Кіріспе

Куэнка (ˈkweŋka) – Испанияның Кастилья-Ла-Манча автономды облысында орналасқан қала және муниципалитет. Ол Куэнка провинциясының орталығы болып табылады.

Этимология

Оның атауы латын тіліндегі "conca" сөзінен туындаған болуы мүмкін, ол "өзен алабы" деген мағынаны білдіреді және Júcar және Huécar өзендерінің шатқалына сілтеме жасайды. Сондай-ақ, бұл атау қазір қираған араб қамалы – Кункадан шыққан болуы да мүмкін. "Аниторгис", "Сукро" немесе "Конкава" сияқты басқа да баламалы бастапқы атаулар ұсынылған. Куэнка қаласының шатқалдың жиегіндегі осал орналасуына байланысты оны "Бүркіт ұясы" деп те атайды.

Тарих

Иберия түбегі Рим империясының құрамына кірген кезде провинцияда Сегобрига, Эркавица және Гран Валерия сияқты бірнеше маңызды елді мекендер болған. Алайда Куэнка қазіргі орналасқан жері сол кезде қоныстанбаған. Мұсылмандар 714 жылы аймақты басып алғанда, олар осы стратегиялық маңызға ие жердің құндылығын тез түсініп, Жукар және Уэкар өзендері арасындағы шатқалдардың арасына (Кунка деп аталған) 1 км-ге созылған қабырғамен қоршалған бекініс салған. Көп ұзамай Куэнка экономикасы ауыл шаруашылығы мен мата өндірісіне негізделді, бұл оның өркендеуіне ықпал етті. 11 ғасырдың басында Кордова халифаты бірнеше тәуелсіз мемлекеттерге (тайфаларға) бөлінді. Куэнка Толедо тайфасының билігінде болды, бұл, мүмкін, ең ірі тайфа болды және Аль-Андалустың Орталық Маршының көп бөлігін қамтыды. 1076 жылы Куэнканы Арагон королі Санчо Рамирес қоршап алды, бірақ оны жаулап ала алмады. 1080 жылы Толедо тайфасының королі Яхья аль-Кадир тайфасын жоғалтты, ал оның уәзірі Куэнкада Леон және Кастилия королі Альфонсо VI-мен келісімге келді, оған әскери көмек үшін бірнеше қамалдарды берді. 1086 жылы Саграхас шайқасында христиандар жеңілгеннен кейін Куэнканы Севилья тайфасының королі Аль-Мутамид ибн Аббад басып алды. Бірақ оның жеріне альморавидтер шабуыл жасағанда, ол Альфонсоға күйеу баласы Зайданы жіберіп, Куэнканы әскери қолдау үшін ұсынды. 1093 жылы алғашқы христиан әскерлері қалаға кірді. Алайда 1108 жылы альморавидтер оны қайта басып алды. 1144 жылы Куэнкадағы губернатор тәуелсіздік жариялады, ал келесі жылы бүкіл Мурсия тәуелсіздік алды. 1147 жылы Мұхаммед ибн Марданис Куэнка, Мурсия және Валенсия королі болды. Ол 1172 жылы қайтыс болғанға дейін өз жерін альмохадтардың шабуылынан қорғады, содан кейін оның ұлы жаңадан келгендермен келісімге келді. 17 жастағы Кастилия королі Альфонсо VIII оны жаулап алуға тырысты, бірақ бес айлық қоршаудан кейін Альмохад халифасы Әбу Якуб Юсуф жіберген әскерлер келгеннен кейін шегінуге мәжбүр болды. Альфонсо жеті жылдық бітімге қол қойды, бірақ 1176 жылы Куэнка тұрғындары Уэте мен Уклестегі христиан жерлерін басып алғанда, Альфонсо коалицияның басында араласты, оның құрамында Фердинанд II Леон, Альфонсо II Арагон және Калатрава, Сантьяго және Монтегаудио әскери ордендері болды. Олар 1177 жылғы Епифаниядан бастап Куэнканы айлар бойы қоршап алды. Куэнка қолбасшысы Әбу Бакр Якуб Юсуфтан көмек сұрады, бірақ ол Африкада болды және көмек жібермеді. 27 шілдеде христиан қоршаушыларына қарсы сәтсіз шабуылдан кейін Куэнка 21 қыркүйекте 1177 жылы Альфонсо әскерлері басып алды, ал мұсылман гарнизоны цитадельге тығылды. Қазан айында цитадель де түсті, осымен араб үстемдігі аяқталды. Куэнкаға азаматтарды басқаратын Фуэро деп аталатын латын тілінде жазылған заңдар жинағы берілді, ол сол кездегі ең жетілді заңдардың бірі саналды. 1183 жылы Куэнка епархиясы құрылды, ал оның екінші епископы Куэнканың қасиетті Юлианы болды, ол қаланың қамқоршысы атанды. 1257 жылы Альфонсо X Куэнкаға "қала" (ciudad) атағын берді. Келесі бірнеше ғасырлар бойы Куэнка мата өндірісі мен мал шаруашылығының арқасында өркендеді. Собор сол кезде ағылшын-норман стилінде, көптеген француз жұмысшыларының қатысуымен салына бастады, өйткені Альфонсо VIII-нің әйелі Элеонора француз мәдениетін ұстанды. 18 ғасырда мата өнеркәсібі төмендеді, әсіресе Карлос IV Куэнкада осы қызметті тыйым салғанда, бұл Реал Фабрика де Тапециспен (Саралық кебелек фабрикасы) бәсекелестікті болдырмау үшін жасалды. Наполеон әскерлеріне қарсы тәуелсіздік соғысы кезінде қала үлкен қирауға ұшырады, бұл дағдарысты одан әрі ушықтырды. Қала халқы 6000-ға жуық адамға дейін азайды, ал 19 ғасырда ғана темір жолдың пайда болуы, ағаш өнеркәсібімен бірге Куэнканы орташа деңгейде көтермелей алды, нәтижесінде халық саны 10 000-ға дейін артты. 1874 жылы Үшінші Карл соғысы кезінде Куэнканы карлист әскерлері басып алды, қала тағы да үлкен зардап шекті. 20 ғасыр 1902 жылы Гиральдо соборының мұнарасының құлауымен басталды, бұл фасадқа да әсер етті. Оны Висенте Ламперес қайта құрды, қасбеттің екі шетінде екі жаңа қос мұнара салды, олар жоғарғы бөлігісіз аяқталмады. 20 ғасырдың алғашқы онжылдықтары Испанияның басқа аймақтарындағыдай күрт болды. Ауылдық жерлерде кедейлік болды, католик шіркеуі шабуылға ұшырады, монахтар, монахындар, діни қызметкерлер және Куэнка епископы Круз Лаплана и Лагуна өлтірілді. Испания Азамат соғысы кезінде Куэнка республикалық аймақтың (Zona roja немесе "қызыл аймақ") бөлігі болды. 1938 жылы генерал Франконың әскерлері оны басып алды. Соғыстан кейінгі кезеңде аймақ үлкен экономикалық құлдырауға ұшырады, көптеген адамдар Баск елдері мен Каталония сияқты гүлденген аймақтарға, сондай-ақ Германия сияқты басқа елдерге көшіп кетті. 1960-1970 жылдар аралығында қала жайлап, өркендеуге бет бұрды, ал қала шекарасы шатқалдан асып, жазық жерлерге дейін кеңейді. Соңғы онжылдықтарда қала халқы мен экономикасы орташа деңгейде өсті, соңғысы әсіресе туризмнің өсуіне байланысты, бұл жақсартылған жол және теміржол байланысымен бірге дамыды. Куэнка мәдениетке үлкен мән берді, нәтижесінде 1996 жылы ол ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұрасы тізіміне енгізілді. Соңғы жылдары, муниципалды концерт залы және Ғылым мұражайы сияқты жаңа мәдени инфрақұрылымдармен Куэнка 2016 жылы Еуропаның мәдени астанасы атағын алуға сәттілікке жете алмады.

География және климат

Куэнка - Юкар және Хуэкар өзендерінің терең шатқалдарына қарай тік беткейлі жотаның үстінде орналасқан қала. Ол екі бөлек елді мекенге бөлінген: "жаңа" қала Хуэкар өзенімен бөлінген ескі қаланың оңтүстік-батысында жатыр. Куэнканың климаты Испанияның "Месета" (ішкі плато) аймағына тән, ыстық жазды Жерорта теңізі климаты. Қыстары салыстырмалы түрде суық, бірақ жазда күндіз қатты ыстық болады, ал кейде түнде салқын. Көктем мен күз маусымдары қысқа, күндіз жағымды температурамен, бірақ теңіз деңгейінен биіктігінің жоғары болуына байланысты түнде суық болады, әсіресе ескі қалада.

Грейс және Сент-Жулианның біздің әйелінің соборы

Куэнка соборы 1182 жылдан 1270 жылға дейін салынған. 1902 жылы қасбеті құлағаннан кейін қайтадан салынды. Бұл Испаниядағы алғашқы готикалық стильдегі собор (Авила соборымен бірге), себебі Англия королі Генрих II мен оның әйелі Элеонора Аквитанскаяның қызы Элеонора, Альфонсо VIII-нің әйелі, англо-нормандық стилді енгізді. Сол кезден бастап соборда бірнеше өзгерістер болды. 15 ғасырда апсидалық дөңгелек (қос гирола) қосылды, ал 16 ғасырда Эстебан Жамете жасаған Ренессанс стиліндегі арка орнатылды. 18 ғасырда танымал сәулетші Вентура Родригес бас алтарьды қайта жобалады: ол құнды темірден жасалған торапқа ие. 1902 жылы бұрынғы қоңырау мұнарасы – Хиральдоның құлауынан қираған қалдықтардың орнына қасбет қайта салынды. 1990 жылдардың басында заманауи түрлі-түсті әйнектер орнатылды, ал 2006 жылы Джулиан де ла Орден жасаған екі ескі барокко органдарының бірі қалпына келтірілді. Екінші орган да қалпына келтірілді, және 2009 жылдың 4 сәуірінде салтанатты ашылу рәсімі өтті. Собордың негізгі бөліктері тік сызық бойымен жүрмейді. Апсидалық дөңгелектің ішіндегі Сан-Жулиан алтары, Куэнканың әулие Юлианына арналған, жасыл мәрмәрден жасалған бағаналардан тұрады. Тағы бір қызықты нәрсе – кейбір шағын ғибадатханалардағы "Unum ex septem" деген жазулар. Осы жазуларға қарап дұға еткен адамның күнәлары бес жылға кешіріледі, ал қасиетті күні дұға еткен адамның күнәлары жеті жылға кешіріледі.

Қасиетті Петір шіркеуі

Романдық дәуірде пайда болған Киелі Петр шіркеуі (испан тілінде Сан-Педро) 18-шы ғасырда Хосе Мартин де ла Альдеуэламен қайта салынды және содан бері барокко стиліндегі қасбетке ие. Сырттан сегізбұрышты, ал іштен дөңгелек пішінді, және ол Plaza del Trabuco алаңында орналасқан. Бұл шіркеуге Плаза-Майор алаңынан Сан-Педро көшесімен жоғалап баруға болады.

Сент-Михаил шіркеуі

Киелі Михаил шіркеуі (испан тілінде Iglesia de San Miguel) 13 ғасырда салынды, бір ғана кемесі және апсидасы болған. 15 ғасырда солтүстік жағына екінші кеме қосылды. 16 ғасырда Эстебан Жамет куполды тұрғызды, ал 18 ғасырда екі кеменің ағаш төбесі тас күмбездермен алмастырылды. Киелі Михаил 20 ғасырда қайта жаңартылды, және оның басқаруы Куэнка епархиясынан Куэнка қалалық әкімдігіне берілді, осылайша бұл шіркеу классикалық музыка концерттерін өткізуге қолданылатын болды. Шындығында, Киелі Михаил қала мен провинциядағы басқа орындармен бірге Діни музыка апталығына (Semana de Musica Religiosa) үй иесі болып табылады. Ол Сан-Мигель көшесінде, Плаза-Майордың жанында орналасқан. Киелі Михаилға Плаза-Майордан сол жаққа бұрылатын, төмен түсетін тар жол арқылы кіруге болады (қалалық әкімдік ғимаратынан қарағанда).

Құтқарушымыздың шіркеуі (Iglesia del Salvador)

18 ғасырда неоготика стилінде салынған, бір ғана неф және биік мұнарасы бар. Сырт жағы қарапайым барокко стилінде, ал ішінде таңғажайып барокколық алтарьлар бар. Бірақ есік жақын арада, 1990-жылдардың соңында қосылған. Әйгілі "Las Turbas" діни процессиясы, Қайырлы жұма күні таңында осы жерден басталады, себебі процессияның алдындағы "Jesús el Nazareno" иконасы "Эль Сальвадор" ішінде сақталады.

Сент-Пол көпірі

Сент-Пол көпірі (Puente de San Pablo) 1533 жылдан 1589 жылға дейін Хуан дель Позо каноник бастауымен салынды. Көпір Хуэкар өзенінің шатқалы арқылы ескі қаланы Сент-Пол монастырымен байланыстыру мақсатында тұрғызылды. Алғашқы көпір құлап, қазіргі көпір 1902 жылы 20 ғасыр басындағы үлгіде ағаш және темірден салынды. Оның биіктігі 40 метрге дейін жетеді және ескі көпірдің қалдықтарымен тіреліп тұр.

Семинар

Семинария (Seminario), Plaza de la Merced алаңынан Mangana алаңына дейінгі тікбұрышты ғимарат, Куэнка епискобы Хосе Флорес и Озорионың (1738–1759) билігі тұсында құрылып, 1745 жылы Висенте Севиль салған. Барокко стиліндегі фасады 1748 жылы тұрғызылған. Ішінде көптеген ежелгі кітаптар сақталған кітапхана бар, олардың кейбіреуі инкунабулалар (1501 жылға дейін жарылған кітаптар). Сондай-ақ, рококо стиліндегі кеңес беру бөлмесі мен шіркеуде готикалық алтарь орналасқан, бірақ кіруге рұқсат жоқ. 2004 жылы осы кітапханадан бірнеше кітап ұрланған, бірақ ұры ұсталды және кітаптар аукционға түспей бұрын қайтарылды. Испания епископтар конференциясының статистикалық мәліметтері бойынша, қазіргі таңда орта есеппен 10–15 болашақ дін қызметкері оқытылуда. [1]

Ескі Пауыл монастыры

Қасиетті Пауыл монастыры 16 ғасырда Доминикан орденінің монахы Хуан дель Позоның бұйрығымен салынды. Құрылыс жұмысын Хуан мен Педро де Альвиз ағайындылары басқарды; Педро монастырь мен клуатрды, ал Хуан шіркеуді салған. Шіркеу 18 ғасырда, рококо стилінде аяқталды. Монастырь Доминикан монахтарының басқаруында болды, бірақ 19 ғасырда Паулин әкелеріне берілді, олар ғимараттың құлау қаупі болғандықтан 1975 жылға дейін мұнда тұрды. 1990 жылдары монастырь Куэнкадағы Parador Nacional de Turismo ұлттық туристік қонақ үйі ретінде қайта жаңартылды, бұл монастырьға кіруге және шіркеуді аралауға мүмкіндік береді. Клуартта әсем су көзі бар, ал кафетерий бұрынғы шіркеу ғимаратында орналасқан. Монастырдан ескі қалаға Сент-Пол көпірі арқылы оңай жетіп баруға болады.

Епископ сарайы

Епископ сарайында үш мұражай орналасқан, олардың ішінде епархия мұражайы бар. Бұл мұражайда діни өнердің көрнекті жинағы сақталған. Оған кафедральдан оңай жетуге болады. Жинақ көрмесі орналасқан бөлмелерді архитектор Фернандо Барья Ногерол жаңартып, Густаво Торнер 1977 жылы епархияның дін қызметкерлері жасаған тізімнен өнер туындыларын іріктеген. Епархияның бір бөлігі Пенисула соғысы, Хуан Альварес Мендисабалдың шіркеу мүлкін тартып алуы және Испания Азамат соғысы кезінде жоғалып кетті. Мұражайда Византиялық диптих (1370 жылға жуық жасалған, қасиеттілердің реликвияларын сақтаған күміс бұйым), Эль Греконың картиналары және Куэнка мектебінің қолмен тоқылған кілемдері сияқты шедеврлерді көруге болады.

Қалқа

Эль-Кастильо – Куэнканың ескі құрылыстарын көрсететін ежелгі араб қамалының қираған қалдықтары. Қалғандары – бір мұнара, екі тас блок, Барио дель Кастильо ауданынан ескі қалаға кіру/шығуға арналған арка және қабырғаның бір бөлігі ғана. Аркаға (Арко де Безудо) Сеговиялық Гутьерре Родригес Безудоның есімі берілген, ол король Альфонсо VIII-мен бірге Куэнканы жаулап алу үшін арабтармен шайқасқан. 1583 жылдан бастап қамал Киелі Инквизицияның орталығы болды, ал Испан Тәуелсіздік соғысы кезінде 19 ғасырда француз әскерлерімен толығымен қиратылды. Жанында Сан-Исидроның шағын шіркеуі мен зираты орналасқан.

Мангана мұнарасы

Мангана мұнарасының бастауы әлі анық емес. 1565 жылы оны Антон ван ден Вингарде бейнелеген, бұл сол кезде Мангананың салынғанын көрсетеді. Испан Тәуелсіздік соғысы кезінде француз әскерлерінің шабуылдарынан – 19 ғасырдың басында – және 18 ғасырда бұрынғыдай шаңқайдан зардап шеккеннен кейін, мұнара қирап кеткен. 1926 жылы Фернандо Алькантара Мангана мұнарасын арабтық өрнектерге ұқсас неомудехар стилінде қайта жаңартты. Соңында, 1968 жылы Виктор Кабальеро Манганаға қазіргі бекініс сияқты көрініс берді. Мұнараның бір қабырғасында сағат орнатылған, ал ескі қалада белгілі бір уақытта (әр сағат сайын тоқсан минутта) қоңыраудың дыбысын естуге болады. Жақын маңдағы қарау тұрақтарынан Юкар өзенінің шатқалы мен қазіргі заманғы аудандарды көруге болады. Манганаға Пласа-Майор алаңынан жаяу жетіп баруға болады.

Қалалық әкімдік

Қала әкімдігі – король Карлос III билік құрған дәуірде салынған барокко стиліндегі ғимарат, ол үш римдік аркаға тіреледі. Оның 1762 жылы салынғаны қасбетінде жазылған. Бірақ, 18-шы ғасырда Матео Лопес ғимаратты кеңейтуге жауапты сәулетші болды, себебі оратория мен архивтің қажеттілігі үшін ғимаратты кеңейту қажет еді. Орталық арка – Плаза-Майор алаңына көлік құралдарының кіретін жалғыз бағыты.

Аспалы үйлер

Хьюкар өзенінің шатқалы үстіндегі жартасқа 15 ғасырда салынған Лас Касас Колгадас – бұл қалада бұрын кең таралған осы типтегі ғимараттардың жалғыз сақталған мысалы. Аспалы үйлер Куэнкадағы ең танымал азаматтық құрылыстардың бірі саналады. Олардың ішінде мейрамхана және Абстрактілі өнер мұражайы орналасқан, сонымен қатар Сан-Пабло көпірінен түсірілген миллиондаған суреттердің фондық бөлігі болып табылады.

Исаның қасиетті жүрегіне арналған ескерткіш

Сокорро тауының үстінде Исаның қасиетті жүрегіне арналған ескерткішті табуға болады, оның материалдары 20 ғасырдың ортасында есектермен тасымалданған. Бұл орын қалаға тамаша көрініс ашады. Паломера / Буэнаше-де-ла-Сьерра (Хуэкар өзенінің шатқалы) жолымен барып, шамамен сол жерден оңға бұрылу керек.

Куэнка провинциясының кеңесі

Провинциялық кеңестің (Diputación provincial de Cuenca) орны – 20 ғасырдың басында провинциялық архитектор Рафаэль Альфароның жобасы бойынша салынған 2 қабатты ғимарат. Куэнканың фасадындағы елтаңбасы Каррара мәрмәрінен жасалған.

Басқалар

Куэнкадағы тағы да бірнеше маңызды ғимараттар бар, оларға Сан-Фелипе-Нери шіркеуі, Нұрлы Анамыз шіркеуі (Iglesia de Nuestra Señora de La Luz) және Лас-Петрас монастыры жатады.

Саябақтар

Эль-Эскардильо, бірнеше ағаш және кішкентай жер учаскесінде орналасқан фонтан бар. Бұл ескі қаладағы сирек жасыл аймақтардың бірі. Лос-Моралехос: Мадридке кіреберіс жанында орналасқан Лос-Моралехос, сонымен қатар "Карреро" (бұрынғы атауы Карреро Бланко, генерал Франконың вице-президенті) деп те аталады, бұл парк Сан-Жулиан жәрмеңкесі қазіргі орнына көшірілгенде кеңейтілді, соның нәтижесінде біршама жер босатылды. Жақында велосипед жолы салынды, сондай-ақ "Эль-Саргаль" спорт орталығымен жаңа байланыс құрылды. Санта-Ана, "Эль-Виверо", Куэнканың бұқа сауытын аренасына жақын орналасқан, алып ағаштар парктің көп бөлігін көлеңкеге бөлейді. Сан-Фернандо: Куэнканың дамып келе жатқан аймағында орналасқан, бұл парк төбеде жатыр және басқа да қызықты орындарымен қатар үш кішкентай көлге ие. Сан-Жулиан – Куэнкадағы ең көне парк, ол 20 ғасырдың басында Грегория Фернандес де ла Кубаның сыйға берген жерінен құрылды, оның мүсіні осында көрініс береді. Сан-Жулиан паркі – тұрақты дизайнның үлгісі: мұнда шөп өспейді, оның орнына периметр бойындағы тікбұрыштарда үлкен ағаштар өседі және бұталар мен құмды жолдармен бөлінеді. Орталықта ашық алаңда эстрада орналасқан. Сондай-ақ, мұнда кедей балалардың біліміне қайырымдылық жасаған Лукас Агирре и Хуарес мүсіні де қойылған. Жазғы күндері толыққанды жұмыс істейтін "Маннекен Пис" шөлдеген жолаушыларға су береді.

Көлік

2010 жылдың 19 желтоқсанында Мадрид пен Валенсия арасында жаңа AVE (жоғары жылдамдықты темір жол) желісі ашылды. Кейбір жоғары жылдамдықты пойыздар Куэнка – Фернандо Зобель теміржол стансасында тоқтайды, ол қала орталығынан шамамен 5 км қашықтықта орналасқан және қалалық 1-маршрут автобусы арқылы байланыстырылған. Бұл жолаушыларға Мадрид пен Валенсиямен күнделікті, жиі байланыс жасауға мүмкіндік берді, соның нәтижесінде Мадридке және Валенсияға баратын жол 50 минутқа, ал Валенсиядан 1 сағатқа дейін қысқарды. Renfe Мадридтен 3 сағатқа созылатын жоғары жылдамдықты емес қызмет көрсетті, ол қала орталығындағы тарихи стансаға қызмет етті. Алайда, дәстүрлі теміржол желісі 2022 жылдың 20 шілдесінде жабылды және қазір Куэнка Фернандо Зобель стансасы ғана қалды. Auto Res автобус операторы Мадрид пен Куэнканы 2 сағат немесе 2,5 сағаттық сапармен байланыстырады. Жылдамдатып салынып аяқталған A-40 тас жолы қаланы Мадридтен алыс орналасқан Таранкон қаласымен A-3 тас жолы арқылы жалғастырады, осылайша Испания астанасына дейін, ал Валенсиядан A-3 тас жолымен кері бағытта сапар жолы ұзарады.