Көлемі бойынша әлемдегі ең ірі тұщы су көлі – Супериор көлі. Солтүстік Америкада орналасқан, АҚШ және Канада шекарасында жатыр. Табиғаты әдемі, тарихы бай.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Американың Ұлы көлдерінің ең үлкені – Супериор көлі, жер бетіндегі тұщы сулы көлдердің ішіндегі ең үлкені және көлемі бойынша үшінші орынды алып, әлемдегі тұщы судың 10 пайызын қамтиды. Ол Солтүстік Американың орталық бөлігінде орналасқан, Солтүстік Американың Ұлы көлдерінің ең солтүстік және батыс жағында жатыр, Канада мен АҚШ шекарасында, солтүстік және шығысында Канаданың Онтарио провинциясымен, батысында Миннесота штатымен, ал оңтүстігінде Мичиган және Висконсин штаттарымен шектеседі. Супериор көлі Сент-Мэрис өзені арқылы Хюрон көліне, одан кейін Кіші Ұлы көлдер арқылы Сент-Лоуренс өзеніне және соңында Атлант мұхитына құяды.
Largest of the Great Lakes of North America
Lake Superior is the largest freshwater lake in the world by surface area and the third largest freshwater lake by volume, holding 10% of the world's surface fresh water. Located in central North America, it is the northernmost and westernmost of the Great Lakes of North America, straddling the Canada–United States border with the Canadian province of Ontario to the north and east and the U. S. states of Minnesota to the west and Michigan and Wisconsin to the south. It drains into Lake Huron via St. Marys River, then through the lower Great Lakes to the St. Lawrence River and ultimately the Atlantic Ocean.
Атауы
Ожибве тайпасы көлге гичи гами (түрлі диалекттерде гичи гами немесе кичи гами деп айтылады) деген ат берген, мағынасы – "үлкен теңіз". Генри Уодсворт Лонгфеллоу "Хиавата әні" поэмасында, ал Гордон Лайтфут "Эдмунд Фицджеральдтың апаты" әнінде осы есімді "Гитч Гуми" деп жазған. Басқа дереккөздерде толық Ожибве атауы – Ожибве Гичигами ("Ожибвелердің Ұлы теңізі") немесе Анишинаабе Гичигами ("Анишинаабелердің Ұлы теңізі") деп көрсетілген. 1878 жылы Фредерик Барага жазған сөздік – Ожибве тілі үшін жазылған алғашқы сөздік, онда Ожибве атауы Otchipwe kitchi gami (Ожибве Гичигаминың транслитерациясы) деп берілген. 1760 жылдары француз-үнді соғысында француздар жеңілгеннен кейін, аймақты француздардан басып алған британдықтар көлдің атын "Ол бұл алып құрлықтағы барлық көлдерден үлкен болғандықтан" Superior деп ағылшын тіліне аударған.
The Ojibwe name for the lake is gichi gami (in syllabics: ᑭᒋᑲᒥ, pronounced gitchi gami or kitchi gami in different dialects), meaning "great sea". Henry Wadsworth Longfellow wrote this name as "Gitche Gumee" in the poem The Song of Hiawatha, as did Gordon Lightfoot in his song "The Wreck of the Edmund Fitzgerald". According to other sources, the full Ojibwe name is ᐅᒋᑉᐧᐁ ᑭᒋᑲᒥ Ojibwe Gichigami ("Ojibwe's Great Sea") or ᐊᓂᐦᔑᓈᐯ ᑭᒋᑲᒥ Anishinaabe Gichigami ("Anishinaabe's Great Sea"). The 1878 dictionary by Father Frederic Baraga, the first one written for the Ojibway language, gives the Ojibwe name as Otchipwe kitchi gami (a transliteration of Ojibwe Gichigami). After taking control of the region from the French in the 1760s following their defeat in the French and Indian War, the British anglicized the lake's name to Superior, "on account of its being superior in magnitude to any of the lakes on that vast continent".
Гидрографиялық
Жоғары көл Сент-Мэрис өзені және Су шлюздары (Саулт-Сте. Мари құлыптары) арқылы Huron көліне құяды. Жоғары көл жер бетінің ауданы бойынша әлемдегі ең үлкен тұщы сулы көлі, ал көлемі бойынша Сібірдегі Байкал көлінен және Шығыс Африкадағы Танганьика көлінен кейін үшінші орында тұрады. Каспий теңізі Жоғары көлден беттік ауданы және көлемі жағынан үлкен болғанымен, тұзды сулы. [[Файл:Lake Superior bathymetry картасы, ең терең нүкте.png|thumb|left|Жоғары көлдің ең терең нүктесі, шамамен Оңтүстік Каролина немесе Австрияның ауданымен тең. Оның максималды ұзындығы және максималды ені бар. Орташа тереңдігі ал ең тереңдігі Жоғары көл 2900 куб миль (12100 км³) суды қамтиды. Көлдің жағалау сызығының ұзындығы 2726 миль (4387 км) құрайды (аралдарды қоса алғанда). Америкалық лимнолог Дж. Вал Кламп 1985 жылдың 30 шілдесінде ғылыми экспедиция аясында Жоғары көлдің ең төменгі нүктесіне жеткен алғашқы адам болды, ол теңіз деңгейінен 122 фатом 1 фут (733 фут (223 м)) төменде жатыр, бұл АҚШ құрлықтың ішкі бөлігіндегі екінші ең төменгі нүкте және Солтүстік Америка құрлығының ішкі бөлігіндегі үшінші ең төменгі нүкте болып табылады (Канаданың Солтүстік-Батыс территорияларындағы Ұлы Құл көлінен (теңіз деңгейінен 1503 фут (458 м) төмен) және Аляскадағы Илиамна көлінен (теңіз деңгейінен 942 фут (287 м) төмен) кейін). (Кратер көлі АҚШ-тағы ең терең көл және Жоғары көлден терең болғанымен, Кратер көлінің биіктігі жоғарырақ, сондықтан оның ең терең нүктесі теңіз деңгейінен 4229 фут (1289 м) биіктікте орналасқан.) Жоғары көлдің беткі температурасы маусымға қарай өзгереді, ал төмендегі температура шамамен тұрақты 39°F (4°C) құрайды. Температураның осы айырмашылығы көлді маусымдық қабаттарға бөледі. Алайда, жылына екі рет су бағанасы жоғарыдан төменге дейін біркелкі 39°F (4°C) температураға жетеді және көл сулары толық араласады. Бұл ерекшелік көлді димиктикалық етеді. Көлеміне байланысты Жоғары көлде судың тоқтау уақыты 191 жылды құрайды. Жылдық дауылдар кезінде Жоғары көлдегі толқындардың биіктігі әдетте 20 футтан (6 м) асады. 30 футтан (9 м) асатын толқындар да тіркелген.
Lake Superior empties into Lake Huron via the St. Marys River and the Soo Locks (Sault Ste. Marie locks). Lake Superior is the largest freshwater lake in the world by area and the third largest in volume, behind Lake Baikal in Siberia and Lake Tanganyika in East Africa. The Caspian Sea, while larger than Lake Superior in both surface area and volume, is brackish. [[File:Lake Superior bathymetry map, deepest point. png|thumb|left|Lake Superior deepest point which is approximately the size of South Carolina or Austria. It has a maximum length of and maximum breadth of Its average depth is with a maximum depth of Lake Superior contains 2,900 cubic miles (12,100 km3) of water. The shoreline of the lake stretches 2726 mile (4387 km) (including islands). American limnologist J. Val Klump was the first person to reach the lowest depth of Lake Superior on July 30, 1985, as part of a scientific expedition, which at 122 fathoms 1 foot (733 feet (223 m)) below sea level is the second lowest spot in the continental interior of the United States and the third lowest spot in the interior of the North American continent after Great Slave Lake in the Northwest Territories of Canada (1503 feet (458 m) below sea level) and Iliamna Lake in Alaska 942 feet (287 m). (Though Crater Lake is the deepest lake in the United States and deeper than Lake Superior, Crater Lake's elevation is higher and consequently its deepest point is 4229 feet (1289 m) above sea level.) While the temperature of the surface of Lake Superior varies seasonally, the temperature below is an almost constant 39 °F (4 °C). This variation in temperature makes the lake seasonally stratified. Twice per year, however, the water column reaches a uniform temperature of 39 °F (4 °C) from top to bottom, and the lake waters thoroughly mix. This feature makes the lake dimictic. Because of its volume, Lake Superior has a retention time of 191 years. Annual storms on Lake Superior regularly feature wave heights of over 20 feet (6 m). Waves well over 30 feet (9 m) have been recorded.
Климат
Жоғары көлдің үлкендігі ылғалды континенттік климатының маусымдық құбылыстарын жұмсартады (мұндай құбылыстар көбінесе Новая Шотландия сияқты аймақтарда кездеседі). Су бетінің температура өзгерісіне жауап беруінің баяу болуы, 1970 жылғы мәліметтерге сәйкес, маусым ішінде 0–13 °C (32–55 °F) аралығында өзгереді, жаз айларында ауа температурасын (жиі теңіз желдерінің пайда болуымен салқындатады) және қыста температураны теңдестіруге көмектеседі, сондай-ақ суық айларда көлдің әсерінен қар жаууға себеп болады. Көлдің жағасындағы төбелер мен таулар ылғал мен тұманды ұстап тұрады, әсіресе күз мезгілінде.
Lake Superior's size reduces the severity of the seasons of its humid continental climate (more typically seen in locations like Nova Scotia). The water surface's slow reaction to temperature changes, seasonally ranging between 32 and 55 °F (0–13 °C) around 1970, helps to moderate surrounding air temperatures in the summer (cooler with frequent sea breeze formations) and winter, and creates lake effect snow in colder months. The hills and mountains that border the lake hold moisture and fog, particularly in the fall.
Кеме апаттары
Мичиган штатының Гранд-Мараи және Уайтфиш-Пойнт арасындағы Супериор көлінің оңтүстік жағалауы "Ұлы көлдердің зираты" деп белгілі; Уайтфиш-Пойнт аймағында Супериор көлінің басқа бөліктеріне қарағанда көбірек кемелер жоғалған. Бұл кемелердің құлау орындары қазір Уайтфиш-Пойнт су асты қорығымен қорғалады. Көптеген кемелерді қырып салған дауылдардың ішінде 1905 жылғы қарашадағы Матаафа дауылы және 1913 жылғы Ұлы көлдер дауылы бар. 2007 жылдың тамызында 1907 жылғы 11 қазанда Супериор көліндегі дауыл кезінде 77 фатом (460 метр) тереңдікте батып кеткен 128 метрлік кен тасымалдаушы кеменің қалдықтары табылды. Огайо штатының Лорейн қаласында салынған "Кипр" кемесі 1907 жылғы 17 тамызда темір кенін Висконсин штатының Супериор қаласынан Нью-Йорк штатының Буффало қаласына тасымалдау кезінде екінші рейс барысында жоғалып кетті. Оның 23 экипаж мүшесінің арасында Чарльз Г. Питц ғана аман қалды. 1918 жылы Ұлы көлдердегі соңғы соғыс кемелері – француздық мина тазартушылар "Инкерман" мен "Серизоль" Супериор көліндегі дауыл кезінде жоғалып кетті, мүмкін, көлдің басқа бөліктері терең болса да, белгісіз "Супериор тас жартасының" қаупіне тап болған. 78 экипаж мүшесі қаза болды, бұл Супериор көліндегі ең көп өлім саны болып табылады. 1975 жылғы 10 қарашада Уайтфиш-Пойнттан дауыл кезінде Супериор көлінде батып кеткен соңғы кеме болды. Бұл кеменің апаты Гордон Лайтфуттың "Эдмунд Фицджеральдтың апаты" атты балладасында бейнеленген. Барлық 29 экипаж мүшесі қаза тапты, ешбір дене табылмады. Эдмунд Фицджеральд Супериор көлінің күшті соққысына ұшырағандықтан, 222 метрлік кеме екіге бөлінді; оның екі бөлігі шамамен 52 метр қашықтықта, 88 фатом (530 метр) тереңдікте жатыр. Лайтфут әнінде "Супериор ешқашан өлгендерін қайтармайды" делінеді. Бұл көл суының ерекше суықтығына байланысты, орташа температура шамамен 1970 жылдарда. Джо МакИннис 1994 жылғы шілдеде Эдмунд Фицджеральдтың апатына арналған экспедиция 94 экспедициясының барысында, кеменің пилоттық кабинасының сол жағында, ашық есікке жақын жерде "толық киінген, қызғылт түсті құтқару жилеті киген, беті батқан" бір ер адамның денесін тапқанын хабарлады. 2024 жылғы ақпан айында 1940 жылы батып кеткен "Арлингтон" кемесінің қалдықтары табылғаны жарияланды.
The southern shore of Lake Superior between Grand Marais, Michigan, and Whitefish Point is known as the "Graveyard of the Great Lakes"; more ships have been lost around the Whitefish Point area than any other part of Lake Superior. These shipwrecks are now protected by the Whitefish Point Underwater Preserve. Storms that claimed multiple ships include the Mataafa Storm in November 1905 and the Great Lakes Storm of 1913. Wreckage of —a 420 feet (128 m) ore carrier that sank on October 11, 1907, during a Lake Superior storm in 77 fathoms (460 feet (140 m)) of water—was located in August 2007. Built in Lorain, Ohio, Cyprus was launched August 17, 1907, and was lost on her second voyage hauling iron ore from Superior, Wisconsin, to Buffalo, New York, with the sole survivor among her 23 crew being Charles G. Pitz. In 1918 the last warships to sink in the Great Lakes, French minesweepers Inkerman and Cerisoles, vanished in a Lake Superior storm, perhaps upon striking the uncharted danger of the Superior Shoal in an otherwise deep part of the lake. With 78 crewmembers dead, their sinking marked the largest loss of life on Lake Superior to date. was the latest ship to sink in Lake Superior, from Whitefish Point in a storm on November 10, 1975. The wreck was immortalized by Gordon Lightfoot in his ballad "The Wreck of the Edmund Fitzgerald". All 29 crew members died, and no bodies were recovered. Edmund Fitzgerald was battered so intensely by Lake Superior that the 729 feet (222 m) ship split in half; her two pieces lie approximately 170 feet (52 m) apart at a depth of 88 fathoms (530 feet (162 m)). Lightfoot sings that "Superior, they said, never gives up her dead". This is because of the unusually cold water, under on average around 1970. Joe MacInnis reported that in July 1994, explorer Frederick Shannon's Expedition 94 to the wreck of Edmund Fitzgerald discovered a man's body near the port side of her pilothouse, not far from the open door, "fully clothed, wearing an orange life jacket, and lying face down in the sediment". In February 2024 it was announced that wreckage from the Arlington was discovered from a sinking in 1940.