Кіріспе
Динозаврлар туысы Compsognathus (/kɒmpˈsɒɡnəθəs/; грекше kompsos/κομψός; "әдемі", "нақышты" немесе "ұқыпты", және gnathos/γνάθος; "жақ") – кішкентай, екі аяқты, ет жейтін теропод динозаврлар туысы. Оның жалғыз түрі Compsognathus longipes өкілдері шамамен тауықтай болып өседі. Олар 150 миллион жыл бұрын, кейінгі Юра периодының Титон кезеңінде, қазіргі Еуропа аумағында өмір сүрген. Палеонтологтар екі жақсы сақталған қазбаны тапты, біреуі 1850 жылдары Германияда, екіншісі бір ғасырдан астам уақыттан кейін Францияда. Бүгінде C. longipes – жалғыз мойындалған түр, бірақ 1970 жылдары Францияда табылған үлкенірек нұсқасы бір кезде жеке түрге жатады деп есептелген және C. corallestris деп аталған. Көптеген баяндамаларда Компсогнатус әлі де "тауық мөлшеріндегі" динозавр ретінде сипатталады, себебі неміс үлгісінің мөлшері, қазір ол жасөспірім деп саналады. Compsognathus longipes – диетасы белгілі динозаврлардың сирек түрлерінің бірі: екі үлгінің де ішінде шапшаң кесірткелердің қалдықтары сақталған. Португалияда табылған тістер осы туыстың басқа да қазба қалдықтары болуы мүмкін. Табылған кезде осылай танылмаса да, Компсогнатус – толық скелеті сақталған алғашқы теропод динозавры. 1990 жылға дейін ол белгілі ең кішкентай ұшпайтын динозавр болды, ал бұрынғы ғасырларда оны Археоптерикстің ең жақын туысы деп қате жіберген.
Compsognathus (/k//ɒ//m//p/'/s//ɒ//ɡ//n//ə//θ//ə//s/; Greek kompsos/κομψός; "elegant", "refined" or "dainty", and gnathos/γνάθος; "jaw") is a genus of small, bipedal, carnivorous theropod dinosaur. Members of its single species Compsognathus longipes could grow to around the size of a chicken. They lived about 150 million years ago, during the Tithonian age of the late Jurassic period, in what is now Europe. Paleontologists have found two well preserved fossils, one in Germany in the 1850s and the second in France more than a century later. Today, C. longipes is the only recognized species, although the larger specimen discovered in France in the 1970s was once thought to belong to a separate species and named C. corallestris. Many presentations still describe Compsognathus as "chicken sized" dinosaurs because of the size of the German specimen, which is now believed to be a juvenile. Compsognathus longipes is one of the few dinosaur species whose diet is known with certainty: the remains of small, agile lizards are preserved in the bellies of both specimens. Teeth discovered in Portugal may be further fossil remains of the genus. Although not recognized as such at the time of its discovery, Compsognathus is the first theropod dinosaur known from a reasonably complete fossil skeleton. Until the 1990s, it was the smallest known non avialan dinosaur, with the preceding centuries incorrectly labelling them as the closest relative of Archaeopteryx.
Ашық жерлер мен түрлер
Компсогнатус екі дерлік толық қаңқадан белгілі. Германияда табылған нұсқа (нұсқа нөмірі BSP AS I 563) Бавариядағы әктас шөгінділерінен алынған және дәрігер және қазба коллекционері Джозеф Оберндорфердің коллекциясының бір бөлігі болған. Оберндорфер бұл нұсқаны палеонтолог Иоганн А. Вагнерге берген, ол 1859 жылы қысқаша талқылау жариялаған, онда ол Compsognathus longipes деген ат берді. Вагнер Компсогнатусты динозавр деп танымады, керісінше оны "кесірткелер арасындағы ең қызықты формалардың" бірі деп сипаттады. 1866 жылы Оберндорфердің коллекциясы, оның ішінде Компсогнатус нұсқасы, Мюнхендегі палеонтологиялық мемлекеттік коллекцияға сатып алынды. Кейінгі авторлар неміс нұсқасының 1850 жылдары табылып, қазба жұмыстарынан қалған тас қалдықтарынан жиналғанын болжайды. Барлық мүмкін болатын жерлер Painten формациясының лагуналық шөгінділерінің бөлігі болып табылады және Кимердигтің соңғы кезеңіне немесе Титонның басындағы кезеңге жатады. 1868 және 1870 жылдары жарық көрген екі басылымда Чарльз Дарвиннің эволюция теориясының жақтаушысы Томас Хаксли Компсогнатусты ең ерте құс саналатын Археоптерикспен салыстырды. Карл Гегенбаур мен Эдвард Дринкер Коуптың бұрынғы ұсыныстарынан кейін, Хаксли Археоптерикстің Compsognathus-қа өте ұқсас екенін анықтады және соңғысын "құс сияқты рептилия" деп атады. Ол құстардың динозаврлардан пайда болған болуы керек деген қорытындыға келді, бұл Compsognathus-ты ең танымал динозаврлардың бірі ретінде бекітті. Баур 1882 жылы білезік шегінің егжей-тегжейлі зерттеуін жариялады, ол қазіргі таңда осы скелет бөлігі туралы ақпараттың жалғыз қолжетімді көзі болып табылады, бірақ оның реконструкциясы кейін тақтадағы сәйкес іздермен сәйкес келмейтіні анықталды. Осы жылы одан әрі толық сипаттама жасалды. Бұл авторлардың сөзіне сүйенсек, жаңа түр неміс түрінен үлкенірек және өзгертілген, жүзбе қанаттар сияқты қолдарымен ерекшеленді. Остром, Жан Ги Мишар және басқалар оны Compsognathus longipes-тің тағы бір мысалы ретінде қайта жіктеді. 1984 жылы Джордж Каллисон мен Хелен Квимби кішкентай неміс нұсқасын осы түрдің жас өкілі деп анықтады. Фридрих фон Хуэне 1925 және 1932 жылдары аяқтың, мүмкін, Compsognathus-қа емес, оған жақын туысқан туысқа тиесілі екенін анықтады. Остром 1978 жылғы монографиясында бұл қазбаның Compsognathus-қа тиесілігіне тағы бір рет күмән келтірді.
Сипаттама
Онжылдықтар бойы Compsognathus ең кішкентай құс емес динозавр ретінде танымал болды. Неміс үлгісінің ұзындығы шамамен 50 сантиметрге жуық болған. Басқа комсогнатидтермен салыстырғанда, үлкен француз үлгісі үлкен Sinosauropteryx үлгілерімен шамалас болса, Huaxiagnathus және Mirischia-дан кішірек болды, көздері бас сүйегінің қалған бөлігіне пропорционалды түрде ірілеу болды. Төменгі жақ сүйегі жұқа болып келді және архозаврларда жиі кездесетін, төменгі жақ сүйегінің бүйіріндегі тесік – мандибулярлық терезеден мүлдем құрылған жоқ. Тістері кішкентай және сүйір болды, бұл оның кішкентай омыртқалы жануарлармен және мүмкін, жәндіктер сияқты басқа да ұсақ жануарлармен қоректенуіне бейімделгенін көрсетеді. Неміс үлгісінде әрбір премаксиллада (төменгі жақ сүйегінің алдыңғы сүйегі) үш тіс, әрбір максциллада 15 немесе 16 тіс, ал төменгі жақта 18 тіс болды. Осыған байланысты, Compsognathus-тың көптеген бейнелері оларды қалың прото-қауырсындармен жабылған күйде көрсетеді. Дегенмен, Compsognathus қазбаларында қауырсын немесе қауырсынға ұқсас жабын сақталған жоқ, бұл сол шөгінділерде табылған Archaeopteryx-тен өзгеше. 2006 жылы Карин Пейер 13-ші омыртқадан басталатын құйрықтың бүйірінде сақталған тері іздерін тапты. Бұл іздер Juravenator-дың құйрығы мен артқы аяқтарында табылған ұсақ, дөңгелек түйіршіктерге ұқсас, кішкентай дөңес түбіршектерді көрсетті. 1901 жылы фон Хюэн немец Compsognathus-ының ішкі аймағында қосымша қабықшаларды сипаттаған, бірақ Остром кейіннен бұл интерпретацияны жоққа шығарды; 2012 жылы Ахим Рейсдорф оларды мәйіттің балауызы – адипоцере пластиналары деп таныды. Compsognathus сияқты, Sinosauropteryx-тен айырмашылығы, мүмкін туысы Juravenator starki-дің құйрығы мен артқы аяғынан алынған қазбаланған тері фрагменті негізінен қабықшаларды көрсетсе де, сақталған аймақтарда қарапайым қауырсындардың да болғанына ишара бар. Бұл осы динозаврлар тобында қауырсынның кең таралмағанын немесе кейбір түрлердің басқаларына қарағанда қауырсыны аз болғанын білдіруі мүмкін.
Жіктеу
Бастапқыда кесіртке ретінде жіктелген, Компсогнатус динозаврлармен байланысы алғаш рет 1863 және 1868 жылдар аралығында Гегенбаур, Коуп және Хакслилардың назарына ілікті. Кейіннен екі туыс та Коуптың динозаврлар жіктемесіндегі басқа топтарға жататыны анықталды: Компсогнатус – Гониподаға (қазіргі Тероподаға тең), ал Орнитотарсус – Ортоподаға (Орнитишияға тең). Кейін бұл топтар қолданыстан шығып қалды, бірақ 2017 жылы Орнитоскелиданы қайта жаңғырту ұсынылды. Компсогната тобын Марш 1896 жылы жариялаған ең соңғы еңбегінде Тероподалардың кіші тобы ретінде қарастырды. Хуаксиягнатус, Миришия, Синозавроптерикс, және мүмкін Юравенатор мен Сципионикс. Бір кезде Мононикус осы туысқа жататынды ұсынған, бірақ Чен және авторлар 1998 жылғы мақаласында бұл пікірді қабылдамады; олар Мононикус пен компсогнатидтердің ұқсастығын конвергенттік эволюцияның мысалы деп есептеді. Компсогнатус және оның туыстарының коэлурозаврлар тобындағы орны әлі анық емес. Мысалы, тераподтар маманы Томас Холц-кіші және авторлар Ральф Молнар мен Фил Кьюри 2004 жылғы «Динозаврлар» атты мақаласында бұл туысты коэлурозаврлардың ең алғашқысы деп санайды, ал басқалары оны Манираптораның құрамына жатқызады. Шамамен бір ғасыр бойы Compsognathus longipes – жалғыз белгілі шағын теропод түрі болды. Бұл Археоптерикспен салыстыруға және олардың құстармен тығыз байланыста екендігі туралы болжамдарға әкелді. Шындығында, Археоптерикс емес, Компсогнатус Хакслидің құстардың тегіне деген қызығушылығын оятты. Екі жануардың пішіні мен пропорциялары соншалықты ұқсас болғандықтан, Археоптерикстің «Эйхштетт» және «Солнхофен» үлгілері бір кезде Компсогнатусқа жатқызылған. Міне, 2024 жылы Cau жариялаған баламалы филогенез, онда екі үлгі де қалың әріппен белгіленген.
Палеобиология
Брюс Ротшильд және басқа палеонтологтар жүргізген 2001 жылғы зерттеуде Комсогнатусқа жатқызылған тоғыз аяқ сүйегі стресс-сынықтарының белгілеріне қаралды, бірақ ешқайсысы табылған жоқ.
Тіршілік ету ортасы
Бидар және оның әріптестері 1972 жылы француз үлгісін сипаттағанда, бұл үлгіде тірі кезінде қанаттарға ұқсайтын қолдары бар екенін айтты. Бұл интерпретация пластина бетіндегі алдыңғы аяққа параллель созылған, толқын тәрізді бірнеше қыртыстардан тұратын қанатшаның болжамды іздеріне негізделген. Остром бұл гипотезаны жоққа шығарды, француз үлгісінің алдыңғы аяғының жақсы сақталмағанын, ал қыртыстар қаңқадан әрі созылып, шөгінді құрылымдар болуы мүмкін екенін атап өтті, олар қазбамен байланысты емес. Остром бұл қалдықтардың Bavarisaurus туысына жататын кесірткеге тиесілі екенін анықтады және оның ұзын құйрығы мен аяқтарының пропорцияларына байланысты, ол жылдам және епті жүгіруші болған деген қорытындыға келді. Бұл өз кезегінде оның хищнигі – компсогнатус, өткір көру қабілетіне және жылдам үдеуге ие болуы керек деген тұжырымға әкелді, соның арқасында ол кесірткеден озып кете алатын. Кесіртке бірнеше бөлікке бөлінген, бұл компсогнатус оны қолдары мен тістерімен ұстап, мүшелеп, содан кейін толығымен жұтып қойған болуы мүмкін; қазіргі хищні құстар да осыған ұқсас стратегия қолданады. Алайда, кейінгі зерттеушілер олардың туыстығына күмән келтірді, өйткені олар жануардың дене қуысынан тыс жерде табылған. Компсогнатусқа жақын Синозавроптерикс туысының жақсы сақталған қазбасы екі жұмыртқа ұясынан шықпаған екі жұмыртқаны көрсетіп тұр. Синозавроптерикстің осыған сәйкес үлкен және аз санды жұмыртқалары, бастапқыда анықталған компсогнатус жұмыртқаларына күмән тудырады.
Жылдамдық
2007 жылы Уильям Селлерс және Филип Мэннинг қаңқа мен бұлшық еттердің компьютерлік моделіне негізделген ең жоғары жылдамдық шамасын бағалады. Бұл баға басқа ғалымдар тарапынан сынға ұшырады.
Палеоорталық
Юра дәуірінің соңында Еуропа Тетис теңізінің жағасындағы құрғақ, тропикалық архипелаг болды. Компсогнатустың қаңқалары табылған ұсақ әктас, теңіз организмдерінің қабықшаларынан пайда болған кальциттен құралған. Компсогнатустың үлгілері сақталған неміс және француз аймақтары Тетис теңізіндегі Юра дәуіріндегі Еуропа аралдарының жағалаулары мен маржан рифтері арасындағы лагуналар болды. Компсогнатус лонгипестің замандастары – ертедегі құсқа ұқсас Archaeopteryx lithographica және Rhamphorhynchus muensteri мен Pterodactylus antiquus птерозаврлары. Компсогнатустың сақталған шөгінділерінде балықтар, қыбыршақтылар, теңіз жұлдыздары және теңіз моллюскалары сияқты көптеген теңіз жануарларының қазба қалдықтары табылды, бұл осы тероподтың жағалауда мекендегенін растайды. Компсогнатуспен бірге табылған басқа динозаврлар жоқ, бұл осы кішкентай динозаврлар шындығында осы аралдардағы басты құрлықтағы жыртқыш болған болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Тафономия
Көптеген талқылаулар неміс үлгісінің тафономиясы, яғни жеке дарақтың қалай өлгені және қалай қазылған қалдыққа айналғаны төңірегінде болды. 2012 жылы Рейсдорф пен Вуттке үлгінің өліміне және жерленген жеріне жеткізілуіне әкелген оқиғалар туралы болжам жасады. Біріншіден, дарақ өзінің мекенінен, яғни айналасындағы аралдардан лагунаға әкелінуі керек. Мүмкін, су тасқыны жануарды теңізге айдап жіберген, сол жағдайда ол суға батып өлген болуы мүмкін. Сондай-ақ, жануардың жүзіп немесе теңізге қарай ағысымен келуі, немесе өсімдіктерге жабысып, жер беті ағымдарымен жерленген жеріне жеткізілуі де мүмкін. Қандай жағдайда болса да, үлгі өлімінен кейін бірнеше сағат ішінде теңіз түбіне жеткен болуы керек, әйтпесе оның дене қуысында пайда болған газдар оның бір бөлік болып батуына кедері келтірер еді. Жерленген жердің су тереңдігі осындай газдар пайда болғаннан кейін өлексенің қайтадан суға көтерілуін болдырмауға жеткілікті болған. Тақтадағы дөңгелек пішіндес құрылымдар осы газдардың шығуынан пайда болған болуы мүмкін. Бұл жануарлар "Юралық парк" франшизасында пайда болды: "Жоғалған әлем: Юралық парк", "Юралық парк III", "Юралық әлем: құлаған патшалық" және "Юралық әлем доминионы" фильмдерінде, сондай-ақ "Камп-Кретак" сериалында, онда олар көбінесе Compies деп аталды. "Жоғалған әлем: Юралық парк" фильміндегі кейіпкерлердің бірі бұл түрді қате түрде "Compsognathus triassicus" деп атады, Compsognathus longipes және Procompsognathus triassicus түрлерінің атауларын біріктірді, ал Procompsognathus triassicus – "Юралық парк" романдарында кездесетін алыс туысқан, кішкентай ет жеуші жануар.