Жеміс ағашы - Псевдотсуга мензиесии — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Ағаш түрі

Дуглас шыршасы (Pseudotsuga menziesii) – қарағайлар тұқымдасына жататын мәңгі жасыл қылқан жапырақты өсімдік. Ол Солтүстік Американың батыс бөлігінде өседі және Дуглас шыршасы, Дуглас самыры, Орегон қарағайы және Колумбия қарағайы деген аттармен де белгілі. Үш түрі бар: жағалау Дуглас шыршасы (P. menziesii var. menziesii), Таулы аймақтың Дуглас шыршасы (P. menziesii var. glauca) және Мексикалық Дуглас шыршасы (P. menziesii var. lindleyana). Көпте қолданылатын аттарына қарамастан, ол нағыз шырша (Abies туысы), самыр (Picea туысы) немесе қарағай (Pinus туысы) емес. Бұл сондай-ақ бақақ емес; Pseudotsuga атауы "жалған бақақ" дегенді білдіреді.

Сипаттама

Дуглас шыршалары орташа мөлшерден өте үлкен мәңгі жасыл ағаштар, биік (бірақ тек Pseudotsuga menziesii var. menziesii, жалпы атауы жағалау Дуглас шыршалары, 100 метрге жуық биіктікке жетеді), ал диаметрі көбінесе 2 метрге (8 фут) жетеді, бірақ диаметрі шамамен 2 метрге жуық ағаштар да кездеседі. Ең үлкен жағалау Дуглас шыршалары 500 жылдан астам өмір сүреді, ал ең көне мысалдары 1300 жылдан астам өмір сүреді. Шығысқа қарай таралған, Таулы аймақтағы Дуглас шыршалары аз өмір сүреді, әдетте 400 жылдан аспайды. Бұрынғы жағалау Дуглас шыршаларының 120 метрден астам биіктікке жеткендігі туралы мәліметтер бар, егер олар бүгін тірі болса, онда ол Жердегі ең биік ағаш түрі болар еді. 400 футтан астам биіктікке жеткен нақты мысалдарға Линн аңғары ағашы және Ноксак алып ағашы жатады. Жапырақтары жалпақ, жұмсақ, сызықтық инелер, ұзындығы шамамен 5-10 см, көбінесе қарағайлардың жапырақтарына ұқсайды, бірақ олар топтамалар емес, жеке-жеке орналасқан; олар бұтақтарды толығымен қоршап алады, бұл түрді анықтауға көмектеседі. Ағаштар тығыз орманның биіктігіне жеткенде, олар төменгі бұтақтарын жоғалтады, сондықтан жапырақтары жерден 34 метрден жоғары басталуы мүмкін. Көбірек жарық алатын ортадағы Дуглас шыршаларының бұтақтары жерге жақын орналасуы мүмкін. Жас ағаштардың қабығы жұқа, тегіс, сұр түсті және көптеген шайырлы көпіршіктерді қамтиды. Ересек ағаштарда, әдетте 80 жылдан асқанда, қабық өте қалың және қабықты болады, өсуден туындаған ерекше, терең тік жарықтармен қалыңдайды. Қара қоңыр қабықтың қабаттары ашық түсті, қабықты материалдың қабаттарымен араласады. Осы қалыңдық Дуглас шыршасын Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы ең отқа төзімді ағаштардың біріне айналдырады. Әйелдердегі тұқымдар төмен қарай иілген, шын шыршалардан айырмашылығы – олардың қабықшалары сақталады. Олардың әр қабықшасынан жоғары шығып тұратын, үш ұшты (үш тік) жапырақшалары бар, олар екі аяғы мен құйрығы бар тышқанның артқы жартысына ұқсайды. Піскен кезде тұқымдар қоңыр түсті болады, жағалау Дуглас шыршалары үшін ұзындығы шамамен 20-30 см, ал ішкі аймақта бірнеше сантиметрге қысқа болады.

Douglas firs are medium size to extremely large evergreen trees, tall (although only Pseudotsuga menziesii var. menziesii, common name coast Douglas firs, reach heights near 100 m) and commonly reach 8 feet (2 m) in diameter, although trees with diameters of almost exist. The largest coast Douglas firs regularly live over 500 years, with the oldest specimens living for over 1,300 years. Rocky Mountain Douglas firs, found further to the east, are less long lived, usually not exceeding 400 years in age. There are records of former coast Douglas firs exceeding in height, which if alive today would make it the tallest tree species on Earth. Some particular specimens that exceeded 400 feet tall were the Lynn Valley Tree and the Nooksack Giant. The leaves are flat, soft, linear needles long, generally resembling those of the firs, occurring singly rather than in fascicles; they completely encircle the branches, which can be useful in recognizing the species. As the trees grow taller in denser forest, they lose their lower branches, such that the foliage may start as high as 110 feet (34 m) off the ground. Douglas firs in environments with more light may have branches much closer to the ground. The bark on young trees is thin, smooth, grey, and contains numerous resin blisters. On mature trees, usually exceeding 80 years, it is very thick and corky, growing up to thick with distinctive, deep vertical fissures caused by growth. Layers of darker brown bark are interspersed with layers of lighter colored, corky material. This thickness makes the Douglas fir perhaps the most fire resistant tree native to the Pacific Northwest. The female cones are pendulous, with persistent scales, unlike those of true firs. They have distinctive long, trifid (three pointed) bracts which protrude prominently above each scale and are said to resemble the back half of a mouse, with two feet and a tail. The cones are tan when mature, measuring long for coastal Douglas firs and a couple of centimetres shorter inland.

Таксономия

Бұл атау шотланд ботанигі және коллекционері Дэвид Дугластың құрметіне берілген, ол алғаш рет осы түрдің ерекше қасиеттері мен әлеуеті туралы хабарлаған. Атауы шатастырады, себебі бұл нағыз шырша емес, яғни Abies туысына жатпайды. Осы себепті, бұл атау көбінесе «Дуглас шыршасы» деп жазылады (бұл атау Pseudotsuga туысының барлығына да қолданылады). Бұл ағаштың басқаша атауларының ішінде Орегон қарағайы бар.

Халкомелем тілінде қолданылатын, бір жағалау Салиш тайпасының ағашқа берген аты – lá:yelhp. Ал Лушутсид тілінде бұл ағаш čəbidac деп аталады.

Тарату

Псевдотуга мензиесии var. menziesii, жағалау Дуглас шыршасы, батыс-орталық Британ Колумбиясынан оңтүстікке қарай Калифорнияның орталық бөлігіне дейінгі жағалау аймақтарында өседі. Орегон және Вашингтон штаттарында оның ареалы Каскад тауларының шығыс жиегінен батысқа қарай Тынық мұхитының жағалау қатарлары мен Тынық мұхитына дейін үздірілмей жатады. Калифорнияда ол Кламат және Калифорния жағалауларында Санта-Люсия жотасына дейін, ал Санта-Барбара округінің Пурисима төбелеріне дейін таралған. Маттол су алабындағы соңғы қалған ескі өсімдіктердің бірі ағаш кесу қаупінде тұр. Сиерра-Невадада ол Йосемити аймағына дейін жетеді. Теңіз деңгейінен бастап жағалау бойымен және одан да биікке дейін, ал кейде ішкі аймақтарда да кездеседі. Еуропа, Аргентина және Чилиде (Пино Орегон деп аталады) табиғи түрде өседі. Жаңа Зеландияда бұл инвазивті түр деп есептеледі, оны жабайы шоқжапырақты ағаш деп атайды және оны бақылауға алу шаралары қолданылады. Бірақ ол ел бойынша кең аумақта плантациялармен бірге орман шаруашылығында қолданылатын ең көп таралған ағаш түрлерінің бірі болып табылады. Бұл түр 1900 жылдарда оның ағашы үшін енгізілген.

Жетікті орындар

Дуглас шыршасы қышқыл немесе бейтарап топырақтарды жақсы көреді. Алайда, ол едәуір морфологиялық бейімділікке ие, сондықтан құрғақ жерлерде P. menziesii var. menziesii түбі тереңдей түсетін тамыр жүйесін қалыптастырады. Псевдотуга мензиесии var. glauca одан да жоғары бейімділікке ие, Британдық Колумбиядағы ішкі қоңыржай ылғалды ормандарда, сондай-ақ оның ареалының көп бөлігіндегі жартылай шөлейтті сальвия далаларының шетінде өседі, мұнда тамырлары одан да тереңге сіңеді. Жағалау Дуглас шыршасы Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы Каскад тауларының батысындағы басым ағаш түрі болып табылады. Ол дерлік барлық орман түрлерінде кездеседі және көптеген аналық материалдарда, бағыттарда және беткейлерде жақсы өседі. Ішкі түрлеріне қарағанда ылғалды және қоңыржай климатқа бейімделген, ол Роки тауларының Дуглас шыршасынан гөрі ірі және жылдам өседі. Оның қатарласа өсетін ағаштарына батыс гемолока, Ситка шыршасы, қант қарағай, батыс ақ қарағай, ponderosa қарағай, үлкен шырша, жағалау қызыл ағашы, батыс қызыл кедрі, Калифорния хош иісті кедрі, Лоусон кипарисі, таноак, үлкен жапырақты клен және басқа да көптеген түрлер жатады. Таза ормандар да жиі кездеседі, әсіресе Орегон штатындағы Умпква өзенінің солтүстігінде. Ол өртке төзімділігі төмен қылқан жапырақты ағаштарды басып тастайтын, жиі өрт болатын аймақтарда ең көп таралған.

Басқа өсімдіктер үшін құндылығы

P. menziesii-ді пайдаланатын паразиттік өсімдік – Дуглас шыршасының нақұрысы (Arceuthobium douglasii). Дуглас шыршасында қабықшалы лишайлар мен мүктер сияқты эпифиттер жиі кездеседі. Бұл тәуекелді азайтуға болады. Дуглас шыршасына қауіп төндіретін басқа да факторлар – қызыл сақиналы шіру және Дуглас шыршасының қоңызы. Британ Колумбиясының Белла-Кула тайпасы көптеген емдік мақсаттар үшін шайырды ит балығы майымен араластырған. Ағашы тарихи тұрғыдан отын ретінде, әсіресе жағалаудағы түрлерінен бағаланған. 2012 жылғы мәліметтер бойынша, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің қазіргі уақытта қолданыстағы жалғыз ағаштан жасалған кемелері – Дуглас шыршасынан жасалған «Авангер» класындағы мина іздеушілер. Дуглас шыршасының ағашы берік болғандықтан, пеште кептірілген және сапасы бойынша белгіленген, сондай-ақ 60 футқа дейін ұзын тілімдерде қолжетімді болғандықтан, ауыр ағаш конструкцияларында кеңінен қолданылады. Батыс жағалаудағы ағаш өңдеу зауыттары ағаш өңдеуде жетілген, сондықтан тапсырыс мерзімдерін болжау оңай және жеткізілім сенімді. Дуглас шыршасына бояу жақсы жабысады. Дақтар да Дуглас шыршасының ағаштарында жақсы нәтиже береді, бірақ бұл түрдің табиғи түсі әртүрлі болатынын және түстің біркелкілігін сақтау үшін сақтық тану қажет. Пеште кептірілмеген ағаштарда шайыр ағып шығатын қуыстар болуы мүмкін. Ағаш өлшемдерінің болуы, ағаш сапасының жіктелуі және салыстырмалы түрде қысқа тапсырыс мерзімдерінің арқасында Дуглас шыршасы қоғамдық және тұрғын үй жобаларында кеңінен қолданылады. Бұл түрдің үлкен саябақтар мен бақтарда сәндік құндылығы бар. 1920 жылдан бері Рождестволық шырша ретінде кеңінен қолданылады және ағаштар көбінесе шаруашылықтарда өсіріледі. Бүйрекшелерінен eau de vie, яғни мөлдір, түссүз жеміс брендисін жасау үшін дәм беруге қолданылады. Дуглас шыршасының жапырақтары шырша инелі шай жасауға қолданылады. Олардың дәмі қышқыл цитрусқа ұқсас және кейбір рецептерде розмариннің орнына қолданылуы мүмкін.