Кіріспе

Ағылшын саясаткері, философ және жазушы (1671–1713)

Энтони Эшли Купер, Шафтсберидің 3-графы (26 ақпан 1671 – 16 ақпан 1713) – ағылшын пэрі, виг саясаткері, философ және жазушы.

Ерте өмір

Ол Лондонның Эксетер үйінде дүниеге келді, болашақ Энтони Эшли Купердің, Шафтсберидің 2-ші графы және оның әйелі Леди Дороти Маннерстің, 8-ші Ратленд графы Джон Маннерстің қызының ұлы және тұңғыш баласы. Ата-анасына жіберілген хаттар анасының ұлын көруден бас тартуын көрсетеді, егер ол ауру және уақытша оқшауланған әкесімен барлық байланысты үзбесе, ол эмоциялық манипуляция жасаған. Үш жасында Эшли Купер әкесінің, Шафтсберидің 1-ші графы Энтони Эшли Купердің, ресми қамқорлығына берілді. Джон Локк, Эшли үйінің медициналық қызметкері ретінде, оның білімін бақылауды міндет етіп алды. Оның білімі Локктың "Білім беру туралы ойлар" (1693) қағидалары бойынша жүргізілді, ал латын және грек тілдерін әңгімелесу арқылы оқыту әдісін оның ұстазы Элизабет Бирч қолданды. Он бір жасында Эшли екі тілді де оңай оқи алатын болды. Бирч Клэфэмге көшіп кетті, және Эшли бірнеше жыл онымен бірге тұрды. 1683 жылы бірінші граф қайтыс болғаннан кейін, оның әкесі лорд Эшлиді, енді оған көрсетілетін құрметтің белгісі ретінде, Винчестер колледжіне жіберді. Шотланд ұстазы Дэниел Деноун басшылығымен ол екі үлкен серігі, 2-ші баронт сэр Джон Кропли және Томас Склейтер Бэконмен бірге континенттік саяхатқа шықты.

Уильям мен Мэридің қол астында

Ұлы революциядан кейін лорд Эшли 1689 жылы Англияға оралды. Ол қоғамдық өмірге кіруіне бес жыл уақыт кетті, бірақ Пуль округінен парламент депутаты болып сайланды және 1695 жылдың 21 мамырында орын алды. Ол мемлекетке опасыздық жасау ісі бойынша сот процестерін реттеу туралы заң жобасын қолдады, оның бір тармағы мемлекетке опасыздық жасау немесе опасыздыққа қатысқан деп айыпталған адамға адвокаттың көмегіне рұқсат беруді көздеді. Эшли Уиг партиясының өкілі болғанымен, партиялық мүдделерді қорғамады. Нашар денсаулығының кесірінен 1698 жылдың шілдесінде парламент таратылғаннан кейін ол зейнетке шығуға мәжбүр болды. Ол астмамен ауыратын. Келесі жылы Лондонның ауа райынан қашу үшін ол Кіші Челсиде мүлік сатып алды. Осы кезеңде ол Солтүстік Америкадағы Каролина және Багам аралдарындағы ағылшын колониясының иесі болды. Лорд Эшли Нидерландыға көшіп кетті. Бір жылдан астам уақыттан кейін Англияға оралған Эшли, әкесінен кейін Шафтсбери графы атағын алды. Ол 1700–1701 жылдардағы жалпы сайлауда және 1701 жылғы күзгі сайлауда Уиг партиясы тарапынан белсенді қатысты. Ондағаннан кейін денсаулығы нашарлап, мүгедек болып кетті. Ол ішкі және сыртқы саясатқа деген қызығушылығын сақтап, Испания мұрагерлік соғысына Англияның қатысуын қолдады. Шафтсберидің денсаулығының нашарлауы оны жылы климат іздеуге мәжбүр етті және 1711 жылдың шілдесінде Италияға аттанды. Ол қарашада Неапольде қоныс тепті және бір жылдан астам уақыт сонда тұрды.

Өлім

Шафтсбери 1713 жылдың 15 ақпанында Неаполь Корольдігіндегі Чиаяда қайтыс болды. Оның денесі Англияға әкелінді және Дорсеттегі отбасылық орын Уимборн Сент-Джайлз қаласында жерленді. Оның философиялық еңбегі этика, дін және эстетика салаларымен шектелген, онда ол жоғарылықты эстетикалық сапа ретінде ерекше атап көрсетті. Базиль Вилли: «Оның жазбалары, әсем әрі тегіс болғанымен, стиль жағынан ерекшелік танытпайды» деп жазды.

Қабылдау

Шафтсбери қолданған тұжырымдамалық негіз ерте ағартушылықтағы көптеген ой-пікірлерді бейнелейтін болды және 1770 жылдарға дейін кең таралды. «Характеристикалар» жарық көрген кезде оны Ле Клерк және Готфрид Лейбниц құттықтады. Ағылшын діншілдері арасында Шафтсбери маңызды, ықпалды және ең құрметті тұлға саналды.

Адеп философиясы мен оның әдеби көрінісі

Шафтсберидің этикалық жүйесін Фрэнсис Хатчесон рационалдастырды, және ол өзгерістермен Дэвид Юмға берілді; алайда, бұл авторлар моральдық сезімге сенуден моральдық міндеттің деонтологиялық этикасына көшті. Одан кейін Адам Смит оны қабылдап, эмоционалдық элементтері шектеулі, ал жағдайды ескеретін күрделі құрылымды моральдық үкімдер теориясын жасады. Джозеф Батлер бұл жүйені қабылдады, бірақ «адамгершілік акыл-ойының» орнын жоққа шығармады, ол – эмоционалдық моральдық сезімнің рационалистік түрі. Америкалық педагог Сэмюэл Джонсон Шафтсберидің моральдық сезімін априорлы қабылдамады, бірақ ол оның уақытында Құдайдың араласуы арқылы пайда болуы мүмкін деп сенді. 18 ғасырдағы ағылшын сентименталды романында Шафтсбери-Хатчесон дәстүрінен аргументтер кездеседі. Мэри Коллиердің «Фелиция Шарлоттаға» (1-том, 1744) романындағы ерте мысал – оның батыры Люциус, ол «Адамгершілік қасиеттер мен артықшылықтар туралы зерттеуде» сияқты «моральдық сезім» туралы ойлармен дәлелдеме келтіреді. Екінші томда (1749) мінез-құлық туралы нұсқаулықтар талқыланады және Генри Ковентридің «Филемон Гидаспаға» (1737) еңбегі қолданылады, ол Олдриджтің айтуынша, «Шафтсбериге жасалған жақсы сілтемелермен толы». Сэмюэл Ричардсонның «Сэр Чарльз Грандисонның тарихы» (1753) романының басты кейіпкері еркектіктің «Шафтсберилік үлгісін» бейнелейді: ол «стойик, рационалды, өзін бақылай білетін, бірақ басқаларға, әсіресе бақытсыз жандарға көңіл жасайтын». Лоуренс Стерннің «Франция мен Италия арқылы сентименталды саяхат» (1768) еңбегінің авторы «бірлік принципін» оятуды көздеді, оған ендіктер, Кембридж платониктері және Шафтсбери негізін салған дәстүр сүйенді.

Бүкіл Еуропа бойынша

1745 жылы Дени Дидро «Адалдық туралы зерттеуді» кейін «Адалдық және мінез-құлық туралы эссе» деп аталған еңбегіне бейімдеді немесе қайта жазды. 1769 жылы Женевада Шафтсберидің барлық еңбектерінің, соның ішінде Хаттардың француз тіліне аудармасы жарияланды. Жеке трактаттардың неміс тіліне аударылуы 1738 жылы басталды, ал 1776–1779 жылдары «Сипаттамалар» еңбегінің толық неміс тіліне аудармасы жарық көрді. Герман Теодор Хеттнер Лейбниц, Вольтер және Дидро ғана емес, Готтфрид Ефрем Лессинг, Мозес Мендельсон, Кристоф Мартин Виланд және Иоганн Готфрид фон Хердер де Шафтсбериден шабыттанды дейді. Хердер ерте туындыларында жеке тұлғаны құрметтеу, жүйелік және жалпы психологияға қарсы аргументтерді Шафтсбериден алды. Ол «Адрастея» еңбегінде оны мақтады. Вильгельм фон Гумбольдт Шафтсбериде неміс классикалық философиясының білім берудегі маңызды «ішкі форма» тұжырымын тапты. Кейінірек неміс тіліндегі философтар (Гидеон Спикер «Шафтсбери графының философиясы» (1872) және Георг фон Гизицки «Шафтсбери философиясы» (1876) кітаптары арқылы Шафтсбериге қайта оралды.

Мұра

18 ғасырдың басында Шафтсбери Шафтсбери иелігінде философ мұнарасы деп белгілі болған әдемі құрылыс салды. Ол Кранборнның оңтүстігіндегі Б3078 тас жолынан көрінетін далада орналасқан. Шафтсбери құжаттарының арасында, мемлекеттік архивке жіберілгендерде, бірнеше меморандум, хат, дайын емес нұсқалар және басқа да материалдар бар. Шафтсбери қала әкімдігінде 3-ші графтың суреті ілінген.

Отбасы

Шафтсбери 1709 жылы Гертфордширдегі Буши Холлдан Томас Эвердің қызы Джейн Эверге үйленді. 1711 жылдың 9 ақпанында олардың жалғыз баласы, болашақ төртінші граф Энтони дүниеге келді. «Жалдамалы парламенттердің қаупі». 1698 жыл. Джон Толандтың қатысуымен. Доктор Уиткоттың таңдамалы уағыздары. Лондон, 1698 жыл. Шафтсберидің алғы сөзі. «Құрмет туралы зерттеу», екі талқылау. Лондон, 1699 жыл. «Адепті әйелдер немесе Анжеликалар сектасы». Рухани, философиялық, саяси және батырлыққа қатысты белгілі бір оқиғалар. Бір туысқа жазған хат. 1702 жыл. «Мемлекеттік парадокстар», Англиядағы және Еуропаның қалған бөлігіндегі қазіргі жағдайға қатысты; негізінен, оның Ұлылықтың князьдік, ізгі және мейірімді сөйлеуіне сүйенген. Лондон, 1702 жыл. Джон Толандтың қатысуымен. «Қоғамдық энтузиаст». Палемонға жазылған философиялық оқиға. [1704?] «Құнықтық туралы хат, менің лордымға» *****. Лондон, 1708 жыл. «Моралистер», философиялық рапсодия. Табиғи және моральдық тақырыптар бойынша белгілі бір әңгімелердің баяндамасы. Лондон, 1709 жыл. *Sensus Communis*: Ақыл-ой мен юмордың еркіндігі туралы эссе. Досына жазған хат. Лондон, 1709 жыл. «Солилокви: немесе, Авторға кеңес». Лондон, 1710 жыл. *ΑΣΚΗΜΑΤΑ* [«Жаттығулар»]. 1698–1712 жылдар аралығында жазылған. Бенджамин Рэнд 1900 жылы «Шафтсбери графы Энтонидің өмірі, жарияланбаған хаттары және философиялық тәртібі» еңбегінде редакциялаған. «Адамдардың мінез-құлқы, әдет-ғұрыптары, пікірлері, заманы». 3 томдық. Лондон, 1711 жыл. [Түзетілген екінші басылым, 1714 жыл.] «Екінші мінездер немесе формалардың тілі». Көбінесе 1712 жылы жазылған. Италиядан жазылған «Дизайн өнері немесе ғылымы туралы хат» (кейбір суреттерге қатысты), менің лордымға *****. [Бұл 1714 жылғы *Characteristicks* басылымының кейбір даналарында және 1732 жылғы басылымнан бастап тұрақты түрде кездеседі.] «Геркулестің үкімі туралы тарихи сурет немесе кесте» туралы түсінік. 1713 жыл. [Француз тілінде алғаш рет 1712 жылдың қараша айындағы *Journal des sçavans* журналында «Raisonnement sur le tableau du jugement d'Hercule, selon l'histoire de Prodicus» деген атпен жарияланған. Ол 1714 жылғы *Characteristicks* басылымының кейбір даналарында және кейінірек шыққандарында бар.] «Пластикалар немесе бейнелеу өнерінің бастапқы дамуы мен күші». Бір асыл лордтың университеттегі жас жігітке жазған бірнеше хаттары. Лондон, 1716 жыл. Шафтсбери графының марқұм графынан Роберт Мольсвортқа, эсквайрға жазылған хаттар. Марқұм сэр Джон Кроплидің екі хаты қоса берілген. Джон Толандтың кіріспесімен. Лондон, 1721 жыл. Шафтсбери графының хаттары. Бір томға жинақталған, Лондон, 1750 жыл.