut stands where seed trees are close together. Well stocked stands have resulted from seedfall from sources distant, but most Douglas fir seeds fall within of their source. Small amounts of seed are dispersed by mice, chipmunks, and squirrels. Rocky Mountain Douglas fir seeds are disseminated about twice as far as seeds of ponderosa pine.

Ұзақ өмір сүру

Ең ежелгі, дәл мерзімі анықталған Рокки тауларының Дуглас шыршасы 1275 жаста, және ол Нью-Мексикода өседі. Оның осылай ұзақ өмір сүруі сирек кездесетін жағдай, себебі лаваның өте құнарсыз даласында өсуі оны өрттен, жануарлардан және адамдардан қорғап келген. Әдетте, 90 мен 140 жас аралығында өсуі күрт баяулайды. Британ Колумбиясының орталық бөлігіндегі құрғақ белдеу ормандарында, аймаққа тән жағдайларда 500 жылдан астам өмір сүруге мүмкіндік бар. Аймақтағы ең ежелгі, дәл мерзімі анықталған өсу сақинасы 1475 жылға дейін жетеді; 1500 және 1600 жылдардағы деректер ағаш кесуден, өрттен және басқа да зардаптардан аман қалған қалдық бөліктерінде жиі кездеседі.

Патология

Оған Phaeolus schweinitzii, Armillaria, Phellinus weirii, Fomes annosus, dwarf mistletoe, Dasyscypha canker және Rhabdocline инелі құймасы сияқты аурулар әсер етеді.

Құрт-құмырсқалар

Ол Дуглас шыршасының қоңызын, батыс бүршік жегішін және түсті көбелекті тартады.

Экология

Роки-Маунтин Дуглас шыршасы кең географиялық ареалда әртүрлі жағдайларда өседі. Ол бұталы шөптесін қоғамдастықтарының жанында және ішінде төменгі қабатта өседі, сондай-ақ жоғары қабаттағы субальпілік орманды жерлерде де кездеседі. Ол көбінесе төменгі және орташа қабаттағы орманды жерлерде кездеседі, онда ол әртүрлі экспозицияларға, еңістерге, жер бедеріне және топырақ түрлеріне ие. Көктемде және қыста (Британ Колумбиясы, Айдахо және Монтана штаттарында) бұғылар Роки-Маунтин Дуглас шыршасы мен Пондероза қарағайының оңтүстік және оңтүстік-батысқа қараған тұяқтарын жейді, әсіресе бұталар мен/немесе шөптер өнімді болған кезде. Жазда бұғылар көбінесе биік қабаттарда кездеседі (Роки-Маунтин Дуглас шыршасы және Тынық мұхитының Пондероза қарағайы аймақтарының сыртында). Күзде бұғылар Роки-Маунтин қарағайы, субальпілік шырша, батыс шыршасы немесе тығыз қанаты бар биік шыршаның тұқымдарын пайдаланады. Йеллоустоун ұлттық паркінің кейбір бөліктерінде бұғылардың жайылуы соншалықты қарқынды, Роки-Маунтин Дуглас шыршасының жас түпкілерінің биіктігі шектеледі, тірі бұтақтарына жерге жақын, ал ағаштың жоғарғы екі бөлігіндегі бұтақтары құрғап қалады. Төменгі қабаттағы және оңтүстікке қараған ашық құрылымды Роки-Маунтин Дуглас шыршасының түрлері көбінесе ақ құйрықты бұғы және қасқыр бұғы үшін маңызды қысқы жайылым болып табылады. Қасқыр қыста төменгі қабаттағы Роки-Маунтин Дуглас шыршасының түрлерінде, онда қасқырдың табиғи ортасы – сабанды бұталардың жетіспеуі жағдайында, олардың негізгі азығы болып табылады. Суыртықтар, егеуқұйрықтар, құсқұстар және шыршылар орман төсегінен қылқан жапырақты тұқымдарды көп мөлшерде жейді, ал кесілген түйіршіктер қызыл сорғыштардың негізгі қоры және маңызды бөлігі болып табылады. Бұл жануарлар Роки-Маунтин Дуглас шыршасының көптеген түйіршіктерін немесе тұқымдарын сақтайды. Америкалық мартендер көбінесе қуыс ағаштарда жатақтайды. Сан алуан әнші құстар Дуглас шыршасының түйіршіктерінен тұқымдарды шығарады немесе жерде тұқымдарды іздейді. Ең көп таралғандары – Кларк жаңғақжарауышы, қарашатырлы жаңғақжарауышы, тау жаңғақжарауышы, борал жаңғақжарауышы, қызыл кеуделі жаңғақжарауышы, пигмей жаңғақжарауышы, қызыл жаңғақжарауышы, ақ қанатты жаңғақжарауышы, қара көзді жаңғақжарауышы және қарағай сискині. Көшіп жүретін қара көзді жунколар көп мөлшерде тұқымдар мен жаңа өскен көшеттерді жейді. Ағашқорлар Роки-Маунтин Дуглас шыршасының қабығында көбінесе азықтанады. Көк шырша қыста инелер мен бүршіктермен қоректенеді; олар және басқа құстар Роки-Маунтин Дуглас шыршасының қоғамдастықтарына көптеген жағдайларда сеніп тапсырады. Дуглас шыршасы жүнді шыбынға, Adelges cooleyi-ге ұшырайды, ол Энгельман шыршасын да зақымдайды, өмірлік циклын аяқтау үшін.

Rocky Mountain Douglas fir grows on a variety of sites across its wide geographic range. It grows at lower elevations adjacent to and within bunchgrass communities and is also found in upper elevation subalpine forests. It tends to be most abundant in low and middle elevation forests, where it grows over a wide range of aspects, slopes, landforms, and soils. In spring and winter (in British Columbia, Idaho, and Montana) elk browse on south and southwest facing Rocky Mountain Douglas fir and ponderosa pine stands, particularly when shrubs and/or grasses are productive. In summer, elk generally are found at higher elevations (outside the Rocky Mountain Douglas fir and Pacific ponderosa pine zones). During fall, elk use stands of Rocky Mountain lodgepole pine, subalpine fir, western larch, or grand fir with high canopy cover. In parts of Yellowstone National Park, elk browsing is so intensive that young Rocky Mountain Douglas fir are stunted at in height, with live branches trailing very close to the ground, and branches on the upper two thirds of the tree dead. Low elevation and south facing open structure Rocky Mountain Douglas fir types are often important winter range for white tailed deer and mule deer. Moose winter in low elevation Rocky Mountain Douglas fir types in areas where willow thickets, the preferred winter habitat, are lacking; in such areas Rocky Mountain Douglas fir is an important moose food. Chipmunks, mice, voles, and shrews eat large quantities of conifer seeds from the forest floor, and clipped cones are a staple and major part of storage of red squirrels. These animals store a large amount of Rocky Mountain Douglas fir cones or seeds. American marten commonly den in hollow logs. Numerous species of songbirds extract seeds from Douglas fir cones or forage for seeds on the ground. The most common are the Clark's nutcracker, black capped chickadee, mountain chickadee, boreal chickadee, red breasted nuthatch, pygmy nuthatch, red crossbill, white winged crossbill, dark eyed junco, and pine siskin. Migrating flocks of dark eyed juncos may consume vast quantities of seeds and freshly germinated seedlings. Woodpeckers commonly feed in the bark of Rocky Mountain Douglas fir. Blue grouse forage on needles and buds in winter; they and other birds rely heavily on Rocky Mountain Douglas fir communities for cover. The Douglas fir is vulnerable to infestation by a woolly aphid, Adelges cooleyi that also infects the Engelmann spruce to complete its lifecycle.

Қолданылуы

Роки-Маунтин Дуглас шыршасы – құнды ағаш түрі. Оның ағашы өте мықты болып келеді және құрылыс ағашы ретінде, сондай-ақ тіректерге, фанераға, қағаз өндірісіне, стандартты кеспе ағаштарға, теміржол байланыстарына, шахта тіректеріне, шатыр үйлерге, қадалар мен тіректерге, қоршауларға және отынға пайдаланылады. Басқа қолданыстардың ішінде "машиналық сынақтан өткен ағаш", желімделген ламинатталған (Glulam) арқалықтар, паллеттер, жиһаз, шкафтар, есіктер, еден төсемесі, терезе жақтаулары және әртүрлі ағаш өңдеу бұйымдары бар. Роки-Маунтин Дуглас шыршалары сонымен қатар кесіліп, Жаңа жылдық шырша ретінде сатылады.