Нильс Гаде: Данияның көрнекті композиторы және дирижері

Кіріспе

Нильс Вильгельм Гаде (22 ақпан 1817 – 21 желтоқсан 1890) – даниялық композитор, дирижер, музыкант, скрипкашы, органшы және педагог. Йохан Петер Эмилиус Хартманмен бірге ол Данияның алтын ғасыры деп аталатын дәуірдегі Данияның бас музыканты болды.

Өмірбаян

Гад Копенгагенде, ағаш шебері мен аспап жасаушының ұлы болып дүниеге келді. Ол әкесінің кәсібіне дайындалғанмен, бірнеше аспапта ойнауды оңайлықпен және шеберлікпен үйренуінен көрініп, музыкант болуға деген құштарлығы жоққа шығарылмады. Ол Фредерик Вексшаллдан скрипканы, ал Кристоф Вейс пен Вейстің шәкірті Андреас Берггриннен теорияның негіздерін меңгерді, бірақ көбінесе өзіндік білім алды. 1841 жылы «Оссиан эхолары» (Efterklange af Ossian) концерттік увертюрасының тұңғыш орындалған Дания Корольдік оркестрінде скрипкашы ретінде кәсіби мансабын бастады. Копенгагенде оның бірінші симфониясын орындау кешіктірілгенде, ол оны Феликс Мендельсонға жіберді. Мендельсон жұмысты жақсы бағалап, 1843 жылдың наурыз айында Лейпцигте дирижерлік етті, бұл оны тым құлшыныспен қарсы алды. Оның шығармалары патшаның назарына ілігіп, композиторға Дания үкіметінен стипендия берілді, бұл оған Лейпцигке және Италияға баруға мүмкіндік берді. Роберт Шуман Гадты Моцарттың сыңар жақын келбетіне ие, ерекше жас музыкант деп сипаттап, ұзақ мақала жазды, ал оның атының төрт әрпі скрипканың төрт ішегінің әрпімен сәйкес келді. Хабарламаларында Гадты сирек кездесетін талант деп айтады, онымен тек азақтап тілейтін бірнеше адам ғана бар. Шуманның фортепиано шығармаларының бірі «Гаде» деп аталады және G A D E ноталарына негізделген, ал Шуманның үшінші фортепиано триосы Гадеге арналған. Гад Шуманның фортепиано концертін Клара Шуманның фортепианода сүйемелдеуімен тұңғыш рет орындады. 1847 жылы Мендельсонның қайтыс болуымен Гад бас дирижер болып тағайындалды, бірақ 1848 жылдың көктемінде Пруссия мен Дания арасында соғыс басталғанда Копенгагенге қайта оралуға мәжбүр болды. Копенгагенде Гад композитор Корнелиус Гурлиттпен танысты және Гадтың өліміне дейін олар дос болып қалды. Гад Копенгаген музыкалық қоғамының (Musikforeningen) директоры болды және өмірінің соңына дейін осы лауазымда қалды. Ол жаңа оркестр мен хор құрып, Данияның ең көрнекті музыканты ретінде беделін орнатты. Оның басшылығымен Музыкалық қоғам өзінің гүлдену шегіне жетті. Ол сонымен қатар органшы болып жұмыс істеді; Хован Петер Эмилиус Хартманға Копенгаген соборының (бұрынғы Хованхавн шіркеуі) органшысының беделді лауазымын жоғалтса да, ол 1850 жылдан бастап өмірінің соңына дейін Копенгагендегі Холмен шіркеуінде қызмет етті. Гад 1852 жылы оның қызына үйленген Хартманмен және Холгер Симон Пауллимен бірге Копенгаген консерваториясының бірлескен директоры болды, 1861 жылы патшалық дирижер болып тағайындалды және 1876 жылы үкіметтен зейнеткерлік алды. Ол көптеген скандинавиялық композиторларға маңызды ықпал етіп, Эдвард Григті, Карл Нильсенді, Луи Гласты, Эльфрида Андре, Отто Маллингті, Август Виндингті және Асгер Хамерикті жігерлендіріп, оқытты. Гадтың шығармалары арасында сегіз симфония, скрипка концерті, камералық музыка, орган мен фортепиано туындылары және «Комала» (1846) және «Эльверскюд» (1853) сияқты көптеген ірі кантаталар бар, оларды ол «концерттік туындылар» (koncertstykker) деп атады. 1848 жылдан кейін романтикалық ұлтшылдықтың туындылары ретінде қабылданған бұл туындылар кейде даниялық халық мұрасына негізделген. Гад «Күйеулер вальсін» (Brudevalsen) жоғары бағаламаған көрінеді. Оны Аугуст Борннвилл «Халық аңызы» балетінде қайта жаңғыртып, даниялық үйлену тойларының ажырамас бөлігіне айналдырды.

Gade was born in Copenhagen, the son of a joiner and instrument maker. He was intended for his father's trade, but his passion for a musician's career, made evident by the ease and skill with which he learnt to play upon a number of instruments, was not to be denied. Though he became proficient on the violin under Frederik Wexschall, and in the elements of theory under Christoph Weyse and Weyse's pupil Andreas Berggreen, he was to a great extent self taught. He began his professional career as a violinist with the Royal Danish Orchestra, which premiered his concert overture Efterklange af Ossian ("Echoes of Ossian") in 1841. When the performance of his first symphony had to be delayed in Copenhagen, it was sent to Felix Mendelssohn. Mendelssohn received the work positively, and conducted it in Leipzig in March 1843, to enthusiastic public reaction. His work attracted the notice of the king, who gave the composer a Danish government fellowship which enabled him to go to Leipzig and Italy. Robert Schumann wrote a long enthusiastic article describing Gade as an exceptional young musician having the looks of Mozart and the four letters of whose name were those of the four strings of the violin. In his correspondence he talks of Gade as a rare talent with whom he sympathises as only with few. One of Schumann's piano pieces is entitled "Gade" and based on the notes G A D E, and Schumann's third piano trio is dedicated to Gade. Gade conducted the first performance of Schumann's piano Concerto with Clara Schumann at the piano. At Mendelssohn's death in 1847, Gade was appointed to his position as chief conductor but was forced to return to Copenhagen in the spring of 1848 when war broke out between Prussia and Denmark. In Copenhagen Gade became acquainted with the composer Cornelius Gurlitt and they remained friends until Gade's death. Gade became director of the Copenhagen Musical Society (Musikforeningen), a post he retained until his death. He established a new orchestra and chorus, while settling into a career as Denmark's most prominent musician. Under his direction, the Music Society reached its peak. He also worked as an organist; though he lost the prestigious position of organist at Our Lady, today's Copenhagen Cathedral, to Johan Peter Emilius Hartmann, he served in the Holmen Church in Copenhagen from 1850 until his death. Gade was joint director of the Copenhagen Conservatory with Hartmann (whose daughter he married in 1852) and Holger Simon Paulli, became court conductor in 1861, and was pensioned by the government in 1876. An important influence on a number of Scandinavian composers, he encouraged and taught Edvard Grieg, Carl Nielsen, Louis Glass, Elfrida Andrée, Otto Malling, August Winding and Asger Hamerik. Among Gade's works are eight symphonies, a violin concerto, chamber music, organ and piano pieces and a number of large scale cantatas, Comala (1846) and Elverskud (1853) among them, which he called "concert pieces" (koncertstykker). These products, embraced post 1848 as works of Romantic nationalism, are sometimes based on Danish folklore. Apparently Gade never rated "The Bridal Waltz" (Brudevalsen). It was rescued by August Bournonville in his ballet A Folk Tale (Et folkesagn) and became an essential part of Danish weddings.

Жеке өмір

1852 жылы 27 сәуірде Гаде Йохан Петер Эмилиус Хартманның қызы Эмма Софи Амали Хартманға үйленді. Ол өзінің "Көктемгі фантазиясын" оған құдалықтарын тойлау үшін арнады, ал 5-ші симфониясын фортепианомен концертімен бірге үйлену тойына сыйлық ретінде берді. 1855 жылы ол егіздерді босанған кезде қайтыс болды; олардың тек біреуі, Йохан Феликс Гаде (1855-1928), тірі қалды. Ол органшы және композитор Нильс Рудольф Гаденің әкесі болды. Нильс Гаде 1857 жылы Матильда Стегерге қайта үйленді, ол өзі де көрнекті пианист еді. Тойға ол "Fruehlingsbotschfaft" шығармасын жазды, онда бұрынғы әйеліне деген махаббатын және жаңа өмірі мен екінші әйеліне деген сезімдерін білдірді. Бұл жаңа неке оған тағы екі бала сыйлады – ұлы Аксель Вильгельм Гаде (1860-1921), ол өзі белгілі скрипкашы, композитор және дирижер болды, және қызы Дагмар Гаде (1863-1952). Нильс Гаде 1890 жылы Рождество күндері Копенгагенде дүниеден өтті. Композитор Якоб Гадемен туыстық байланысы жоқ. Гаденің еуропалық әріптестерімен хат алмасуының таңдамалы бөлігі Ингер Соренсеннің "Niels W. Gade og hans europæiske kreds – En brevveksling 1836-1891" басылымында жарияланды.