Кіріспе

Кішігірім крест жорығы

1101 жылғы крест жорығы – Бірінші крест жорығының сәтті аяқталуынан кейін 1100 және 1101 жылдары ұйымдастырылған үш жекелеген қозғалыстың шағын крест жорығы. Бірінші крест жорығынан кері қайтқан соң осы жорыққа қосылғандардың көптігіне байланысты бұл жорық "Жүрексіздердің крест жорығы" деп те аталады. Жаңадан құрылған Иерусалим Корольдігінен күштерді күшейту туралы шақырулар, сондай-ақ Папа Урбан II-нің (крест жорығының нәтижесін білмей қайтыс болған) ізбасары Папа Паскаль II жаңа экспедицияға шақырды. Ол әсіресе крест жорысына ант берген, бірақ ешқашан аттанбағандарды, және жол жүрісінде кері қайтқандарды шақырды. Осы адамдардың кейбіреулері өз елдерінде қорланды және Шығысқа қайтуға үлкен қысым көрсетілді; Блуа графесі Адела 1098 жылы Антиохия қамалынан қашқан күйеуі граф Стефаннан ұялып, оған үйде қалуға рұқсат бермеді.

Ломбардтар

Бірінші крест жорығындағыдай, діни саяхатшылар мен сарбаздар бір үлкен әскердің құрамында емес, Батыс Еуропаның әртүрлі аймақтарынан бірнеше топқа бөлініп шықты. 1100 жылдың қыркүйегінде ломбардтардың үлкен тобы Миланды қалдырды. Олардың көп бөлігі Ансельм IV, Милан архиепискобының басшылығымен, жаттығусыз шаруалар еді. Византия империясының аумағына жеткенде, олар оны ойсыз тонады, ал Византия императоры Алексий I оларды Константинопольдің сыртындағы лагерьге эскорттады. Бұл оларға қанағаттандырмады, сондықтан олар қалаға кіріп, Блахерна сарайын тонады, тіпті Алексийдің сүйікті арыстанын өлтірді. Ломбардтар тез арада Босфор арқылы өтіп, Никомедияда орналасты, күш-қуат күтіп. 1101 жылдың мамырында Никомедияда француз, бургунд және неміс әскерлерінен құралған кішкентай, бірақ күшті контингент оларға қосылды. Сондай-ақ, Никомедияға императордың қызметіндегі бірінші крест жорығының басшыларының бірі – Тулузалық Рамон IV келді. Ол бас қолбасшы болып тағайындалды, және генерал Цзитас басқаратын печенег сарбаздарынан құралған византиялық күштер олармен бірге жіберілді. Бұл топ мамырдың соңында Дорилейумға қарай, 1097 жылғы Бірінші крест жорығы кезінде Раймонд пен Стефан бағытымен жүрді. Олар Иконияға қарай жол тартуды жоспарлады, бірақ ломбардтар, олардың саны барлық басқа контингенттерден асып түскендіктен, солтүстікке қарай Неокесарияға бет бұруға шешім қабылдады, онда Даниялықтар Антиохиялық Богемонд I-ді тұтқындап ұстап отырды. 1101 жылдың 23 маусымында Анкираны басып алып, Алексийге қайтарғаннан кейін крестшілер солтүстікке қарай жол тартты. Олар қысқа уақытқа қатты бекітілген Гангра қаласын қоршады, содан кейін түріктер бақылауындағы Кастамону (Кастамоне) қаласын басып алуға тырысты. Бірақ оларды бірнеше апта бойы мазалаған Селжук түркілері шабуылға түсті, ал шілде айында азық іздеген отряд жойылды. Осы кезде ломбардтардың қысымымен бүкіл әскер Қара теңіз жағалауындағы мүмкін қауіпсіздіктен бас тартып, тағы да шығысқа қарай, Даниялықтардың аумағына және Богемондты құтқаруға қарай қозғалды. Алайда, Селжуктар, Килиж Арслан I басшылығымен, Бірінші крест жорығын тоқтатуға болмауының себебі – бірікпеушілік екенін түсініп, енді Даниялықтармен және Алеппоның Ридванмен одақтасты. Тамыз айының басында крестшілер бұл біріккен мұсылман әскерімен Мерсиван (Мерсифон) қаласында кездесті.

Мерсиван шайқасы

Мерсиван шайқасында крестшілер бес бөлімге бөлінді: бургундтар, Реймонд пен византиялықтар, немістер, француздар және ломбардтар. Түріктер крестшілер әскерін Пафлагония таулары маңында Мерсиван (Мерсифон) қаласының жанында дерлік жойды. Бұл жер түріктерге өте қолайлы болды – құрғақ және олардың жауы үшін жарамсыз, ашық кеңістік, атты әскерлері үшін жеткілікті орынмен. Түріктер бірнеше күн бойы латындықтарға қиындық туғызып, ақырында оларды Килиж Арслан I қалаған жерге жеткізіп, азық-түлік табуды қиын етіп берді. Шайқас бірнеше күнге созылды. Бірінші күні түріктер крестшілер әскерінің шабуылын тоқтатты және оларды қоршап алды. Келесі күні Конрад немістерін шабуылға алып шықты, бірақ ол мүлдем сәтсіз аяқталды. Олар түрік шебін бұза алмады, тіпті негізгі крестшілер әскеріне қайта орала алмады және жақын маңдағы бекініске сиынуға мәжбүр болды. Бұл олардың Германия өз әскери күшін қолдаса, болуы мүмкін шабуыл үшін азық-түлік, көмек және байланыспен қамтамасыз етілуін тоқтатты. Үшінші күні салыстырмалы түрде тыныш өтті, айтулы шайқас болған жоқ, бірақ төртінші күні крестшілер тұзақтан шығу үшін күшті күш салды. Крестшілер түріктерге ауыр зиян келтірді, бірақ күнінің соңында шабуыл сәтсіз аяқталды. Килиж Арсланға Алеппоның Ридван мен басқа да күшті Данишменд әмірлері қосылды. Алдыңғы қатардағы ломбардтар жеңілді, печенегтер қашып кетті, ал француздар мен немістер де кері шегінуге мәжбүр болды. Реймонд тасқа тіреліп қалды, оны Стивен мен Конрад құтқарып алды. Шайқас келесі күні де жалғасты, крестшілер лагері басып алынды, ал рыцарьдар қашып кетті, әйелдер, балалар мен дін қызметкерлерін өлтіруге немесе құлдыққа алуға тастап кетті. Жылқысы жоқ көптеген ломбардтар жақын арада түріктер тауып, өлтірді немесе құлдыққа алды. Реймонд, Блуалық Стефан және Бургундиялық Стефан солтүстікке Синопаға қашып, кемемен Константинопольге қайтып келді.

Нивернойлар

Ломбардтар контингенті Никомедиядан кеткеннен кейін көп ұзамай, Невер графы Вильгельм II басқаратын жеке күш Константинопольға келді. Ол Адриатика теңізі арқылы Бариден Византия аумағына өтті, ал Константинопольға жасаған жорық ешқандай оқиғасыз аяқталды, крест жорығы армиясы үшін бұл сирек кездесетін жағдай еді. Вильгельм басқалармен кездесу үшін дереу жорыққа шықты, бірақ екі армия бірнеше рет жақын болса да, олар ешқашан қосылған жоқ. Вильгельм Иконийді (Коньяны) қысқа мерзімге қоршады, бірақ оны жаулап ала алмады, соон арада Килий Арслан Гераклея Кибистрада оған шабуыл жасады. Килий Арслан бұрын Мерсиванда ломбардтарды жеңген болатын және осы жаңа әскерлерді мүмкіндігінше тезірек таңсыруға асығысқан. Гераклеяда Неверден келген контингенттің көбі жайылды, тек граф пен оның бірнеше серігі ғана аман қалды.

Француздар мен бавариялықтар

Вильгельм II Константинопольден шыққаннан кейін, үшінші әскер келді, оны Аквитанияның Вильгельм IX, Вермандоистің Югосы (Бірінші крест жорығындағы уәдесін орындамағандардың бірі) және Баварияның герцогы Велф I басқарды; олармен Австрияның Леопольд III-тің анасы Ида бірге келді. Константинопольға жол аясында олар Византия жерін тонады және оларды тоқтатуға жіберілген печенег салдатымен қақтығысқа жақын болды, бірақ Вильгельм мен Велф араласып, қақтығыстың алдын алды. Константинопольден аквитан-бавария әскері екіге бөлінді, олардың жартысы кемемен тікелей Жаффаға бет алды; олардың арасында жылнамашы Эккехард Аура да болды. Қалғандары құрлықпен саяхаттап, қыркүйекте Гераклеяға жетті, және бұрынғы әскер сияқты, Килиж Арсланның шабуылына ұшырап, қырғынға ұшырады. Вильгельм мен Велф қашып құтылды, бірақ Юго қаза тапты; аман қалғандар ақырында Тарсқа жетті, онда Юго 18 қазанда қайтыс болды. Ида осы шабуыл кезінде жоғалып кетті және, болжам бойынша, өлтірілді, бірақ кейінірек тараған аңыз бойынша ол тұтқынға алынып, 1140 жылдары крестоносшылардың асқан жауы Зенгидің анасы болды, алайда хронологиялық тұрғыдан бұл мүмкін емес.

Салдары

Невердің Вильгельмі де Тарс қаласына қашып барып, аман қалғандарға қосылды, сондай-ақ Тулузаның Раймонд та қосылды. Раймонд басшылығымен олар генуялық флоттың көмегімен Тортозаны (Тартус) басып алды. Осы кезде крест жорығы көбінесе қажырлы сапарға айналды. Аман қалғандар 1101 жылдың соңында Антиохияға, ал 1102 жылғы Пасхада Иерусалимге жетті. Соңынан көптегендері үйлеріне оралды, олардың серті аяқталғандықтан, бірақ кейбіреулері Бальдуин I патшаға Мысырдың шапқыншылығына қарсы Рамла шайқасында көмектесу үшін қалды. Осы шайқаста Блуаның Стефені және Люзиньянның Хуг VI-ны, болашақ Иерусалим мен Кипрдің Люзиньян әулетінің ата-бабасын өлтірді. Жоселин де қалды және 1118 жылы Эдесса графы болды. Крестшілердің жеңілісі Килиж Арсланға Иконияда астанасын орнатуға мүмкіндік берді, сондай-ақ крестшілердің Бірінші крест жорығы кезінде көрінгендей, жеңілмейтін емес екенін мұсылман әлеміне көрсетті. Крестшілер мен Византиялықтар жеңіске бір-бірін кінәлады, және Килиж Арслан өзінің беделін нығайтқаннан кейін Анатолия арқылы қауіпсіз жолды қамтамасыз ете алмады. Киелі жерге жетудің жалғыз ашық жолы – теңіз жолы болды, ол Италияның теңіз республикаларына тиесілі болды. Константинопольден қауіпсіз құрлық жолының болмауы Антиохия княздығына да пайдасын тигізді, онда Танкред, өзінің ағасы Богемонд үшін билік жүргізе отырып, Византияның араласуынсыз билігін консолидациялай алды. Екінші және Үшінші крест жорықтары да Анатолияны кесіп өтуге тырысқанда ұқсас қиындықтарға тап болды.