Кіріспе

Сербияның ұлттық қоғамдық телерадио қызметі.

Белград радиосы (1929-1958)

Белград радиосы 1929 жылы хабар таратуды бастады. 1929 жылғы алғашқы жаңалықтарды оқыған хабаршы – Елена Билбия. Сербиядағы алғашқы радио бағдарлама 1929 жылдың ақпанында, Белград қаласының Раковица елді мекеніндегі хабар тарату станциясынан радиосигнал жіберілген кезде эфирге шықты. Бес жыл өткен соң, 1929 жылдың 24 наурызында Белград радиосы классикалық музыкамен тұрақты хабар тарату бағдарламасын бастады.

Белград радиотеледидары (1958-1991)

Белград радио-телевидениесі (RTB), Белград радиосы мен Белград теледидарынан (TVB) тұрады, Сербия Социалистік Республикасының Атқарушы Кеңесінің 1958 жылғы 13 ақпандағы шешімімен құрылды. Бұл, 1956 жылы Югославия Социалистік Федеративтік Республикасы үкіметінің теледидар желісіне инвестиция салу туралы шешімінен кейін болды. Алғашқы телехабар 1958 жылғы 23 тамызда Милое Орлович, Бранислав Сурутка, Ольга Надж, Оливера Живокович және Вера Милованович қатысқан «Дневник» (Журнал) жаңалықтары бағдарламасының эфирінде көрсетілді. Бірінші RTB бағдарламасы Белград жәрмеңкесінен және онда салынған жаңа телестудиядан таратылды. 1961 жылдан бастап RTS квадроплекс видеотаспа жазу құрылғыларын пайдалана бастады. 1960-шы жылдар теледидар бағдарламаларының барлық жанрында қарқынды дамуға ұшырады. TVB Радивое Лола Джукич, Новак Новак және басқалар жазған және режиссерлік еткен комедиялық сериалдарымен танымал болды (алайда, цензура мен таспалардың жетіспеуіне байланысты олардың аз бөлігі ғана сақталған). Сонымен қатар, TVB-де тамаша деректі фильмдер («Караван», «Рефлектор» және басқалары) мен викториналар болды. 1970 жылға қарай Сербияның барлық аумағы RTS сигналымен қамтылды. 1971 жылғы 31 желтоқсанда TVB екінші арнасында PAL түсті жүйесінде хабар таратуды бастады. 1976 жылы Обреновац қаласының Звечка ауданында 2000 кВт қуаты бар жаңа АМ (радио) хабар тарату станциясы салынып аяқталды. 1970-ші жылдардағы саяси жағдайларға байланысты («либералдарға» қарсы) RTB бағдарламасы сәл төмендеді, бірақ 1980-ші жылдары өркендемеге жетті. 1989 жылы RTS жүйесін құруға ресми дайындық жұмыстары басталды. Сол жылы 3K TVB жастар мен баламалы телеарна ретінде хабар таратуды бастады. Осымен бірге, 101 радиосы Белград пен Воеводинада эфирге шықты. 101 радиосы поп және турбофолк хиттерін ойнайтын коммерциялық жастар радиосы болды. Ол Белград-202 баламалы радиостанциясын толықтырды. 1990 жылы бірнеше аймақтық студиялар (Ниш, Крагуевац, Ягодина, Шабац) «Београдская хроника» бағдарламасының орнына аймақтық бағдарламаларды көрсетуді ресми түрде бастады. 1991 жылы Сербиядағы барлық мемлекеттік телерадиокомпаниялар өз станцияларын біріктіріп, RTS желісін құруға кірісті, ал бағдарламалық бағытты RTB-ге біріктірді, ол RTS желісінің бас флагманы болды.

Сербияның радиотелевидениесі (1990 жылдар)

1991 жылдың наурыз айында Белградтағы соғысқа қарсы демонстрациялар барысында наразылар бірқатар талаптар қойды, соның бірі – RTB бас директоры Душан Митевичті қызметтен босату. Югославия үкіметі кейін Митевичті RTB-дағы лауазымынан алды. 1991 жылдың 8 қазанында Югославиядағы азаматтық соғыс туралы репортаж жасап жатқанда төрт RTB журналисі Глина – Петринья тас жолында қаза болды. RTS 1992 жылы RTB және аймақтық «Radio Television Novi Sad» және «Radio Television Priština» желілерінің бірігуі нәтижесінде құрылды, ол толыққанды ұлттық желіге айналды. Бұл хабар тарату ұйымдарына тиесілі барлық хабар тарату станциялары, ретрансляциялық станциялар, антенналар және басқа да телекоммуникациялық жабдықтар RTS-ке мұрагерлікке көшті. Югославия ыдыраған кезде RTS-тің журналистикалық стандарттары төмендеді. Дубровник қамалған кезде RTS қаланың ескі бөлігінен шыққан түтіннің себебі – жергілікті тұрғындардың өртеген автомобиль шиналары екенін мәлімдеді. Сараево қамалған кезде RTS жаңалықтары 1980 жылдарға тән Сараевоның суретін көрсетті, осылайша қамалдың ауырлығын азайтуға тырысты. Соғыс созылған сайын Югославия үкіметі наразылық білдірген көптеген журналистерді жұмыстан шығара бастады. 1993 жылдың қаңтарына қарай RTS-тің шамамен 1300 қызметкері – яғни, соғысқа дейінгі штаттың үштен бірі – жұмыстан босатылды. RTS Косово соғысы және Югославияға жасалған НАТО бомбалау операциясы кезінде де белсенді болды. 20 сәуірде Еуропадағы Жоғарғы Бас қолбасшы, генерал Уэсли Кларк RTS-ті әуеден бомбалауға бұйрық берді. НАТО зымырандары 23 сәуірде сағат 02:06-да RTS-ке тиді. Сербияның ақпарат министрі Александр Вучич, сағат 02:30-да RTS штаб-пәтерінен CNN-нің «Larry King Live» бағдарламасына қатысуы жоспарланған еді, бомбалаудан мүжілді. 16 RTS қызметкері қаза тауып, тағы 16 адам жарақат алды. Халықаралық кешірім ұйымы (Amnesty International) осы шабуылды айыптап, оны соғыс қылмысы деп сипаттады. НАТО өкілдері одақтың RTS-ті соғыстың «бір жақты және бұрмаланған» жариялануына байланысты заңды нысана деп есептейтінін мәлімдеді. 2002 жылы RTS бас директоры Драголюб Миланович НАТО өкілдерінің бомбалау қаупі туралы бірнеше рет ескерткеніне қарамастан, телеарна штаб-пәтерін эвакуацияламағаны үшін тоғыз жарым жылға сотталды.

Сербияның радиотелевидениесі (2010 жылдар)

2011 жылы RTS Сербия және бұрынғы Югославия азаматтарынан Слободан Милошевич режимі мен Югославияның тарауы кезіндегі әрекеттері үшін жазбаша түрде кешірім сұрады. Хатында телеарнаның мағынасыз хабарлауы және ол халыққа келтірген ауыртпалық үшін өтініш білдіреді. Ол "тарихтың қайталануына жол бермейміз" деп уәде береді. 2014 жылдың 23 тамызында, телеарнаның 56 жылдығына орай, RTS жаңа визуалды имиджге ие болды: 18 ақпанда эфирлік арналары үшін ұсынылған жаңа логотиптерге баса назар аударды. Сол күні су таңбалары 16:9 форматына сәйкес өзгертілді.

Теледидар

RTS-тің екі телеорталығы бар: Белград қаласының орталығындағы RTS бас кеңсесі кешеніндегі негізгі телеөндіріс орталығынан өзге, Кошутнякте де телеөндіріс орталығы бар (ішінде ең ірі екі студия орналасқан: Studio 8 және Studio 9). RTS өз сайтында тікелей эфирде хабарлар көрсетеді.

Спорттық бағдарлама

RTS сербиялық спорттық телехабар таратуда маңызды роль атқарады. Ірі спорттық жарыстар RTS1 арнасында көрсетіледі, әсіресе серб командасы немесе спортшысы қатысса, ал қалған барлық спорттық хабарлар RTS2 арнасында трансляцияланады. Телеарнаның RTS1 және RTS2 арналарында спортқа арналған бірнеше арнайы бағдарламалары бар. RTS алғашқы жазғы Олимпиада ойындарын 1996 жылы көрсетті (бұрын Олимпиада ойындары Югославия радио-телевидениесі (JRT) арқылы Сербияда трансляцияланды) және содан бері жазғы және қысқы Олимпиада ойындарын көрсету құқығын сақтап келеді. RTS сонымен қатар ФИФА Әлем кубогы, УЕФА Еуропа чемпионаттары, ФИБА Әлем кубогы, Евробаскет, FIVB ерлер Әлем чемпионаттары, FIVB әйелдер Әлем чемпионаттары, FIVB Волейбол Әлем лигасы, Еуропа ерлер гандболы чемпионаты, Еуропа су полосы чемпионаты, IAAF жеңіл атлетика Әлем чемпионаттары, Еуропа жеңіл атлетика чемпионаттары, Дэвис кубогы, Фед кубогы, Уимблдон, Ролан Гаррос, АҚШ ашық чемпионаттары, Австралия ашық чемпионаттары және т.б. трансляциялау құқығына ие. Сербия кубогы футбол матчтарын эксклюзивті түрде көрсетуге құқығы бар.

Белгілі бағдарламалар

"TV Slagalica" (TV Puzzle) – Балқан елдеріндегі ең ұзақ көрсетіліп келе жатқан викторина. 1993 жылдан бері RTS телеарнасында көрсетілуде және әрқашан жоғары рейтингке ие болды. "Болжы өмір" – Югославияның ең әйгілі шоуларының бірі. 80-90 жылдары түсірілген, ол бірнеше отбасының проблемаларын көрсетеді. Шоу 90-шы жылдардың қиын кезеңінде арнаға үлкен рейтинг әкелді, ал өндірісі тоқтағаннан кейін RTS оны үнемі қайталап көрсетеді. "Otpisani" (Қайта пайдаланбайтын батырлар) – 1970-ші жылдардағы серб телесериалы, RTS арнасында көрсетілді. Сериал нацистер басып алған Белградтағы қарсылық қозғалысындағы жастар туралы, олар Гестапоның жою тізімінде болған. Сериал көрермендер арасында культты мәртебеге ие болды. Телесериал барлығы жеті рет қайталанды. "Srećni ljudi" (Бақытты адамдар) – 1993-1996 жылдар аралығында көрсетілген ең табысты және ұзақ созылған телесериал. Сербиядағы ең көп тамашаланған драмалық сериал. "Ранжени орал" (Жараланған бүркіт) – серб жазушысы Мир Жамның романы негізінде түсірілген, 17 сериядан тұратын шоу 2008 жылдың желтоқсан айында көрсетілді. Zdravko Šotra продюсерлік еткен, шоуда Sloboda Mićalović, Ivan Bosiljčić және Dragan Nikolić сияқты танымал серб актерлері ойнады. Шоу екі дүниежүзілік соғыс арасындағы Югославия Корольдігінде өтеді және Анжелька Бояничтің өмірлік махаббатына арналған. Шоу өте жағымды сын-пикирлер мен жоғары рейтингтерге ие болды. Шоудың 2009 жылғы 19 қаңтардағы соңғы сериясын 3,277,000 адам тамашалады, бұл Сербиядағы ең көп көрілген телешоу болды. Көрермендердің сұранысы бойынша, шоу аяқталғаннан кейін бірден прайм-таймда қайта көрсетілді, бұл оны RTS-дегі ең жылдам қайталап көрсетілген шоуға айналдырды. Қайталап көрсетілгенде де ол өте жоғары рейтингтерді сақтап тұрды.

Радио

RTS "Белград радиосы" деген атпен 4 радиостанцияны басқарады. Радио Београд 1 – қоғамға жан-жақты жаңалықтар мен өзекті мәселелер, сондай-ақ ойын-сауық және мәдениет бағдарламаларын ұсынатын жетекші арна. Радио Београд 2 – Сербия мен шетелдегі өмір мен шығармашылық туралы ойларды үнемі эфирге беретін әлеуметтік диалогқа негізделген мәдени станция. Станция деректі фильмдер, діни талқылаулар, классикалық музыка, эстрадалық музыка, джаз және сатира жанрларындағы бағдарламаларымен танымал. Радио Београд 2, Радио Београд 3 радио толқындарын бөліседі және сағат 6:00-ден 20:00-ге дейін хабар таратады. Радио Београд 3 классикалық музыка мен радиоспектакльдерге бағытталған. Радио Београд 3, Радио Београд 2 радио толқындарын бөліседі және сағат 20:00-ден 06:00-ге дейін хабар таратады. Радио Београд 202 қысқа жаңалықтар, рок және поп музыкасын эфирге береді. Радиодағы түрлі музыкалық бағдарламаларды жүргізушілер тыңдаушылардан SMS немесе интернет арқылы өз пікірлерін жіберуді сұрайды. Радио Београд 202 таңғы сағат 06:00-ден 09:00-ге дейін арнайы бағдарлама береді, ол өзекті мәдени, әлеуметтік және саяси үрдістерге арналған. 2019 жылдың 18 қыркүйегінен бастап RTS бірқатар онлайн тақырыптық станцияларын да іске қосты: RTS Pletenica (халық музыкасы, ансамбльдер мен солистер), RTS Rokenroller (рок және поп музыкасы) және RTS Juboks (эстрадалық музыка), сондай-ақ балалар мен ата-аналарға арналған RTS Vrteška.

Басқа

RTS телеарнасының телебағдарламалар мұрағаты бар. 5000-нан астам видеотаспадан басқа, мұрағатта C типті спиральді сканерлеу, U-matic, beta SP және цифрлық форматтағы таспалар сақталған. Сонымен қатар, мұрағатта 16 мм және 35 мм таспалардағы киножурналдар, қысқаметражды фильмдер мен көркем фильмдердің кең жинағы бар. PGP RTS – телеарнаға тиесілі музыкалық өндіріс компаниясы, ол 1958 жылы PGP RTB деген атпен өндірісті бастады және бұрынғы Югославиядағы ең ірі екі жазба компаниясының бірі болды. Бүгінде Сербиядағы үшінші ірі жазба компаниясы (Grand Production және City Records компанияларынан кейін).