Кіріспе

Солтүстік Американың Ұлы көлдерінің ең үлкені – Супериор көлі, жер бетіндегі тұщы сулы көлдердің ішіндегі ең үлкені және көлемі бойынша үшінші орынды алып, әлемдегі тұщы судың 10 пайызын қамтиды. Ол Солтүстік Американың орталық бөлігінде орналасқан, Солтүстік Американың Ұлы көлдерінің ең солтүстік және батыс жағында жатыр, Канада мен АҚШ шекарасында, солтүстік және шығысында Канаданың Онтарио провинциясымен, батысында Миннесота штатымен, ал оңтүстігінде Мичиган және Висконсин штаттарымен шектеседі. Супериор көлі Сент-Мэрис өзені арқылы Хюрон көліне, одан кейін Кіші Ұлы көлдер арқылы Сент-Лоуренс өзеніне және соңында Атлант мұхитына құяды.

Атауы

Ожибве тайпасы көлге гичи гами (түрлі диалекттерде гичи гами немесе кичи гами деп айтылады) деген ат берген, мағынасы – "үлкен теңіз". Генри Уодсворт Лонгфеллоу "Хиавата әні" поэмасында, ал Гордон Лайтфут "Эдмунд Фицджеральдтың апаты" әнінде осы есімді "Гитч Гуми" деп жазған. Басқа дереккөздерде толық Ожибве атауы – Ожибве Гичигами ("Ожибвелердің Ұлы теңізі") немесе Анишинаабе Гичигами ("Анишинаабелердің Ұлы теңізі") деп көрсетілген. 1878 жылы Фредерик Барага жазған сөздік – Ожибве тілі үшін жазылған алғашқы сөздік, онда Ожибве атауы Otchipwe kitchi gami (Ожибве Гичигаминың транслитерациясы) деп берілген. 1760 жылдары француз-үнді соғысында француздар жеңілгеннен кейін, аймақты француздардан басып алған британдықтар көлдің атын "Ол бұл алып құрлықтағы барлық көлдерден үлкен болғандықтан" Superior деп ағылшын тіліне аударған.

Гидрографиялық

Жоғары көл Сент-Мэрис өзені және Су шлюздары (Саулт-Сте. Мари құлыптары) арқылы Huron көліне құяды. Жоғары көл жер бетінің ауданы бойынша әлемдегі ең үлкен тұщы сулы көлі, ал көлемі бойынша Сібірдегі Байкал көлінен және Шығыс Африкадағы Танганьика көлінен кейін үшінші орында тұрады. Каспий теңізі Жоғары көлден беттік ауданы және көлемі жағынан үлкен болғанымен, тұзды сулы. [[Файл:Lake Superior bathymetry картасы, ең терең нүкте.png|thumb|left|Жоғары көлдің ең терең нүктесі, шамамен Оңтүстік Каролина немесе Австрияның ауданымен тең. Оның максималды ұзындығы және максималды ені бар. Орташа тереңдігі ал ең тереңдігі Жоғары көл 2900 куб миль (12100 км³) суды қамтиды. Көлдің жағалау сызығының ұзындығы 2726 миль (4387 км) құрайды (аралдарды қоса алғанда). Америкалық лимнолог Дж. Вал Кламп 1985 жылдың 30 шілдесінде ғылыми экспедиция аясында Жоғары көлдің ең төменгі нүктесіне жеткен алғашқы адам болды, ол теңіз деңгейінен 122 фатом 1 фут (733 фут (223 м)) төменде жатыр, бұл АҚШ құрлықтың ішкі бөлігіндегі екінші ең төменгі нүкте және Солтүстік Америка құрлығының ішкі бөлігіндегі үшінші ең төменгі нүкте болып табылады (Канаданың Солтүстік-Батыс территорияларындағы Ұлы Құл көлінен (теңіз деңгейінен 1503 фут (458 м) төмен) және Аляскадағы Илиамна көлінен (теңіз деңгейінен 942 фут (287 м) төмен) кейін). (Кратер көлі АҚШ-тағы ең терең көл және Жоғары көлден терең болғанымен, Кратер көлінің биіктігі жоғарырақ, сондықтан оның ең терең нүктесі теңіз деңгейінен 4229 фут (1289 м) биіктікте орналасқан.) Жоғары көлдің беткі температурасы маусымға қарай өзгереді, ал төмендегі температура шамамен тұрақты 39°F (4°C) құрайды. Температураның осы айырмашылығы көлді маусымдық қабаттарға бөледі. Алайда, жылына екі рет су бағанасы жоғарыдан төменге дейін біркелкі 39°F (4°C) температураға жетеді және көл сулары толық араласады. Бұл ерекшелік көлді димиктикалық етеді. Көлеміне байланысты Жоғары көлде судың тоқтау уақыты 191 жылды құрайды. Жылдық дауылдар кезінде Жоғары көлдегі толқындардың биіктігі әдетте 20 футтан (6 м) асады. 30 футтан (9 м) асатын толқындар да тіркелген.

Климат

Жоғары көлдің үлкендігі ылғалды континенттік климатының маусымдық құбылыстарын жұмсартады (мұндай құбылыстар көбінесе Новая Шотландия сияқты аймақтарда кездеседі). Су бетінің температура өзгерісіне жауап беруінің баяу болуы, 1970 жылғы мәліметтерге сәйкес, маусым ішінде 0–13 °C (32–55 °F) аралығында өзгереді, жаз айларында ауа температурасын (жиі теңіз желдерінің пайда болуымен салқындатады) және қыста температураны теңдестіруге көмектеседі, сондай-ақ суық айларда көлдің әсерінен қар жаууға себеп болады. Көлдің жағасындағы төбелер мен таулар ылғал мен тұманды ұстап тұрады, әсіресе күз мезгілінде.

Кеме апаттары

Мичиган штатының Гранд-Мараи және Уайтфиш-Пойнт арасындағы Супериор көлінің оңтүстік жағалауы "Ұлы көлдердің зираты" деп белгілі; Уайтфиш-Пойнт аймағында Супериор көлінің басқа бөліктеріне қарағанда көбірек кемелер жоғалған. Бұл кемелердің құлау орындары қазір Уайтфиш-Пойнт су асты қорығымен қорғалады. Көптеген кемелерді қырып салған дауылдардың ішінде 1905 жылғы қарашадағы Матаафа дауылы және 1913 жылғы Ұлы көлдер дауылы бар. 2007 жылдың тамызында 1907 жылғы 11 қазанда Супериор көліндегі дауыл кезінде 77 фатом (460 метр) тереңдікте батып кеткен 128 метрлік кен тасымалдаушы кеменің қалдықтары табылды. Огайо штатының Лорейн қаласында салынған "Кипр" кемесі 1907 жылғы 17 тамызда темір кенін Висконсин штатының Супериор қаласынан Нью-Йорк штатының Буффало қаласына тасымалдау кезінде екінші рейс барысында жоғалып кетті. Оның 23 экипаж мүшесінің арасында Чарльз Г. Питц ғана аман қалды. 1918 жылы Ұлы көлдердегі соңғы соғыс кемелері – француздық мина тазартушылар "Инкерман" мен "Серизоль" Супериор көліндегі дауыл кезінде жоғалып кетті, мүмкін, көлдің басқа бөліктері терең болса да, белгісіз "Супериор тас жартасының" қаупіне тап болған. 78 экипаж мүшесі қаза болды, бұл Супериор көліндегі ең көп өлім саны болып табылады. 1975 жылғы 10 қарашада Уайтфиш-Пойнттан дауыл кезінде Супериор көлінде батып кеткен соңғы кеме болды. Бұл кеменің апаты Гордон Лайтфуттың "Эдмунд Фицджеральдтың апаты" атты балладасында бейнеленген. Барлық 29 экипаж мүшесі қаза тапты, ешбір дене табылмады. Эдмунд Фицджеральд Супериор көлінің күшті соққысына ұшырағандықтан, 222 метрлік кеме екіге бөлінді; оның екі бөлігі шамамен 52 метр қашықтықта, 88 фатом (530 метр) тереңдікте жатыр. Лайтфут әнінде "Супериор ешқашан өлгендерін қайтармайды" делінеді. Бұл көл суының ерекше суықтығына байланысты, орташа температура шамамен 1970 жылдарда. Джо МакИннис 1994 жылғы шілдеде Эдмунд Фицджеральдтың апатына арналған экспедиция 94 экспедициясының барысында, кеменің пилоттық кабинасының сол жағында, ашық есікке жақын жерде "толық киінген, қызғылт түсті құтқару жилеті киген, беті батқан" бір ер адамның денесін тапқанын хабарлады. 2024 жылғы ақпан айында 1940 жылы батып кеткен "Арлингтон" кемесінің қалдықтары табылғаны жарияланды.