Кіріспе

Феминисттік әдеби сын – феминисттік теориямен немесе кеңінен феминизм саясатымен негізделген әдеби сын. Ол әдебиет тілін сынға алу үшін феминизмнің қағидалары мен идеологиясын пайдаланады. Бұл ойлау мектебі әдебиеттегі ерлер үстемдігінің суреттемесін қалай бейнеленгенін талдап, сипаттауға тырысады, осы үшін әдебиеттегі экономикалық, әлеуметтік, саяси және психологиялық күштерді зерттейді. Осы ойлау және туындыларды сынға алу тәсілі әдеби мәтіндерге қарау және зерттеу жолын өзгерткендігі, сондай-ақ оқытудың дәстүрлі канонын өзгертіп, кеңейткендігі айтылады. Бұл грек мифологиясында жиі қолданылады. Дәстүрлі түрде феминисттік әдеби сын әдеби канон ішіндегі ескі мәтіндерді жаңа көзқараспен қарауға ұмтылады. Феминисттік сынның нақты мақсаттарына әйелдер жазуының дәстүрін дамыту және анықтау, ескі мәтіндерді қайта ашу, сондай-ақ әйелдер жазуының символикасын түсіндіру кіреді, осылайша ол ерлердің көзқарасынан жоғалмайды немесе назардан тыс қалмайды, сонымен қатар басым әдебиеттің көп бөлігіне тән сексизмге қарсы тұру да мақсаттарының бірі. Бұл мақсаттар, сонымен қатар әйел жазушылар мен олардың туындыларын әйелдер тұрғысынан талдау, тіл мен стильдің жыныстық саясаты туралы хабардарлықты арттыру ниетімен бірге Лиза Таттл 1980 жылдары жасаған және содан бері көптеген феминисттік сыншылар қабылдаған. Феминисттік әдеби сынның тарихы кең, 19 ғасырдың Джордж Элиот және Маргарет Фуллер сияқты әйел авторларының классикалық туындыларынан бастап, «үшінші толқын» авторларының әйелдер зерттеулері мен гендерлік зерттеулеріндегі прогрессивті теориялық жұмыстарына дейін жетеді. 1970 жылдарға дейін – феминизмнің бірінші және екінші толқынында – феминисттік әдеби сын әйелдердің авторлық құқығымен және әдебиеттегі әйелдердің жағдайының бейнеленуімен, әсіресе ойдан шығарылған әйел кейіпкерлерінің суреттемесімен айналысты. Сонымен қатар, феминисттік әдеби сын әдеби каноннан әйелдерді шеттетумен де айналысады, Лоис Тайсон сияқты теоретиктер бұл әйел авторларының көзқарастары көбінесе жалпыға ортақ деп есептелмейтінін айтады. Бұған қоса, феминисттік сын квир зерттеулерінің тууымен және дамуымен тығыз байланысты. Қазіргі феминисттік әдеби теория феминисттік әдеби сын шеңберінде әртүрлі жекеліктер мен талдаулардың рөлін кеңейте отырып, әйелдер мен квир қауымдастықтағы адамдардың әдеби бейнелеуін және өкілдігін түсінуге ұмтылады.

Қолданылған әдістер

Феминисттік зерттеулер әдебиеттің мәнін феминисттік көзқараспен түсіну үшін әртүрлі тәсілдерді дамытты. "Әйелдер сыны" деп аталатын бағыттағы ғалымдар әдебиетті талдауды абстрактілі тілге негізделген аргументтерден ажыратуға тырысты және оның орнына сын-пікірлерін әдебиеттің "нақты" элементтеріне (сюжет, кейіпкерлер т.б.) бейімдеді, сондай-ақ оқиға құрылымындағы әйелге қарсы жағымсыз көзқарасты мойындады. Басқа да ойлау мектептері, мысалы, гинокритика – әйелдер жазғандарға "әйелдік" перспективадан қарау – әдебиетке тарихи тұрғысынан қарап, әдебиеттегі әйелдердің ғылыми еңбектерін және олардың жыныстық құрылыммен қатынасын, олардың шығармаларындағы көркем әдебиет пен шындықты бейнелеуде қалай көрініс тапқандығын көрсетеді. Гинокритика екінші толқын феминизмінің кезінде пайда болды. Элейн Шоуолтер феминисттік сынды "өткен күнәлар мен қателіктерді идеологиялық, әділ, ашулы және ескерту іздеу" деп сипаттайды, ал гинокритика "әйелдер жазуының ерекшелігін іздеуде қиялдың рақымын қолданады" дейді. Қазіргі заманғы ғалымдар әйелдіктің әртүрлі аспектілерін түсінуге тырысады және гендерлік саясат туралы біздің жалпы түсініктерімізді әртүрлі сәйкестік категорияларына (жасы, әлеуметтік жағдайы, сексуалдық бағдары т.б.) қол жеткізу арқылы күрделілендіреді. Осы құралдардың басты мақсаты – романның ішіндегі патриархалдық шиеленістерді анықтау және әдебиеттегі біздің негізгі болжамдарымыздың әйелдердің бағыныштылығына байланысты екенін зерттеу. Осылайша, әдебиетке қолжетімділік кеңейеді және оны қамтитын адамдардың саны артады. Сонымен қатар, кейбір мәдениеттерде әйелдер авторлығына қатысты тарихи шектеулерді ескере отырып, бұрын аз немесе еш назар аудармаған шығармалар өз түпнұсқалық түрінде және қысқартылмаған күйде жариялана алады. Бұл барлық оқырмандар үшін әдебиеттің бай жинағын құрайды, өйткені гендерлік ықпалға ұшыраған жүйеге бейтарап көзқараспен барлық көрнекті әдебиетке мүмкіндік беріледі. Әйелдер әдебиеттің тарихи цензурасына қарсы наразылық білдіру үшін патриархатқа қарсы тақырыптарды қолдана бастады. 1990 жылдардағы декаденттік феминисттік әдебиеттің өрлеуі патриархаттың сексуалдық саясатына тікелей қарсы тұруға бағытталған. Рита Фелски мен Джудит Беннет сияқтылардың әйелдердің сексуалдық зерттеулерінің кең ауқымын және лесбиянкалар мен квирлердің жеке басын пайдалану арқасында әйелдер әдебиетте феминисттік тақырыптарға көбірек назар аударуға мүмкіндік алды. Гендер және субъективтілік туралы күрделі түсініктердің дамуымен және үшінші толқын феминизмімен феминисттік әдеби сын жаңа бағыттарға бұрылды, атап айтқанда Франкфурт мектебінің сындық теориясының дәстүрінде, ол тақырыптың басым идеологиясының қоғамдық түсінікке қалай әсер ететінін талдайды. Ол сондай-ақ гендерді Фрейдтің және Лаканның психоанализі тұрғысынан қарастырды, бұл қазіргі билік қатынастарын бұзудың және нақты саяси инвестицияның бір бөлігі ретінде қарастырылды. Әйелдер өмірінің бейнеленуі мен саясатына қатысты феминисттердің дәстүрлі қызығушылығы сынға белсенді рөл атқаруды жалғастыруда. Нақтырақ айтқанда, қазіргі заманғы феминисттік сын білім беру, саясат және еңбек нарығы сияқты қоғамның негізгі аспектілеріндегі әйелге қарсы бағдарламалаумен байланысты мәселелерді қарастырады. Әдебиетке көз салғанда, қазіргі заманғы феминисттік әдеби сыншылар сын практикасының қаншалықты феминисттік, әдеби және сындық екенін сұрауға тырысады. Сьюзан Лансер сияқты ғалымдар әдебиетті талдауды және талдаушының өзінің тәжірибесін әртүрлі етуге тырысады. Қазіргі феминисттік әдеби сын өз тамырларының көп бөлігін 1960 жылдардағы екінші толқын феминисттік қозғалыстардан табады. Әйелдерді кемсітетін және қысымға ұшыраған бейнелеуді көрсеткен еркекке бағытталған әдебиетті сынаудан бастап Мэри Эллман, Кейт Миллет және Гермен Грир сияқты теоретиктер әдебиеттегі әйелдің бұрынғы бейнесін сынға алды. Екінші толқын феминизмінде үш кезеңді анықтауға болады: әйелдік кезең, феминисттік кезең және әйелдік кезең. Әйелдік кезеңде әйел жазушылар ерлердің құндылықтарын қабылдады. Феминисттік кезеңде әйелдердің қоғамдағы рөлін сынау тақырыбы болды. Ал әйелдік кезеңде әйелдердің шығармалары дұрыс деп есептелді және олар феминисттік кезеңдегіден гөрі аз қарсылық тудырды. Сьюзан Лансер феминисттік әдеби сынның атын "критикалық әдеби феминизм" деп өзгертуді ұсынды, сынға емес, феминизмге назар аудару үшін. Гилберт пен Губардың поэзия және басқа да қысқа шығармалар саласындағы әдеби сынға ерекше назар аударуы бүгінгі күні феминисттік әдеби еңбектердің мүмкіндіктерін кеңейтті, өйткені бұрын олар ұзақ шығармаларға қарағанда аз құнды деп есептелген. Бүгінде Глория Э. Ансальдуа сияқты жазушылар феминисттік канонға үлес қоса алды, толық көлемді романдардан басқа жазу формаларын қолдана отырып. 1980 жылдары Хейзел Карби, Барбара Кристиан, bell hooks, Нелли Маккей, Валери Смит, Хортенс Спиллерс, Элеонор Трейлор, Шеріл Уолл және Шеріл Энн Уильямс осы кезеңдегі қара феминисттік ғылымына үлкен үлес қосты. Осы уақытта Дебора Э. Макдауэлл "Қара феминисттік сынға жаңа бағыттар" атты мақаласын жариялады, ол қазіргі жазбалардың тым практикалық екенін айтып, теориялық мектепке көшуді қажет етті. Осы мақалада Макдауэлл сондай-ақ әдебиеттегі қара әйелдердің бейнесін және оның ақ әйелдердің бейнесінен одан да жағымсыз екенін кеңінен талқылады. Уақыт өте келе теория идеологияда тарап кетті. Көптеген адамдар қара халқының психологиялық факторларына көшуге және жалпылама пікірлерден аулақ болуға шешім қабылдады. Басқалары өз еңбектерін лесбияндық саясатына байланыстыруды бастады. Кейбіреулер қара халқының тәжірибесін Батыс әлемімен қарым-қатынасы арқылы талдауға шешім қабылдады. Дегенмен, осы ғалымдар әдебиетте қара феминизмінің мәнін зерттеу үшін әртүрлі әдістерді қолдануда. Француз ғалымдары, мысалы, Жюлия Кристева, Элен Сиксу, Люс Иригарей және Браха Л. Эттингер, әйелдердің әдебиеттегі аласы туралы қоғамдық шындықтарды ашу үшін Зигмунд Фрейд пен Жак Лакан арқылы психоанализдік дискурстарды өз еңбектеріне енгізді. Қазіргі феминисттік ғалымдар, мысалы, Хортенс Спиллерс, Нэнси Армстронг, Аннетт Колодни және Ирен Тейлер әртүрлі тәжірибелер мен субъективті көзқарастарды пайдалана отырып, феминисттік әдебиетті түсінуге тырысады. Қазіргі уақытта көптеген университет ғалымдары мәтіндерді сынау кезінде әдеби феминизмді қолданады. Осы мектептің кең таралғаны академияға мәтіндердегі гендерлік қатынастар туралы сұрақтарды көтеруге мүмкіндік берді.

Қазіргі заманғы қолдану

Феминисттік теорияның басқа да салалары сияқты, ХХ ғасырдың екінші жартысында феминисттік әдеби сын "феминизм" аталымы астында зәрур кең ауқымды ұғымдарды қамтыды. Үшінші толқын феминисттік теориясы және одан кейінгілері, қиылыстың көбірек аспектілерін және түрлі идентитілерді қосуға ұмтылды, ал феминисттік әдеби сын да осы бағытты қолдады. Үшінші толқын феминизмі мен феминисттік әдеби сын, нәсіл және басқа феминисттік мәселелердің өзара байланысына көбірек мән береді. Осының нәтижесінде, зерттелетін мәтіндердің әртүрлілігі мен сипаты артты, трансұлттық перспективадан қарастырылатын мәтіндер көбейді, бірақ әлі де әдебиетті түсіндіру мен жазуға ерлер басымдығының қалай әсер ететінін талдау дәстүрі сақталды. Сонымен қатар, жаңа феминисттік әдеби сыншылар әйелдердің жазушылары қолданған әмбебап бейнелерді зерттейді, олардың өзін, әлемін, әйелдер қоғамын уақыт пен ұлттар бойынша сипаттау үшін қолданған жасырын символизмді ашуға тырысады, соның арқылы әдебиеттегі ерекше әйел тілін анықтауға ұмтылады. Жаңа феминисттік әдебиет және сын, әйелдер мәтініне еркектердің ықпалы мен әлеуметтік-саяси гегемонияның бұзушылықтарына баса назар бермей, әйел санасының жалпы беймәлімдігін өз контексінде жақсырақ ашуға бағытталған.