Кіріспе
Солтүстік Америкадағы Ұлы көлдердің бірі – Эри көлі Канада мен АҚШ арасындағы халықаралық шекарада орналасқан. Көлдің солтүстік жағалауы Канаданың Онтарио провинциясының, атап айтқанда Онтарио түбегінің аумағында жатыр, ал батыс, оңтүстік және шығыс жағалауларында АҚШ-тың Мичиган, Огайо, Пенсильвания және Нью-Йорк штаттары орналасқан. Бұл мемлекеттік аумақтар көлдің су бетін су шекаралары арқылы бөліседі. Көлдегі ең ірі қала – Кливленд, ол Ұлы көлдер аймағындағы Үлкен Чикаго және Метро Детройттан кейін үшінші ірі АҚШ метрополитен аймағының орталығы болып табылады. Көл жағалауындағы басқа да маңызды қалалар: Нью-Йорк штатындағы Буффало, Пенсильвания штатындағы Эри және Огайо штатындағы Толедо. Эри көлі Хьюрон көлінен төмен орналасқан, ал оның негізгі су көзі – Детройт өзені. Көлден шығатын негізгі табиғи ағын – Ниагара өзені, ол Канада мен АҚШ-қа гидроэлектр қуатын жеткізеді. Өзен Нью-Йорктің Льюистон қаласы және Онтарионың Куинстон қаласы маңындағы Ниагара шарлауының жанындағы үлкен турбиналарды қозғайды. 1999 жылы бұл мәселе екі атом электр стансасы үшін қиындыққа айналуға жақын болды, себебі олардың реакторларын салқындату үшін суық көл суы қажет болды. Эри көлінің ең шалқасы – батыс алабы, ондағы орташа тереңдік шамалы. Сондықтан, "күлкісіз жел де күшті толқындарды тудыра алады", бұл құбылыс сейхтер деп аталады. Сонымен қатар, көлдің батыс жағындағы Толедо қаласында да су деңгейінің төмендеуі байқалды. Тарихи жоғары деңгей. 1986 жылдың жазында Эри көлінің деңгейі 5,08 футқа (2 метрге) көтеріліп, ең жоғары көрсеткішке жетті.
Situated on the International Boundary between Canada and the United States, Lake Erie's northern shore is the Canadian province of Ontario, specifically the Ontario Peninsula, with the U. S. states of Michigan, Ohio, Pennsylvania, and New York on its western, southern, and eastern shores. These jurisdictions divide the surface area of the lake with water boundaries. The largest city on the lake is Cleveland, anchoring the third largest U. S. metro area in the Great Lakes region, after Greater Chicago and Metro Detroit. Other major cities along the lake shore include Buffalo, New York; Erie, Pennsylvania; and Toledo, Ohio. Situated below Lake Huron, Erie's primary inlet is the Detroit River. The main natural outflow from the lake is via the Niagara River, which provides hydroelectric power to Canada and the U. S. as it spins huge turbines near Niagara Falls at Lewiston, New York, and Queenston, Ontario. and in 1999 this almost became a problem for two nuclear power plants which require cool lake water to keep their reactors cool. The shallowest section of Lake Erie is the western basin where depths average only ; as a result, "the slightest breeze can kick up lively waves", also known as seiches. Meanwhile, at the western end of the lake, Toledo experienced a similar drop in water level. Historic High Water. In the summer of 1986, Lake Erie reached its highest level at 5.08 feet (2 m) above the datum.
Жергілікті халықтар
Еуропалықтармен байланыс жасаған кезде, көлдің шығыс жағасында бірнеше жергілікті халықтар тұрған. Эри тайпасы (көл осы тайпаның атымен аталады) оңтүстік жағалау бойында, ал бейтараптар (Аттавандарон деп те аталады) солтүстік жағалауда мекен еткен. "Эри" руының аты ирокез тіліндегі erielhonan сөзінің қысқартылған түрі, яғни "ұзын құйрық" деген мағынаны білдіреді. Бұл атау "шие ағашы" дегенді білдіретін эри сөзінен де шыққан болуы мүмкін. Порт Стэнлидің жанында 16 ғасырдан бері сақталған Саутволд қоршаулары деп аталатын жергілікті ауыл бар, онда 800-ге дейін бейтарап халық өмір сүрген; археологиялық қалдықтардың ішінде шөппен өсіп жатқан периметрді айналаған қос қоршау қабырғалары бар. Осы соғыстардан кейін ондаған жылдар бойы ирокездер Эри көлінің шығысындағы жерді аң аулау үшін пайдаланған. 17 ғасырдың соңында ирокездердің күші әлсіреген кезде, негізінен анишинаабе тайпаларынан бастап, бірнеше басқа тайпалар оларды көлдің солтүстік жағалауындағы талап еткен жерлерінен ығыстырды. Хулда есімді жергілікті әйел туралы аңыз бар, ол сүйген британдық адамынан айырылып, Пели аралынан биік тасқа секіріп өлімге келіпті. Эри көлі еуропалықтар зерттеген Ұлы көлдердің соңғысы болды, себебі Ниагара өзені аймағын басып алған ирокездер француздермен қақтығыста болды және олар зерттеушілер мен саудагерлердің өтуіне рұқсат бермеді; зерттеушілер Онтарио көлінен өзендер арқылы өтіп, Хьюрон көліне дейін жүк тасыды. Канададағы британдық билік американдық қоныс салушылардың Эри көліне қарай кеңеюінен қауіптенді, сондықтан полковник Томас Талбот 1809 жылы Талбот жолын жасады, бұл аймаққа қоныстануды ынталандыру мақсатында жасалған жоба еді; Талбот Ирландия мен Шотландиядан қоныс салушыларды тартты, және оңтүстік Онтариода оның атымен аталған көптеген жерлер бар, мысалы Порт Талбот, Талбот өзені және Талботвилл. Огайо штатының Пут-ин-Бэй маңында, олардың саны кем болғанына қарамастан. 1919 жылдан 1933 жылға дейінгі тыйым салу кезеңінде "Эри арқылы көп мөлшерде алкоголь тасымалданды" және Мидл-Айлендте казино жұмыс істеді. 20 ғасырда коммерциялық балық аулау кең таралған, сонымен қатар көлдің айналасында өндіріс индустриясы дамыды, және көбінесе өзендер мен ағындар тазартылмаған канализацияны көлге құю үшін қолданылды. Жел көбінесе көлдің басты осында батыстан шығысқа қарай соғатындықтан, көлдің шығыс бөлігінде қарлы борандар жиі болады. Баффало әдетте әр қыста қарға ұшырайды, кейде 10 фут (3 метр) дейін қар жиналады; Самсунг компаниясының порт-Мейтлендтен Нантикокке дейін, көлдің солтүстік жағалауында 15,5 миль (25 км) қашықтықта теңіздік жел фермасын салу жоспары 2008 жылы "Ұлы көлдердегі жаңа басқын", қанды қызыл креветка балық популяциясына зиян келтіріп, балдырлардың өсуіне ықпал етуі мүмкін деген алаңдаушылықты тудырды. Көлдің жағалауында Phragmites қамыстың инвазивті түрлері де кездеседі.
Эутрофикация және цианобактериялық гүлдену
Мазасыздық тудыратын мәселе – тыңайтқыштар мен адам және жануарлардың қалдықтарынан болатын, көлге азот пен фосфордың артық түсуі, яғни эвтрофикация, өсімдіктердің "бақырылып, еңсеріп көбейіп кетуіне" әкелуі мүмкін. Қорғау шаралары бақыланбайды және қолдау көрсетілмейді. Соңғы есептерге сәйкес, Эри көліндегі маусымдық балдыр гүлдеуіне қалалардан ағып келетін сулар, тыңайтқыштар, зебра мидиялары және су жанындағы мал шаруашылығы себеп болуы мүмкін. Көк-жасыл балдырлар (цианобактериялар) гүлдеуі 2019 жылдың тамызында мәселе тудырды. Тамыз айындағы жаңалықтарда "ғалымдар оның осы жазда Эри көлінің батыс бөлігінің көп бөлігін қайтадан жабуы мүмкін екенін күтеді" делінген. 2019 жылдың 12 тамызына қарай гүлдеу шамамен А-ға дейін жетті. Үлкен гүлдеу цианобактериялардың уытты заттар өндіретінін міндетті түрде білдірмейді, – деді Уиндзор университетінің Ұлы көлдер институтының экологиялық зерттеулер жөніндегі директоры Майкл Маккей. – Көлге тыңайтқыштар мен фосфордың түсуін және гүлдеуді тоқтату үшін жеткілікті шаралар қабылданып жатқан жоқ, – деп қосты ол. Тамыз айында су сынақтары жүргізілді. NOAA мәліметінше, Эри көліндегі ең ірі гүлдеу 2015 жылы болды, ауырлық көрсеткіші 10,5-тен асып, 2011 жылы 10-ға жетті. Тамыз айының басында 2019 жылғы гүлдеудің ауырлық көрсеткіші бойынша 7,5-ке жетеді деп күтілді, бірақ 6 мен 9 аралығында болуы мүмкін. Сол кездегі спутниктік суреттер Эри көлінде, Толедо, Огайо маңында ошағы бар гүлдеуді көрсетті.
Жыландар
Эри көлінің су жыланы, солтүстік су жыланының (Nerodia sipedon) бір түрі, Огайо штатының Пут-ин-Бэй портының жанында мекендейді және қорғалатын түрлер тізіміне енгізілді. 1970-ші жылдары көлдің бір бөліктері өнеркәсіптік қалдықтар мен ағынды сулардың салдарынан "өлген" деп жарияланды; 2004 жылы The New York Times тілшісі Денни Ли жазғандай, "Көл, әсіресе, тотығу белдеуі сумен беттесетін жер". Бұл аймандағы судың ластануы бойынша алғашқы үлкен жюри тергеуі болды. Үлкен жюри төрт компанияны Эри көлін және Солтүстік-Шығыс Огайодағы су жолдарын ластағаны үшін айыптады. Кливленд Электр Жарық Компаниясы, Shell Oil Co., Uniroyal Inc. компаниясының Uniroyal Chemical бөлімшесі және Olin Corp. компаниялары айып төлеуге міндетті болды. АҚШ Бас прокуроры Джон Н. Митчелл 1970 жылдың 18 желтоқсанында баспасөз мәслихатында жаңа ластануды бақылауға қатысты сот процесі туралы, әсіресе Қоршаған ортаны қорғау агенттігімен жұмыс істеуге қатысты мәлімдеме жасады және сол күні таңертең Джонс пен Лафлин Болат Корпорациясына қарсы сотқа жүгіну туралы хабарлады. Джонс 1899 жылғы Өзендер мен Порттар заңының бұзылуын айыптап, аудандық сотқа шағым түсірді. Кливленд коммуналдық қызметтер директоры Бен Стефански "Куяхоганы тазалауға" үлкен күш салды; бір бағалау бойынша, бұл күш-жігер 100 миллион доллар тұрады. АҚШ және Канада судың сапасы туралы халықаралық келісімде судың ластану деңгейін белгіледі. Сол кезде Корпустың LEWMS жүйесі де енгізілді. Судың тазаруына Еуропадан келген зебра мидияларының енгізілуі мен тез таралуы да ықпал етті, олар көлдің түбін жауып, әрбір тірі жан күн сайын бір литр таза суды сүзіп, көлді тазалауға көмектесті. Преск аралындағы жағажайлар түсіндірілмейтін E. Coli ластануы салдарынан жабылды, бұл қатты жаңбырдан кейін кәріз суларының ағып кетуінен туындаған болуы мүмкін. 1970-ші жылдардан бері экологиялық реттеу судың сапасын жақсартты және экономикалық маңызы бар балық түрлерінің, мысалы, валлей және басқа да биологиялық түрлердің қайта оралуына әкелді. Жаңа бақылаулардың 1979 жылға қарай судағы ДДТ деңгейін едәуір төмендеткеніне дәлелдер жеткілікті болды. Химиялық инженер Питер Дугластың сөзіне сәйкес, Эри көлінің астында 4000 мегаваттты Нантикок көмір зауытының сұйық шығарындыларын 15-50 жылға дейін сақтауға жететін орын бар. Көлде темір балық, көлдегі көбелек, патша лососі, ақ балық, көк балық және тағы да көптеген түрлер бар. Барлық валлейлер де жақсы өспеді. Ашық балық аулау және ластанудың көлді эвтрофикациялауының салдарынан популяция құлдырады, ал 1980-ші жылдардың ортасында көк валлей жойылған деп жарияланды. Бірақ бір мәліметтерге сәйкес, Эри көліндегі валлей балықтарының саны тіпті 1989 жылы рекордтық деңгейге жетті. Валлей балықтарындағы сынап деңгейінің өсуіне қатысты алаңдаушылықтар бар; Канаданың Қоршаған орта министрлігі "концентрацияның арту тенденциясын" байқады, бірақ концентрация деңгейі Пенсильвания билігі белгілеген шектерде болды. Осы және басқа да мәселелерге байланысты, 1990 жылы Ұлттық жабайы табиғат федерациясы 800 миллион долларлық коммерциялық балық аулау индустриясының негізгі аулаушысы болған валлей және қара балыққа қатысты "балықты тұтынуға қарсы кеңес" беруге жақын болды. Эри көліндегі ең ұзын балық – есеурек, оның ұзындығы 3 метрге дейін жетеді және салмағы 10 метрге жетеді, бірақ ол құрып кету қаупі төнген түр және көбінесе көлдің түбінде өмір сүреді.
Коммерциялық балық аулау
Үлкен көлдер аймағындағы балық аулау нарығы туралы бағалар әртүрлі. 2007 жылы, Ұлы көлдердегі балық аулаудың жалпы нарығы, коммерциялық және ойын-сауық балық аулауды қоса алғанда, жылына 4 миллиард долларға бағаланды. Пенсильвания штаты балық аулау лицензияларына 3 долларлық арнайы мөр салып, «коммерциялық балықшылардың шығындарын өтеуге» көмектескен, бірақ бұл бағдарлама бес жылдан кейін тоқтатылды. 2007 жылы белгілі бір балық түрлерінің квотасы 30-45 пайызға төмендетілді. Алайда, экологиялық қорғаушылар, көл жағалауындағы жер иелері, кәсіпкерлер мен жұмысшылар, канализация мәселелері үшін тиімді шешімдер іздеушілер, паром операторлары, тіпті электр энергиясын өндіретін жел турбиналарын шығаратын компаниялар сияқты басқа да топтар саяси процеске қатысты. Балық шаруашылығын басқару, ресурстың қорғалуына мүдделі барлық басқару агенттіктерінің бірлескен келісімімен жүзеге асырылады және Ұлы көлдер балық шаруашылығы комиссиясының тапсырмасы бойынша жұмыс істейді. Комиссия күрделі математикалық модельдеу жүйелерін пайдаланып бағалау жүргізеді. Комиссияға қатысты көптеген сын айтылды, әсіресе АҚШ-тағы балық аулаушылар мен чартерлік балық аулау тобынан, олар коммерциялық балық аулау мүдделеріне тарихи түрде жауласып келді. Бұл қақтығыс 1960 жылдарға дейін, тіпті одан да ертерек кезеңдерге дейін барып тоқталады, нәтижесінде 2011 жылы АҚШ-та Ұлы көлдер аймағындағы штаттарда коммерциялық балық аулау көбінесе тоқтатылды. Бір есепке сәйкес, балық аулау мүдделерінің арасындағы күрес Мичиган көлі маңында басталып, кейіннен бүкіл Ұлы көлдер аймағына тарады. Талдау Эри көлінің жағдайында спорттық және коммерциялық балық аулау арасындағы бәсекелестік жалпыға ортақ екенін, ал осы қақтығыстар мәдени сипатта екенін, ғылыми емес екенін және де экологиялық деректерге сүйене отырып оларды шешу мүмкін емес екенін көрсетеді.
Спорттық балық аулау
Көлде спорттық балық аулау жақсы дамыған. Кәсіптік балық аулау төмендегенімен, спорттық балық аулау сақталып қалды. Ең жақсы балық аулау ортасы көлдің канадалық жағында. Осының салдарынан, халықаралық шекараны кесіп өтетін балық аулау қайығы шекаралық бақылау қызметтерінде қауіпсіздік алаңдаушылығын тудырады, сондықтан балықшыларға паспорттарын алып жүруге кеңес беріледі. 1975 жылдан 1985 жылға дейінгі кезеңде, ластану деңгейі төмендегеннен және көлдегі тобырдың саны күрт өскеннен кейін, АҚШ жағындағы чартерлік балық аулау айтарлықтай өсті, Огайо штатында ғана 46-дан 638 чартерлік қайыққа дейін жетті. Қыста пирстерден балық аулауға болады; burbot қыстың ортасында шағылысады және ол Эри көлінің мұз дәуірінен қалған туындысы саналады. Бірақ Эри көлінің мұзында саяхаттау қауіпті болуы мүмкін. 2009 жылы болған оқиғада, температураның жоғарылауы, желдің және ағынның шығысқа қарай итеруі нәтижесінде бірнеше шақырымдық мұз жарығы пайда болды, ол жағалаудан бөлініп, 130-дан астам балықшыны мұзда тұтқынға түсірді; бір адам қаза тауып, қалғандары тікұшақтармен немесе қайықтармен құтқарылды. Оқиғаға қатысушылардың айтуынша, балықшылар мұздың жарығын жабу үшін ағаш тіреулерді пайдаланып, көлге тереңірек шығуға тырысқан. Бірақ мұз қозғалғанда тіреулер суға түсіп, балықшылар жағалаудан шамамен 1000 метр қашықтықта қалды. Сенбі күні таңертең балықшылар мұздың жарылғанын байқағаннан кейін, жағалауға қалай оралу керектігін талқылай бастады. Кейбіреулері биліктің келуін күтіп отыруды шешсе, ал енді біреулері шығысқа қарай мұзды көпір іздеді. Тағы басқалары барлық жерге жүре алатын көліктерімен шамамен бес шақырым шығысқа қарай, мұздың жарылмаған жеріне жетіп, өз күштерімен құтқарылды. Құтқарылған балықшылар жағаға жеткеннен кейін, билік оларды тізімге алу үшін бір қатарға тұрғызды. Көлдің су жинау алабы топырақтың құнарлы болуына ықпал етті. Огайоның солтүстік жағалауы оның балабақшасы ретінде кеңінен танымал.
Кеме апаттарын іздеу үшін суға түсу
Эри көлі суға түсушілердің сүйікті орны, себебі онда көптеген кеме апаттары бар, бір бағалау бойынша, шамамен 1400-ден 8000-ға дейін. Бір есептемеге сәйкес, бір шаршы шақырымға басқа тұщы су объектілерінен, тіпті жергілікті су кемелерінің қирауынан да көп апаттар тіркелген. Кеме апаттарының орналасқан жерлерін анықтау және су астындағы нысандардың картасын жасау үшін көлдің түбін зерттеу жұмыстары жүргізілуде, мүмкін болашақта оларды зерттеу немесе тану үшін. Бір дерек бойынша, 130 адам суға батып кеткен.
1998 жылы "Adventure" кемесінің қирауы "су асты археологиялық ескерткіш" ретінде тіркелген алғашқы кеме апаты болды; оның винтісі алынып, металл терісіне жіберілгені анықталды. Пропеллер металл терісіне айналдырылмас бұрын бірнеше күн ішінде қайта табылып, суға түсу орнына қайтарылды. Басқа апаттардың ішінде "балық ваннасы" атанған "Neal H. Dow" (1910), "бу кемесі-баржа" "Elderado" (1880) кемелері бар. Сонымен қатар, кішкентай кемелердің де апаттары кездеседі, кейде балықшылар суға батып кетеді.
Қоғамдық саябақтар
Көлдің айналасында көптеген қоғамдық саябақтар бар. Батыс Пенсильванияда 1991 жылы Спрингфилд қалашығында жаяу серуендеу, балық аулау, тау шаңғысы және жағажай бойында серуендеу үшін жабайы табиғат қорығы құрылды. Онтариода Лонг-Пойнт – Порт-Рованның жанындағы солтүстік-батыс жағалаудағы мүйіс. Ол 32 шақырымға созылып, Эри көліне дейін жетеді және көшпенді құстар мен тасбақалар үшін тоқтау орны болып табылады. Сол жерде Лонг-Пойнт провинциялық саябағы орналасқан, ол ЮНЕСКО биосфералық қорығы деп белгіленген. Мичиганның оңтүстігінде Стерлинг мемлекеттік саябағында кемпингтер, жаяу және велосипедпен жүруге арналған жолдар, балық аулау, қайықпен жүзу мүмкіндіктері бар, сонымен қатар күнге күйіну, жүзу және пикник жасауға қолайлы құмды жағажай бар.
Велосипедпен жүру
1997 жылы The New York Times тілшісі Донна Маркетти Эри көлінің айналасын велосипедпен аралап шықты, күніне 64 шақырымнан жол жүріп, жатақханаларда (bed and breakfasts) түнеді. Ол Кливленд, Эри, Виндзор, Детройт және Толедо қалаларынан, сондай-ақ курорттық қалалар, жүзімзарлар мен жүгері егістіктерінен өтті. Бұл арал, жыл бойы жүздеген адам тұратын, жаз айларында халық саны артатын, көрікті жартасты жағалары бар мерекелік орын ретінде сипатталған. 2008 жылы 14 жасар Джейд Скогнамильо Нью-Йорктің Стерджен Пойнтынан Онтарионың Кристалл Бичін дейін жүзіп өтті, 19,2 шақырымды (11,9 миль) бес сағат, 40 минут және 35 секундта аяқтады, соның арқасында ол бұл қашықтықты жүзіп өткен ең жас жүзуші атанды. 14 жасқа дейінгі жүзушілерге мұндай су арнасын кесіп өтуге тыйым салынған. Ағындар қиындық тудыруы мүмкін, сондай-ақ суға батып кету оқиғалары да болған.
Маяктар
Көлдің беті ерекше маяктармен көрікті. Кливленд жағалауында орналасқан, суық көлдік қысқы шашырауға ұшыраған маяқтың ерекше көркем мұзды пішіні бар, бірақ кейде мұз теңіз кемелеріне жарықты көруге бөгет жасайды.
Фольклорлық
XIX ғасырдан бері Лох-Несс монстрына ұқсас жаратылысты көргендер туралы расталмаған хабарлар бар, оны кейде "Бесси" немесе "Оңтүстік шығанақ Бесси" деп атайды. 1990 жылы адамдар "өз қайығынан шамамен 305 метр қашықтықта суда үлкен жаратылыстың қозғалысын" байқағандары туралы хабарлар тарады. Ол қара түсті, шамамен 11 метр ұзындығында, жылан сияқты басы бар және қайықтан жылдам қозғалған жаратылыс сипатталды.
Кеме қатынасы
Бұл көл ғасырлар бойы теңіз кемелері үшін қатынас жолы болып келді. 2007 жылы Онтарионың энергетикалық саясатына қарсы наразылық болды, бұл саясат көл арқылы көмір тасымалдауға рұқсат береді; Greenpeace белсенділері жүк кемесіне баспалдақпен көтеріліп, "кеменің жүгін түсіруге көмектесетін конвейерлік лента құрылғысына тізгінталды"; үш белсенді қамауға алынды және кеме төрт сағаттан астам уақытқа кешіктірілді, сондай-ақ кемеге көмірге қарсы жазулар жазылды.
Паромдар
Паромдар көптеген жерлерде жұмыс істейді: мысалы, тек жолаушылар тасымалдайтын Jet Express Ferry Сандуски мен Порт Клинтоннан Пут-ин-Бэй және Келли аралына дейін. Миллер паром Катаваба аралынан Пут-Ин-Бэй және Мидл-Бас аралына дейін, Келлис аралы паром Марблхедтен Келлис аралына дейін, ал Оуэн Саунд Транспорттық Компаниясы Лимингтоннан немесе Кингсвиллден Пели аралы мен Сандускиге дейін қатынайды. Дегенмен, АҚШ-тың Эри порты мен Онтарионың Порт-Довер порты арасында паромды іске қосу жоспарлары көптеген саяси қиындықтарға ұшырады, оның ішінде екі тараптың да қауіпсіздік шектеулері және шекара инспекторларын жалдауға қосымша төлемдер қажет болды. Жүргізушілер АҚШ-тан Канаданың Форт-Эри қаласына Бейбітшілік көпірі арқылы өте алады.