Карл Джеррасси: «Ауызша контрацепцияның әкесі» және ғылымның көрнекті тұлғасы

Кіріспе

Американдық фармацевтикалық химик және жазушы (1923–2015)

Карл Джерасси (29 қазан 1923 – 30 қаңтар 2015) – Австрияда туған, Болгариядан шыққан американдық фармацевтикалық химик, романист, драматург және Диана Вуд Миддлбрукпен бірге Джерасси тұрақты суретшілер бағдарламасын құрған адам. Ол ауызша контрацепциялық таблеткаларды жасауға қосқан үлесімен, "таблетканың әкесі" деген лақап атымен танымал.

Ерте өмір

Карл Джерасси Австрияның Вена қаласында дүниеге келді, бірақ өмірінің алғашқы жылдарын Болгарияның София қаласында өткізді, онда оның әкесі Самуэль Джерасси тұрды. Самуэль Джерасси дерматолог және жұқпалы аурулар маманы болған. Оның анасы Алиса Фридманн, Веналық стоматолог және дәрігер еді. Екеуі де яһуди дінінде болды. Ол жазда әкесімен Болгарияда демалатын. CIBA компаниясында бір жыл жұмыс істегеннен кейін Висконсин университетіне ауысты, онда 1945 жылы органикалық химиядан докторлық диссертациясын қорғады.

Мансап

1942/43 жылдары Джерасси Нью-Джерсидегі CIBA компаниясында жұмыс істеді, онда Пирибензаминді жасады. Ол мексикалық жабайы ямнан алынған стероидтық сапогенин – диосгенин негізінде кортизонның жаңа синтезін әзірледі. Кейіннен оның тобы ауызға қабылдағанда тиімді болған алғашқы, жоғары белсенді прогестин аналогы – норетистеронды (норетиндронды) синтездеді. Бұл бірінші сәттілі оралдық контрацептивтік таблеткалардың құрамына кірді, бұл таблеткалар көбінесе «ұрыққа қарсы таблетка» немесе жай ғана «таблетка» деп аталады. 1952-1959 жылдары Детройттегі Уэйн мемлекеттік университетінде химия профессоры болды. 1957 жылы Уэйн штатынан демалысқа шыққанда Мексикадағы Syntex компаниясының ғылыми-зерттеу жөніндегі вице-президенті болды. 1960 жылы Джерасси Стэнфорд университетінде химия профессоры болды, бірақ ол өнеркәсіптен ешқашан толықтай кетпегендіктен, тек жартылай уақыт жұмыс істеді. Ол Клидің коллекцияларын Венадағы Альбертина мұражайына және Сан-Францискодағы Заманауи өнер мұражайына өсиет етті, олар оның қайтыс болуынан кейін берілуге тиіс болды. 1960 және 1970 жылдары Джерасси Стэнфорд университетінің химия кафедрасының профессоры және кәсіпкер ретінде маңызды ғылыми жұмыстармен айналыса берді. Ол массалық спектрометрия және оптикалық айналу дисперсиясы үшін жаңа физикалық зерттеу әдістерін жасады және оларды органикалық химия және тіршілік ғылымдары салаларында қолданды. Zoecon компаниясын Occidental Petroleum сатып алды, кейін оны Sandoz-ға, қазір Novartis-қа сатты. Zoecon компаниясының бір бөлігі Далласта (Техас штаты) әлі де жұмыс істейді, блохалар және басқа да зиянкестерді жоюға арналған өнімдер шығарады. 1965 жылы Стэнфорд университетінде Нобель сыйлығының лауреаты Джошуа Ледерберг, компьютерлік ғалым Эдвард Файгенбаум және Джерасси DENDRAL (дендриттік алгоритм) атты компьютерлік бағдарламаны жасады, ол белгілі топтарға жататын белгісіз органикалық қосылыстардың молекулалық құрылымын анықтауға арналған. Бұл тәжірибелік жүйелердің прототипі және биомедициналық зерттеулерде жасанды интеллекттің алғашқы қолданылғандарының бірі болды. Сондай-ақ ол Pharmanex ғылыми кеңесінің төрағасы болды.

In 1942/43, Djerassi worked for CIBA in New Jersey, developing Pyribenzamine He worked on a new synthesis of cortisone based on diosgenin, a steroid sapogenin derived from a Mexican wild yam. His team later synthesized norethisterone (norethindrone), the first highly active progestin analogue that was effective when taken by mouth. This became part of one of the first successful combined oral contraceptive pills, known colloquially as the birth control pill, or simply, the Pill. From 1952 to 1959 he was professor of chemistry at Wayne State University in Detroit. In 1957, he became vice president of research at Syntex in Mexico City while on leave of absence from Wayne State. In 1960 Djerassi became a professor of chemistry at Stanford University, but only part time as he never left industry. He arranged for his Klee collections to be donated to the Albertina in Vienna and the San Francisco Museum of Modern Art, effective on his death. Throughout the 1960s and 1970s, Djerassi continued to do significant scientific work, as a professor in the department of chemistry at Stanford University, and as an entrepreneur. He pioneered novel physical research techniques for mass spectrometry and optical rotatory dispersion and applied them to the areas of organic chemistry and the life sciences. Zoecon was eventually acquired by Occidental Petroleum, which later sold it to Sandoz, now Novartis. Part of Zoecon survives in Dallas, Texas, making products to control fleas and other pests. In 1965 at Stanford University, nobel laureate Joshua Lederberg, computer scientist Edward Feigenbaum, and Djerassi devised the computer program DENDRAL (dendritic algorithm) for the elucidation of the molecular structure of unknown organic compounds taken from known groups of such compounds, such as the alkaloids and the steroids. This was a prototype for expert systems and one of the first uses of artificial intelligence in biomedical research. and was chairman of the Pharmanex Scientific Advisory Board.

Ғылыми-фантастикалық

Джерасси бес роман жазды, оның төртеуін ол «ғылымды көркем әдебиетте бейнелеу» деп атайды, бұл нақты ғалымдардың өмірін, олардың барлық жетістіктерімен, қақтығыстарымен және ұмтылыстарымен көрсететін туындылар. Бұл жанр Lab lit деп те аталады. Алғашқы екі романы «Кантордың қиын таңдауы» мен «Бурбакинің тәсілі» ғалымдардың қалай жұмыс істейтінін және қалай ойлайтынын көрсетеді. «Кантордың қиын таңдауында» ғылыми алаяқтыққа күдік туады; ал «Бурбакинің тәсілінде» жеке жетістіктер мәселесі тұрғысынан қарастырылады. Үшінші романы «Менахемнің тұқымы» ICSI және Пугаш ұйымына арналған. Соңғы романы «Жоқ» жас ғалымдардың идеяны дамыту жолын көрсетеді, тіпті өнімді сату үшін компания құруға дейін. Джерасси өзі де инсектицидтер саласында осындай қадам жасаған. Бесінші романның тақырыбы – «Маркс қайтыс болды» – жазушының бұрынғы бестселлерлерінің жаңа туындыны бағалаудағы рөлі, анонимді туындыны немесе бұрын белгісіз автордың еңбегін бағалаудан өзгеше. Ол осы тақырыпты «Бурбакинің тәсілінде» де қолданады.

Ғылым-театр

Ғылыми фантастика жанрындағы проза әдебиетіндегі табысынан кейін Карл Джерасси пьеса жазуға кірісті. Театр, тіпті прозадан да, монологиялық жаратылыстану ғылымдарынан гөрі көбірек «диалогтық» ортада жұмыс істеуге деген құштарлығын қанағаттандырған сияқты. Британдық режиссер Энди Джорданның айтуынша, ол пьесаларының барлығын Англияда қойған, Джерассидің драмалық туындылары «толық немесе тікелей натуралистік немесе реалистік емес, бірақ мәтінге басымдық берілген, онда идеялар, тақырыптар, сөздер мен тіл маңызды рөл атқарады, және режиссер ретінде мен осы фактіні әрқашан есімде ұстауым керек болды». Джерассидің алғашқы пьесасы «Кемшін түсінік» (1998), in vitro ұрықтандыру әдісі ICSI-ге арналған, одан кейін ғылым тарихындағы басымдық күресі туралы екі пьеса – «Оттегі» (Роалд Хоффманмен бірге, 1999) және «Есептеу» (2002), сондай-ақ химия мен өнер тарихының қиылысындағы драма «Фалласия» (2004) жазылды. «Эго» (2003, сондай-ақ «Дивандағы үш» деген атаумен де қойылған), «Парнастағы төрт еврей» (2006, жарияланған 2008 ж.) және «Жақындық» (2010) пьесаларынан кейін, оның 2012 жылғы «Жеткіліксіздік» пьесасы ғылыми қауымдастық пен академиялық ортаның өткір сатирасы болып табылады. Романдарындағы сияқты, Джерассидің пьесаларында (кейде танымал) ғалымдардың өмірі мен жетістіктері, сондай-ақ жаңа ғылыми технологиялар бейнеленген. Оның пьесаларындағы ғылым әрқашан ғылыми тұрғыдан негізделген, бірақ драмалық кейіпкерлер мен оқиға орындары ойдан шығарылған. Ғалымдар мен зерттеулерді драмалық ортаға енгізу арқылы ол ғылымды мәдени жүйе ретінде қарастырады және ғылымдағы, сондай-ақ ғалымдар арасындағы ішкі қайшылықтар мен келіспеушіліктерді зерттейді. Олардың арасындағы үздіксіз бәсекелестік, жаңа ғылыми жаңалықтарда басымдыққа ұмтылыс, тіпті қажетті жылдамдық қауіпті және адал емес амалдарды талап етсе де, сондай-ақ жаңа жаңалықтардың күрделі салдары – пьесалардың маңызды тақырыптары. Осы мәселелердің көптегені ғылымдағы әйелдердің рөлімен (зерттеушілердің әйелдері мен достары да бар) байланысты. Джерассидің пьесалары әйелдердің ғылымға және ғылымдағы жетістіктерге тікелей және жанама түрде қосқан үлесін мойындайды. Оның әйел кейіпкерлері көбінесе күшті және тәуелсіз болып бейнеленеді, бұл оның туындыларына феминистік ойлаудың күшті әсерін көрсетеді (әсіресе «Кемшін түсінік»: басты кейіпкерлердің ұлттық белгілері әртүрлі, сондай-ақ соңы да). Карл Джерасси, мүмкіндігі болғанда, драмалық қойылымдарды дайындауда режиссерлермен де ынтымақтастық жасайтын. Оның барлық пьесалары кітап түрінде жарық көрді, олардың көптегені бірнеше тілде басылды. Олардың кейбіреулерін оның веб-сайтынан жүктеуге болады.

After his success with prose literature in the Science in Fiction genre, Carl Djerassi started to write plays. Theatre, even more so than prose, seemed to fulfill his desire to work in a more “dialogical” environment than the monological natural sciences had allowed him to do. According to British director Andy Jordan, who has produced all of his plays in England, Djerassi's dramatic works are “not wholly or straightforwardly naturalistic or realistic [ but] avowedly text driven, where ideas, themes, words and language were majorly important, a fact I had always to be conscious of as the director.”

Djerassi's first play, An Immaculate Misconception (1998), dealing with the in vitro fertilization procedure ICSI, was followed by two plays about priority struggles in the history of science, Oxygen (co authored with Roald Hoffmann, 1999) and Calculus (2002), and a drama at the intersection of chemistry and art history, Phallacy (2004). Ego (2003, also produced under the title Three on a Couch), together with the docudrama Four Jews on Parnassus (2006, publ. 2008) and Foreplay (2010), his 2012 play Insufficiency is a bitter satire of both the scientific community and academic environments. As in his novels, Djerassi's plays incorporate the life and achievements of (sometimes famous) scientists as well as new scientific technologies. The science in his plays is always scientifically plausible although the dramatic personae and locations are fictitious. By placing scientists and research into dramatic worlds, he raises critical questions about the sciences as cultural systems and looks into internal conflicts and contradictions in science and between scientists. The constant competition between them, the need for priority in new scientific discoveries even if the required speed necessitates risky and immoral means, as well as the problematic consequences of new discoveries are important topics of the plays. Connected with many of these questions is the role of women in the sciences (including researchers’ wives and female friends). Djerassi's plays recognize the special contributions women make as scientists and to science, both directly and indirectly. His female characters are usually depicted as strong and independent, proving a strong impact of feminist thinking on his work. (especially "An Immaculate Misconception": the nationalities of the main characters vary, also the endings). Where possible, Carl Djerassi also cooperated with directors in the production of dramatic performances. All of his plays have been published in book form, many of them in a number of languages. Some of them can be downloaded from his website.

Поэзия

Джерасси көптеген өлеңдер жазды, олар журналдарда немесе антологияларда жарияланды. Кейбір өлеңдер оның химиягер ретіндегі өмірін көрсетеді (мысалы, «Неліктен химиктер ақын емес?» немесе «Сағат кері жүреді»), ал басқалары жеке өмірін сипаттайды (мысалы, «Наздану күнделігі»).

Жеке өмір

Джерасси өзін "еврей атеисі" деп сипаттады. Джерасси үш рет үйленген және екі баласы болған. Ол 1943 жылы Вирджиния Еремиямен тұрмысқа шығып, 1950 жылы ажырасты. Джерасси сол жылы жазушы Норма Лундхолмға (1917–2006) үйленді. Олардың екі баласы болды және 1976 жылы ажырасып кетті. Екінші ажырысынан бір жыл өткен соң Джерасси Стэнфорд университетінің ағылшын тілі профессоры және биограф Диан Миддлбрукпен қарым-қатынас бастады. 1985 жылы олар үйленді және ол 2007 жылдың 15 желтоқсанында қатерлі ісіктен қайтыс болғанға дейін Сан-Франциско мен Лондон арасында өмір сүрді. 1978 жылдың 5 шілдесінде Джерассидің суретші қызы Памела (1950 жылы туған; екінші некесінен, Норма Лундхолмнан), өзін-өзі өлтірді, бұл оның автобиографиясында баяндалған. Миддлбруктың көмегімен Джерасси қайтыс болған суретшілердің туындыларын жинаудың орнына, тірі суретшілерге қалай көмектесуге болатынын ойлады. Ол Яддо және Макдауэлл сияқты қолданыстағы суретшілер колонияларын аралап, өзінің "Джерасси тұрақты суретшілер бағдарламасын" құруға шешім қабылдады. Ол әйелімен бірге Сан-Францискодағы жөндеуден өткен жоғары қабаттағы пәтерге көшті. Джерасси 2015 жылдың 30 қаңтарында 91 жасында бауыр және сүйек қатерлі ісігінің асқынуынан қайтыс болды. Карл Джерасси қайтыс болғанда ұлы мен немересі одан қалды.