Кіріспе
Солтүстік Американың Ұлы көлдерінің бірі – Хьюрон көлі – Солтүстік Американың бес Ұлы көлінің бірі. Оның солтүстігі мен шығысында Канаданың Онтарио провинциясы, оңтүстігі мен батысында АҚШ-тың Мичиган штаты орналасқан. Көлдің атауы осы аймақты мекендеген Хурон (Вьяндот) тайпасы деп білген ерте француз зерттеушілерінің құрметіне берілген. Гидрологиялық тұрғыдан алғанда, Хьюрон көлі Мичиган көлімен бірдей беткей биіктігіне ие Мичиган көлінің шығыс бөлігін құрайды және олар 8 шақырымдық Макинак бұғазы арқылы байланысқан. Біріктірілген Мичиган-Хьюрон көлі әлемдегі ең үлкен тұщы сулы көл болып табылады. Хюрон мұз басу дәуірі осы Хьюрон көлі аймағынан алынған мәліметтерге сүйене отырып аталған. Көлдің солтүстік бөліктеріне Солтүстік арнасы мен Грузин шығанағы кіреді. Сагино шығанағы көлдің оңтүстік-батыс бұрышында орналасқан. Басты құйылатын өзен – Сент-Мэрис өзені, ал басты шығатын өзен – Сент-Клэр өзені арқылы Эри көліне ағып шығады. Хьюрон көлі Мичиган мен Онтарионың бір бөлігін қамтитын кең су жинау алабына ие. Су Хьюрон көлі арқылы басқа Ұлы көлдерге қарағанда жылдамрақ ағып өтеді, оның тоқтау уақыты бар болғаны 22 жылды құрайды.
Lake Huron ('/h//jʊər//ɒ//n//, // //ən/ HUREon, ən) is one of the five Great Lakes of North America. It is shared on the north and east by the Canadian province of Ontario and on the south and west by the U. S. state of Michigan. The name of the lake is derived from early French explorers who named it for the indigenous people they knew as Huron (Wyandot) inhabiting the region. Hydrologically, Lake Huron comprises the eastern portion of Lake Michigan–Huron, having the same surface elevation as Lake Michigan, to which it is connected by the 5 mile (8 km), Straits of Mackinac. Combined, Lake Michigan–Huron is the largest freshwater lake by area in the world. The Huronian glaciation was named from evidence collected from Lake Huron region. The northern parts of the lake include the North Channel and Georgian Bay. Saginaw Bay is located in the southwest corner of the lake. The main inlet is the St. Marys River, and the main outlet is through the St. Clair River to Lake Erie. Lake Huron has a fairly large drainage basin covering parts of Michigan and Ontario. Water flows through Lake Huron faster than the other Great Lakes with a retention time of only 22 years.
География
Жер бетінің ауданы бойынша Хьюрон көлі Ұлы көлдердің екіншісі болып табылады, оның бетінің ауданы — оның ішінде Мичиган штатында және Онтарио провинциясында орналасқан — оны Жердегі үшінші ірі тұщы су көліне (немесе Каспий теңізі көл ретінде есептелген жағдайда төртінші ірі көлге) айналдырады. Бірақ көлемі бойынша Хьюрон көлі Ұлы көлдердің арасында үшінші орында, ал Мичиган және Супериор көлдері одан ірі. Ең төменгі су деңгейінде өлшенгенде, көлдің көлемі және жағалау сызығының ұзындығы (аралдарды қоса есептегенде) 3827 миль (6159 км) құрайды. Хьюрон көлінен оңтүстік-батысқа қарай Мичиганға қарай кіріп жатқан кішірек шығанақ Сагинау шығанағы деп аталады. Хьюрон көлінде 10 000-нан астам халқы бар қалалардың ішінде Хьюрон көліндегі ең ірі қала – Сарния, ал Канадада Саужин-Шорс, Америка Құрама Штаттарында Бей-Сити, Порт-Хурон және Альпена қалалары бар. Георгиан шығанағындағы маңызды орталықтарға Оуэн-Саунд, Васага-Бич, Коллингвуд, Мидленд, Пенетангуишен, Порт-Северн және Парри-Саунд жатады.
Геология
Хьюрон көлінің жағалау сызығының ұзындығы Ұлы көлдердің арасында ең көп, оның 30 000 аралын қоса есептегенде. Ол Мичиган көлінен, олардың деңгейі бірдей болса да, 5 мильдік (8 км) Макинак бұғазымен бөлінген, бұл оларды гидрологиялық тұрғыдан бір су жүйесі етеді (кейде Мичиган-Хьюрон көлі деп аталады, ал кейде екі "бір көлдің екі бөлігі" деп сипатталады).
Тарих
Шамамен 9000 жыл бұрын, Хьюрон көлінің су деңгейі қазіргі деңгейден төмен болған кезде, Альпена Амберли қырқасы ашылды. Бұл құрлық көпірі үлкен қарибу салдақтарының көшіп өту жолы ретінде пайдаланылды. 2008 жылдан бері археологтар су астындағы қырқаның бойында кем дегенде 60 тас құрылысты тапты, олардың палеоиндістер аң аулау үшін жасырын тұрақтар ретінде қолданғандығы саналады. Еуропалықтармен байланыс орнату алдында, Шығыс ормандарының үнді мүдделерінің даму деңгейі Хьюрон көліне жақын жерде орналасқан және 4000 мен 6000 аралығында халқы бар жүзден астам ірі құрылыстарды қамтитын қаланың археологиялық куәліктерімен көрсетілген. Аймаққа алғаш келген еуропалықтар – француздар – Хьюрон көлін "La Mer Douce", яғни "Тұщы теңіз" деп атаған. 1656 жылы француз картографы Николас Сансонның картасында көлге Карегнонди деген ат берілген, бұл сөз "Тұщы теңіз", "Хурон көлі" немесе жай ғана "көл" деп аударылады. Көбінесе ерте еуропалық карталарда көл "Lac des Hurons" (Хурон көлі) деп белгіленген. 2010 жылдың 26 қазанында Карегнонди су басқармасы құрылды, оның мақсаты көлден Флинт, Мичиган қаласына су құбырын салу және басқару болды.
Кеме апаттары
Хьюрон көлінде мыңнан астам кеме апаты тіркелді. Олардың 185-і Сагинау шығанағында, ал 116-сы 2000 жылы құрылған «Тандер-Бэй» ұлттық теңіз қорығы мен су асты қорығында орналасқан. Георгий шығанағында 212 кеме суға батып кеткен. Ұлы көлдердегі алғашқы еуропалық кеме деп саналатын «Ле Гриффон» Ұлы көлдердегі жоғалған алғашқы кеме болды. Ол 1679 жылы Нью-Йорк штатының Буффало қаласына жақын Эри көлінің шығыс жағалауында салынған. Роберт Кавалье, Сиер де ла Саль Эри көлінен өтіп, Детройт өзенімен жоғары, Сент-Клэр көлінен және Сент-Клэр өзенінен Хьюрон көліне дейін жүзіп өтті. Макинэк бұғазынан өтіп, Ла Саль Мичиган көліне қарай Висконсин жағында орналасқан Дор түбегінің ұшындағы Вашингтон аралына жетті. Ла Саль «Ле Гриффонды» терілермен толтырып, 1679 жылдың қараша айының соңында оны қазіргі Буффалоға қайтарды, одан кейін оны ешқашан көрген жоқ. Екі кеме апаты «Ле Гриффон» деп анықталды, бірақ екеуі де нақты кеме апаты екеніне толыққанды растама алған жоқ. Қатты дауылдан соң суға батып, «Ле Гриффон» дауылға ұшырады. Манитулин аралының халқы аралдың батыс шетіндегі Миссиссаги бұғазындағы кеме апаты «Ле Гриффонға» тиесілі дейді. Ал Тобермори маңындағылар, Грузин шығанағының шығысында 241 шақырым (150 миль) қашықтықта орналасқан Рассел аралында «Ле Гриффон» апатына ұшырады дейді.
1913 жылғы дауыл
1913 жылғы 9 қарашада Гурон көліндегі 1913 жылғы Ұлы дауыл 10 кемені батырып, 20-дан астам кемені жағаға тіреді. 16 сағатқа созылған дауыл 235 теңізшінің өмірін қиды. 2311 тонналық жүк тасымалдайтын "Матоа" винттік жүк кемесі түн ортасынан кейін Мичиган штатының Порт-Хюрон және Онтарионың Сарния қалалары арасынан өтті. 9 қарашада таңғы сағат алтыдан кейін "Сенатор" өзенмен жоғары қарай бағыт алды. Бір сағаттан соң, 2325 тонналық "Манола" винттік жүк кемесі де 1890 жылы Кливлендте салынған болатын, өтіп кетті. "Манола" капитаны Фредерик У. Лайт, Канада мен АҚШ метеостанцияларында дауыл туралы ескерту сигналдары көрсетіліп тұрғанын хабарлады. Сол жексенбі күні таңғы сағат 7-де "Регина" солтүстік-батыс дауылға қарсы Сарниядан шықты. Ескертулер төрт сағаттан бері қолданыста болды. "Манола" Порт-Санилактан өтіп, көл бойында "Регинаны" кездестірді. Капитан Лайт, жағдай нашарлай берсе, Мичиган штатындағы Харбор-Бич портында паналау іздейтінін айтты. Ол жерде ол толқынды бұру құрылысының артында жасырына алатын еді. Харбор-Бич портына жетпей тұрып, жел солтүстік-шығысқа бұрылып, көлдің суы көтеріле бастады. Ол Харбор-Бич портына жетіп, паналау іздеген кезде сағат түскі 12 болды. Толқындар соншалықты күшті болды, "Манола" кемесі портқа кіргенде түбіне тиді. Сүйрегіш қайықтың көмегімен "Манола" сегіз арқанмен жағалау қабырғасына бекітілді. Сағат 15:00 шамасында "Манола" қауіпсіз орналастырылды және экипаж якорь тастауға дайындалды. Жұмыс істеп жатқанда, желдің қысымынан кабельдер үзіле бастады. Жағаға итерілмейін деп, олар қозғалтқыштарды жартылай немесе толық қуатпен кезекпен қосып, кеменің бағытын желге бұрды, бірақ кеме 244 метрге дейін (800 фут) жүзіп кетті, қозғалысы тоқтатылды. Кемеге соққан толқындар бірнеше терезелерді бұзды, ал экипаж толқындар соққанда бетон қабырғасының бөліктері қаша бастағанын көрді. Осы уақытта, көлдің 80 шақырымынан жоғарыда "Матоа" мен капитан Хью МакЛеод қауіпсіз портсыз дауылды күтіп шығуға мәжбүр болды. Жел басылғаннан кейін "Матоа" Порт-Остин рифінде жағаға тірелді. Желдің тоқтауына дейін дүйсенбі күні түскі сағат 12-ге дейін күтті, ал сол күні кешкі сағат 23:00-ге дейін капитан Лайт сапарын жалғастыру қауіпсіз деп шешкен жоқ. "Манола" дауылдан аман қалды, бірақ 1920 жылы "Мэплдоун" деп аталды, ал 1924 жылғы 24 қарашада Джорджия шығанағындағы Кристиан аралына жағаға тірелді. Кеме толығымен жоғалды деп жарияланды. Құтқарушылар шамамен 75 000 бушель арпаны құтқарып алды.
Экология
Гурон көлінің су толу мерзімі 22 жылды құрайды. Барлық Ұлы көлдер сияқты, Гурон көлінің экологиясы да соңғы ғасырда күрт өзгерістерге ұшырады. Көл бастапқыда көл шабақтарымен қоректенетін көл трофасы басым терең су балықтары қауымдастығын қолдады, сондай-ақ скупин мен басқа да жергілікті балықтарды. Теңіз миногасы, алевиф және радугалық иісі бар шабақ сияқты бірнеше инвазивті түрлер 1930 жылдары көлде кең таралды. Басты жергілікті жоғары хищник – көл трофасы, 1950 жылға қарай шамадан тыс балық аулау және теңіз миногасының әсерінен дерлік жойылды. 1960 жылдары цисколардың бірнеше түрі де көлден жойылды; жалғыз қалған жергілікті циско – бұл үрлеуші. Тынық мұхитының балықтары 1960 жылдан бері көлге жіберіліп келеді, ал көл трофасын қалпына келтіру үшін көл трофасы да жіберілді, бірақ жіберілген трофаның табиғи көбеюі аз байқалды. Гурон көлі зебра және квагга мидиялары, тікенді су блохасы және дөңгелек гобилер сияқты жаңа инвазивті түрлердің енгізілуінен зардап шекті. 2006 жылға қарай көлдегі демерсальді балық қауымдастығы құлдырауға ұшырады, ал көлдегі зоопланктон қауымдастығында бірқатар күрт өзгерістер байқалды. Соңғы жылдары қыңыр ласось аулау көлемі де едәуір азайды, ал көлдегі ақ балықтың саны азайды және жағдайы нашарлады. Бұл өзгерістер жаңа экзотикалық түрлерге байланысты болуы мүмкін.