Кіріспе

Үнді музыкалық аспап

Сарод – Үнді субконтинентіндегі хиндустани музыкасында қолданылатын ішекті аспап. Ситармен бірге, ол ең танымал және маңызды аспаптардың бірі болып саналады. Ол ситардың әуешең, толыққанды дыбысына қарамастан, терең, салмақты, ойлы үнмен ерекшеленеді, оған қосымша ішектер резонанстық, қайталамалы дыбыс береді. Пердесі жоқ аспап болғандықтан, ол үнді музыкасында маңызды болатын минд (глиссандо) деп аталатын ноталар арасындағы үздіксіз сырғанауды (скольжение) шығара алады.

Шығу тегі

Сарод сөзі парсы тілінен Моғол империясының соңында келген, ал Үндістан музыкалық аспаптарынан бұрын пайда болған. Оның тамыры "әуен", "мелодия", "ғибадат" мағынасын беретін "соруд" сөзіне және "ән салу", "музыкалық аспапта ойнау", тіпті "жасау" дегенді білдіретін парсы "сорудан" етістігіне жетеді. Сонымен қатар, сарод атын шахрудтан алған болуы мүмкін. Парсы сөзі šāh rūd "шах (патша)" және "rūd (ішек)" сөздерінен тұрады. Үнді классикалық музыкасын зерттеушілердің көптегені сародтың ежелгі читравина, орта ғасырлық Үнді рабабы (сенья рабабы) және қазіргі сурсингардың қосындысы екенін айтады. Кейбір ғалымдар осыған ұқсас аспаптың екі мың жыл бұрын Гупта патшалары тұсында ежелгі Үндістанда болғанын жоққа шығармайды. Шындығында, Гупта дәуіріндегі монетада патша Самудрагуптаның венада ойнап жатқаны бейнеленген, оны көптеген адамдар сародтың алдағысы деп санайды. Қазіргі кездегі рабаб стиліндегі аспаптардың іздері Оңтүстік Үндістанда, әсіресе Тамил Наду, Керала және Карнатака штаттарында кездеседі, онда олар шварбат деп аталады. Солтүстік Үндістанда танымал халықтық рабабтың ағаштан жасалған сырғасы, жібек, мақта немесе ішектен жасалған ішектері және ағаштан жасалған медиаторы болған. Тарихта Шардая венасы туралы да айтылады, сарод аты содан шыққан болуы мүмкін. Сародтың Орталық Азия мен Ауғанстаннан келген ұқсас аспап – ауған рабабынан тарағанына да сенеді. Сародты "бас рабаб" деп атаса да, оның дыбық диапазоны рабабқа қарағанда әлдеқайда кең, әсіресе орта және жоғары регистрлерде. Лалмани Мисра "Бхаратия Сангиет Вадья" еңбегінде сародтың ежелгі читравина, орта ғасырлық рабаб және қазіргі сурсингардың бірігуі екенін айтады. Дхрупад рабабы/сенья рабабы және сародтың ерекшеліктерін біріктірген сур рабабы деген аспаптың да бар екені белгілі. Сур рабабының құрылымы дхрупад рабабына ұқсас, бірақ металл сырғасы және металл ішектері бар. Сародтың көптеген қайшылы және даулы тарихтарының арасында, оның өнертабын қазіргі сарод шебері Амджад Әли Ханның ата-бабасына жатқызатын оқиқабар бар. Амджад Әли Ханның атасы Мұхаммед Хашми Хан Бангаш, музыкант және жылқы саудагері, 18 ғасырдың ортасында ауған рабабымен бірге Үндістанға келді және Рева (қазіргі Мадхья-Прадеш) махараджасының сарай музыканты болды. Оның ұрпақтары, әсіресе немересі Гулам Әли Хан Бангаш, Гвалиордағы сарай музыканты, рабабты бүгінгі сародқа айналдырды. Балама теорияда Мадар ханның ұрпақтары, әсіресе Нияматулла хан, 1820 жыл шамасында осындай жаңаруға авторлық құқығы бар екені айтылады. Сародтың қазіргі түрі шамамен 1820 жылға дейін қалыптасқан, ол Рева, Шахжаханпур, Гвалиор және Лакхнауда кең танылған. 20 ғасырда сародты Аллауддин хан мен оның інісі Айет Әли хан едәуір жетілдірді. Олар шикари (дрон) және тардадар (қосымша) ішектерінің санын арттырды. Дегенмен, көптеген жас және дамып келе жатқан аспаптар сияқты, сарод жасау саласында сенімді реттеуге және табысты аспаптарды дәл көшіруге қол жеткізу үшін көп жұмыс жасау қажет. Бұл қазіргі Үндістан аспаптарын жасаудың жалпы жағдайын көрсетеді.

Дизайн

Аспаптың дизайны ойнау мектебінің (гарана) ерекшеліктеріне байланысты. Оның үш түрі бар:

Дәстүрлі сарод – 17-ден 25-ке дейін саптары бар, лют сияқты аспап. Онда әуенді ойнау үшін 4-5 негізгі сап, бір немесе екі дрон сабы, екі чикари сабы және 9-11 симпатиялық сап болады. Бұл ерте модельдің дизайны, әдетте, Лакхнау гаранасының Нияматулла хан мен Гвалиор Бангаш гаранасының Гулам Али ханға тиесілі. Қазіргі сарод ойнаушылары арасында бұл негізгі дизайн сарод ойнаудың екі бағытымен сақталған. Амджад Али Хан мен оның шәкірттері, сондай-ақ Радика Мохан Майтраның ізбасарлары осы үлгіні қолданады. Амджад Али Хан мен Буддадев Дасгупта әрқайсысы өз аспаптарына шағын өзгерістер енгізді, олар өз ізбасарлары үшін дизайн үлгілеріне айналды. Екі музыкант та терек ағашынан жасалған сародтарды және резонатордың бетіне созылған ешкі терісінен жасалған дыбыс тақтасын пайдаланады. Буддадев Дасгупта күтіп ұстауды жеңілдету үшін жылтыратылған тот баспайтын болаттан жасалған саусақты тақташаны ұнатады, ал Амджад Али Хан дәстүрлі хром немесе никельмен қапталған құйма болаттан жасалған саусақты тақташаны пайдаланады. Визуалды жағынан екі нұсқа ұқсас: негізгі тірек қорабында алты тірек, екі дөңгелек чикари тіректері және 11 (Амджад) -ден 15 (Буддадев) симпатиялық сап бар. Нияматулла ханның ұрпақтары (Ирфан Хан мен Гүлфам Хан) да осыған ұқсас аспаптарда ойнайды. Радика Мохан Майтраның кейбір ізбасарлары әлі күнге дейін екінші резонаторды сародтарына орнатады. Амджад Али Хан мен оның жақтастары резонаторды мүлдем қабылдамайды. Бұл аспаптар әдетте B нотасына дейін күйленеді, бұл дәстүрлі күй.

Тағы бір түрі – Аллауддин Хан мен оның інісі Айет Али Хан жасаған. Бұл аспапты Дэвид Трасофф 1934 жылғы Майхар прототипі деп атаған. Ол дәстүрлі аспаптан үлкен және ұзын, бірақ саусақты тақташасы дәстүрлі сародқа ұқсас. Бұл аспапта барлығы 25 сап бар: төрт негізгі, төрт жод сабы (ни немесе да, р/р, г/г және са ноталарымен күйленген), екі чикари сабы (жоғарғы октаваның са нотасымен күйленген) және он бес тарап сабы. Негізгі саптар Ma ("fa"), Sa ("do"), төменгі Pa ("so") және төменгі Sa ноталарымен күйлендіріледі, бұл аспапқа үш октавалық диапазон береді. Майхар сароды алапты орындау үшін өте қолайлы, ал төрт жод сабы раганың атмосферасын құруға көмектеседі. Алайда, бұл үлгі жеке саптарды таза оң қолмен таңдауға қолайлы емес.

Сарод саптары болаттан немесе фосфорлы қоладан жасалады. Көптеген қазіргі сарод ойнаушылары неміс немесе американдық саптарды қолданады, мысалы Roslau (Германия), Pyramid (Германия) және Precision (АҚШ). Саптарды жылтыратылған кокос қабығынан, эбониттен, кокоболо ағашынан, мүйізден, сиыр сүйегінен, Delrin немесе басқа да осындай материалдардан жасалған үшбұрышты таңдауышпен (java) тартып алады. Ертедегі сарод ойнаушылары қарапайым сымдық таңдауыштарды қолданған, олар жұмсақ, әдемі дыбыс шығарған.

Ойын техникасы

Сырдың болмауы және сымдардың керілуі сародты ойнауды өте қиын құралға айналдырады, себебі сымдарды саусақ тақтасына күшпен басу қажет. Сародтың сымдарын тоқтатудың екі тәсілі бар. Біреуі – сымдарды тоқтату үшін тырнақтың ұшын пайдалану, ал екіншісі – тырнақ пен саусақ ұшының үйлесімін қолданып, сымдарды саусақ тақтасына басу. Ойнау техникалары мен оларды үйрету әдістері көбінесе музыканттардың жеке таңдауына, мектепке байланысты емес. Мысалы, Радхика Мохан Майтра сол қолының көрсету, орта және сақина саусақтарын Аллауддин Ханның шәкірттері сияқты сымды тоқтату үшін қолданған. Дегенмен, Майтра сырғанаулар мен соққылар үшін үшінші тырнақты көбірек пайдаланған. Амджад Али Хан, Радхика Моханмен салыстырғанда шамамен бір стильдік мектептің өкілі болса да, сол қолының көрсету және орта саусақтарын ғана пайдалануды қалайды. Алайда, Амджад Али шамамен 1960 жылғы суреттерде үш саусағымен ойнап отырғанын көруге болады.