Кіріспе

Румыниядағы қоғамдық телеарна – мемлекеттік Румыния телеарнасы. Televiziunea Română, көбінесе TVR деп аталады, бұл Societatea Română de Televiziune ("Румыния телеарнасы қоғамы"; SRTV) – Румынияның қоғамдық телеарнасының қысқартылған атауы. Ол тоғыз арнаны: TVR 1, TVR 2, TVR 3, TVR Cultural, TVR Folclor, TVR Info, TVRi, TVR Moldova және TVR Sport-ты, сондай-ақ Бухарест, Клуж-Напока, Яссы, Тимишоара, Крайова және Таргу-Муреш қалаларындағы алты өңірлік студияны басқарады. TVR 1-дің жалпы ұлттық қамтуы 99,8%-ды құрайды, яғни ол Румыния халқының дерлік барлығын қамтиды, ал TVR 2-нің ұлттық қамтуы 91%-ды құрайды. Қалған барлық арналар мен желілер тек ірі қалаларда ғана хабар таратады. Көрермендер саны ең көп болмаса да, бес жеке телеарнаның үстемдігіне байланысты (қалалық нарықта үнемі жоғары рейтинг алады), ол веб-трансляциялар мен TVRi арқылы халықаралық көру мүмкіндігін қоса алғанда, қызметтердің кең ауқымын ұсынады. 2019 жылдың қарашасынан бастап TVR 1 және TVR 2 толыққанды жоғары сапада хабар таратады.

Алғашқы жылдар

TVR 1956 жылы Бухарест қаласында құрылды және алғашқы хабарларын 31 желтоқсан, Жаңа жыл қарсаңында Мольер көшесі, 2 мекенжайындағы шағын ғимараттан (қолданыстан шыққан киностудия) эфирге шығарды. Осы арнада жыл сайынғы жаңа жылдық арнайы бағдарлама өткізу дәстүрі қалыптасты, ол өткен жылғы жетістіктер мен оқиғаларды құрметтеумен қатар, Румынияда теледидар хабарларын таратудың басталуына арналған мерекелік шара ретінде де маңызға ие болды.

Бас штаб және екінші арна

1969 жылы TVR жаңа ғимаратқа көшіп келді, ол Ro көшесіндегі, телеарнаға арналған мақсатта салынған ғимарат болды. Оны танымал сәулетші Тиберио Риччи жобалаған, содан бері ол желінің бас кеңсесі ретінде қызмет етеді, онда негізгі студиялар мен кеңселер орналасқан. 1968 жылы екінші арна, TVR 2 құрылды, бастапқыда ол Programul 2 деп аталды, ал TVR Programul 1 болып өзгерді. 1985 жылы Николае Чаушескудың (1918–1989) бастамасымен іске асырылған «энергияны үнемдеу бағдарламасы» салдарынан TVR2 тоқтатылды, ал TVR1 қайтадан TVR атанды, сол жылы Румыния революциясына дейін, Шығыс блогының қалған елдерінде коммунизм құлағанмен бірге, Румыниядағы жалғыз телеарнаға айналды.

Бағдарлама саясаты

1966 жылдан 1980 жылға дейін TVR ашық бағдарлама саясатын ұстанды. АҚШ және Батыс Еуропа сияқты елдерден келген көптеген фильмдер, сериалдар, мультфильмдер және басқа бағдарламалар екі негізгі арнада көрсетілді.

Румыниялық төңкеріс кезінде

1989 жылғы Румыния революциясы кезінде TVR революция оқиғаларының маңызды орталығы болды. 1989 жылдың 22 желтоқсанында көтерілісшілер TVR ғимаратын басып алып, Чаушескулардың қашқандарын хабарлады. TVR өз атын "Televiziunea Română Liberă" (TVRL) немесе "Еркін Румын Телевидениесі" деп өзгертті. 1990 жылдың 17 ақпанында TVR2 хабар таратуды қайта бастады, ал TVRL телеарнасы TVR1 аталды.

ФСН-нің үгіт-насихаттары

TVR жаңа құрылған Ұлттық құтқару майданының (FSN) қолдарындағы үгіт құралы болып қала берді, оның құрамына көбінесе бұрынғы екінші қатардағы коммунистер кірді. FSN сол кезде Румыниядағы ең кең таралған ақпарат көзі болған TVRL арқылы коммунистік үкіметтен босатылған мемлекет талап еткен наразылық білдірушілерді "фашистер" деп жамандап, олардың беделін түсірді. Бұл 1990 жылғы маусымда Бухарест орталығындағы тәртіпсіздікке әкеп соқты, оны президент Ион Илиеску шақырған шахтерлер басып тастады. Тәртіпсіздік тоқтағаннан кейін Илиеску телеарнада шахтерлерді "заң мен тәртіпті қалпына келтіргені үшін" құттықтады. Біраз уақыттан соң, азаматтық қоғамның наразылығынан кейін TVRL "L" әрпін, яғни "Free" деген белгіні алып тастап, бұрынғы атауына – TVR-ге қайта оралды.

Жеке басының дағдарысы мен кеңеюі

1990 жылдан кейін стратегиясы болмағандықтан, TVR терең өзін-өзі анықтау дағдарысына түсті. TVR өзінің имиджін ешқандай нақты себепсіз бірнеше рет өзгертті. 1993 жылдың 1 қаңтарында TVR, Radioteleviziunea Româna (RTVR) құрамында, OIRT және EBU бірігуімен бірге Еуропалық хабар тарату одағының толық құқықты мүшесі болып қабылданды. 1995 жылы TVRi Ұлы Біріккен күнде (1 желтоқсан), ұлттық мереке күні іске қосылды. 1998 жылы TVR International "TV Romania International" деп қайта аталды, бірақ толығымен басқаша имиджке ие болды. 1999 жылдың 25 қыркүйегінде үш рет ребрендингтен кейін TVR1 "(TV) Romania 1" атанды. 2000 жылдың наурыз айында TVR2 төртінші рет өзінің имиджін, логотипін және безендіруін өзгертті. 2001 жылдың 1 наурызында TVR2 тәулік бойы хабар таратуға көшті, ал 9 күннен кейін "Румыния 1" де жаңа логотиппен бірге елдің туының түстерінде осылай істеді. Келесі жылы TVR Cultural телеарнасы іске қосылды, ол негізінен мәдени бағдарламаларға бағытталды және 10 жылдан кейін 2012 жылдың қыркүйегінде жабылды (2022 жылдың соңында қайта іске қосылды). 2003 жылы басшылық дау тудыратын ребрендингті бастады (жаңа имиджді британдық English & Pockett агенттігі жасады). 2004 жылдың 11 маусымында барлық арналар "TVR" деп аталды және бірдей имидж алды.

"Евровидение" байқауын өткізу, спорттық құқықтарды және HD-диапазонды хабар тарату

2006 жылдың 2 желтоқсанында Румыния халықаралық Жастар арасындағы «Евровидение» ән байқауына төрағалық етті. Еуропалық телерадио одағы (EBU) румындық телеарнаны байқаудың 4-ші шығарылымын ұйымдастырушы ретінде таңдады. 2008 жылдың тамызында TVR келесі үш маусымға (2009–10 және 2011–12 маусымдары арасында) Румыниядағы УЕФА Чемпиондар лигасының хабар тарату құқығын сатып алды. 2012–13 маусымынан бастап, олар хабар тарату құқықтарының екінші мүмкіндігіне ие болды. 2008 жылдың 1 маусымында TVR HD жоғары сапада іске қосылды, бұл Pro TV екі жыл бұрын жоғары сападағы хабар таратуды іске қосқаннан кейін, осыны жасаған алғашқы телеарналардың бірі болды. 2008 жылғы Еуропа чемпионаты және 2008 жылғы жазғы Олимпиада сияқты спорттық іс-шаралар HD форматында көрсетілді. Бірнеше айдан кейін, 1 қазанда, Румынияның түрлі аймақтарында өндірілген жергілікті бағдарламалар, шоулар мен жаңалықтарды көрсеткен TVR 3 телеарнасы іске қосылды. 2008 жылдың 31 желтоқсанында барлық кабельдік операторлар үшін міндетті арна – TVR Info іске қосылды. Арна жол қозғалысы туралы ақпаратты және Румынияның түрлі қалаларындағы камералардан тікелей трансляцияны, сондай-ақ жаңалықтарды көрсетеді.

Румынияның "Евровидениеге" қатысуы мен қарыздар

2016 жылдың 19 сәуірінде Румынияның «Евровидение» ән байқауына қатысуы қауіп төңкергені хабарланды, себебі TVR 2007 жылдың қаңтарынан бері EBU-ға жалпы сомасы 16 миллион франк немесе 14,56 миллион евро болатын қарыздарын қайта-қайта төлемеген. EBU Румыния үкіметіне 20 сәуірге дейін қарызды өтеу үшін қанағаттанарлық шаралар қабылдауды талап етіп, әйтпесе байқаудан шеттетілетінін ескертті. Екі күннен кейін үкімет белгіленген мерзімді сақтамағандықтан EBU TVR-ден барлық мүшелік қызметтерін кері тартып алғанын мәлімдеді: бұл ән байқауына TVR-дің қатысуынан басқа, Eurovision News және Sports News Exchange-ке қол жеткізу құқығы, белгілі бір спорттық іс-шараларды көрсетуге құқық, сондай-ақ EBU-ның құқықтық, техникалық, зерттеу, сараптық және лоббилік қызметтерінен пайдалану құқығын қамтыды. TVR 2017 жылғы байқауға қатысуға қайта оралды, EBU-мен қарызын төлеу жөнінде келісім жасағаннан кейін.

Құрылымы

TVR-де жеті ұлттық телеарна бар: TVR 1, TVR 2, TVR 3, TVR Мәдени, TVR Фольклор, TVR Info және TVR Спорт. 22 маусым 2022 жылы TVR әкімшілік кеңесінің ішкі дауыс беруінен кейін арнаны қайта іске қосты. TVR Cultural телеарнасы 2022 жылдың 1 желтоқсанында да қайта іске қосылды. Оның алты аймақтық телеарнасы немесе "студиясы" ("studiouri teritoriale") бар: TVR București, TVR Cluj, TVR Craiova, TVR Iași, TVR Tîrgu Mureș және TVR Timișoara. TVR HD 2008 жылдан 2019 жылға дейін қолжетімді болды, содан кейін TVR 1 және TVR 2 арналарының HD форматтағы бір уақыттағы трансляцияларымен алмастырылды. TVR Moldova жергілікті Кишинев студиясынан Молдова аумағында хабар таратады.

Атауы Логотипі Сипаттамасы Іске қосылған күні
TVR 1 Көңілді ойын-сауық, деректік, жаңалықтар және қоғамдық мәселелер бағдарламаларының жалпы форматын ұсынатын негізгі флагмандық арна. 31 желтоқсан 1956
TVR 2 Екінші жалпы арна. 2010 жылдардың ортасынан бастап, 2022 жылы TVR Cultural қайта іске қосылғанға дейін, өнер мен мәдениет бағдарламаларына баса назар аударды. 2 мамыр 1968, 19 ақпан 1990
TVR 3 TVR-дің алты аймақтық арналарында өндірілген жергілікті бағдарламалар ұсынады. 10 қазан 2008
TVR Cultural Негізінен өнер мен румын мәдениетіне қатысты жаңа және архивтік бағдарламаларды ұсынады. 26 сәуір 2002, 1 желтоқсан 2022
TVR Folclor Румыния мен оның ауылдық аймақтарының фольклоры мен мұрасына арналған музыкалық және мәдени бағдарламаларды ұсынады. 27 қараша 2023
TVR Info Жаңалықтар, қоғамдық мәселелер және деректік бағдарламаларды ұсынатын TVR-дің жаңалықтар арнасы. 31 желтоқсан 2008, 22 маусым 2022
TVR Internațional Румын диаспорасына бағытталған TVR-дің халықаралық қызметі. 1 желтоқсан 1995
TVR Moldova TVR-дің Молдовадағы аймақтық теледидар қызметі. 1 желтоқсан 2013
TVR Sport Футбол, волейбол, жүзу, су полосы, гимнастика, бокс, снукер, шахмат, теннис және т.б. сияқты спорт түрлерін ұсынатын TVR-дің спорттық арнасы. 30 наурыз 2024
TVR Cluj Клуж, Алба, Бихор, Селаж, Бистрица-Нэсяуд, Сату-Маре және Марамуреш округтеріне бағытталған аймақтық қызмет. 3 қаңтар 1990
TVR Craiova Долж, Мехединци, Горж, Вылча, Олт, Арджеш және Телеорман округтеріне бағытталған аймақтық қызмет. 1 желтоқсан 1998
TVR Iași Молдова және Буковина аймақтарына бағытталған аймақтық қызмет. 3 қараша 1991
TVR Tîrgu Mureș Мурэш, Харгита, Ковасна, Брашов және Сибиу округтеріне бағытталған аймақтық қызмет. 6 мамыр 2008
TVR Timișoara Тимиш, Караш-Северин, Хунедоара және Арад округтеріне бағытталған аймақтық қызмет. 17 қазан 1994

Қаржыландыру

2017 жылға дейін TVR барлық теледидар иелеріне міндетті теледидар лицензиясы және жарнама арқылы қаржыландырылатын. Бұл коммерциялық телеарналар үшін бәсекелестіктің теңсіздігі деп есептелді, себебі олар тек жарнамадан және кабельдік операторлардан түсетін кірістерге ғана тәуелді болды. 6,5 лей салық алынып тасталғаннан кейін, TVR негізінен Румыния үкіметінен тікелей қаржыландырылады, сонымен қатар 2017 жылдан кейін де TVR-ді қаржыландыру үшін жарнамалық кірістер түсе береді.

Параға деген айып

2007 жылдың қазан айында TVR телеарнасы тікелей эфирде Ауыл шаруашылығы министрі Децебал Траян Ремештің пара алып отырғанын көрсететін видеоны көрсетті. Осыдан кейін сол кездегі Премьер-министр Калин Попеску Тăричеану TVR-ді министрді "қоғам алдында жазалауға" тырысқаны үшін сынады, ал одан кейін телеарнаның тәуелсіздігін қорғаудағы әлсіздігін көрсеткен қатыгез пікірталас орын алды. Телеарнаның директоры бұл эфирді дұрыс емес және заңсыз деп мәлімдеді, себебі ол кінәсіздік презумпциясын бұзады, ал БАҚ өкілдері мен эфирді реттеуші орган эфирдің заңдылығын қорғап, оның қоғамдық мүддеге қызмет еткенін айтты. Саясаткерлер TVR-ге қарсы шабуылдап, жаңалықтар қызметін екі бөлімге бөлістірді. Телеарнаның ең сыншыл журналистерінің бірі – Родика Кулчер екі бөлімнің де бақылауына тағайындалды, бұл оның шешім қабылдау құқығын шектеді; мұндай қайта тағайындау – румын үкіметтерінің адалдығы жоқ адамдардың ықпалын азайтудың жиі қолданылатын тәсілі, себебі тікелей шаралар цензура деп айыпталуы мүмкін еді. Басқа тәуелсіз журналистер түстен кейінгі немесе кешкі жаңалықтар эфиріне ауыстырылды.

Мемлекеттік бақылау мен цензураға берілгені туралы айыптаулар

TVR басқармасын Румыния үкіметі мен Румыния Парламенті тағайындайды. Коммунизмнен кейінгі тарихында TVR көбінесе үкіметтің бақылауына және цензураға ұшырады деген күдік тудырып келді.