Кіріспе
Әдеби сынның саласы. Психоаналитикалық әдеби сын – Зигмунд Фрейд бастаған психоанализ дәстүрінің әдістемесі, тұжырымдамасы немесе формасы бойынша ықпал еткен әдеби сын немесе әдеби теория. Психоаналитикалық тәсіл психоанализдің алғашқы даму кезеңдерінен бері қолданылып келеді және әртүрлі түсіндіру дәстүріне айналды. Селин Сюрпринанттың айтуынша, "Психоаналитикалық әдеби сын біртұтас сала болып табылмаса да, барлық бағыттары әдебиет пен психиканың тығыз байланыста екендігін белгілі бір дәрежеде қолдайды". Психоаналитикалық сын суретшілерді, оның ішінде авторларды невроздық деп қарастырады. Дегенмен, суретші өнерді жасау арқылы невроздың көптеген сыртқы белгілерінен және салдарынан құтылып, денсаулыққа және толықтыққа қайта оралу жолын табады.
Psychoanalytic literary criticism is literary criticism or literary theory that, in method, concept, or form, is influenced by the tradition of psychoanalysis begun by Sigmund Freud. Psychoanalytic reading has been practiced since the early development of psychoanalysis itself, and has developed into a heterogeneous interpretive tradition. As Celine Surprenant writes, "Psychoanalytic literary criticism does not constitute a unified field. However, all variants endorse, at least to a certain degree, the idea that literature is fundamentally entwined with the psyche." Psychoanalytic criticism views artists, including authors, as neurotic. However, an artist escapes many of the outward manifestations and end results of neurosis by finding in the act of creating his or her art a pathway back to sanity and wholeness.
Шолу
Психоаналитикалық әдебиеттік сынның мәні, ең қарапайым түрінде, автордың немесе белгілі бір шығармадағы ерекше қызықты кейіпкердің психоанализі болуы мүмкін. Бұл сын психоанализдің өзіне ұқсас, Фрейдтің "Түстерді түсіндіру" және басқа да еңбектерінде талқыланған талдаушылық түсіндіру процесін мұқият қадағалайды. Сыншылар ойдан шығарылған кейіпкерлерді психологиялық зерттеулер ретінде қарастыруы мүмкін, Эдип кешені, Фрейдтік қателіктер, Ид, эго және суперэго сияқты фрейдтік ұғымдарды анықтауға тырысып, олардың ойдан шығарылған кейіпкерлердің ойлары мен мінез-құлқына қалай әсер ететінін көрсетеді. Дегенмен, психоаналитикалық сынның күрделірек түрлері де бар. Психоанализ ұғымдарын авторлық санаға қатысты емес, повестің немесе поэзияның құрылымына қолдануға болады ("білімсіз тіл сияқты құрылымдалған" деген француз психоаналитігі Жак Лаканның айтуынша). Немесе психоанализдің негізін қалаушы мәтіндерді әдебиет ретінде қарастырып, олардың формальды ерекшеліктері арқылы теориялық мазмұнына жарық түсіру үшін қайта оқуға болады (Фрейдтің мәтіндері көбінесе детективтік оқиғаларға немесе оған ұнаған археологиялық баяндамаларға ұқсайды). Барлық әдебиеттік сын сияқты, психоаналитикалық сын да әдеби шығармадағы кейде түсініксіз болатын символдар, әрекеттер мен оқиғаларға пайдалы түйсік бере алады; алайда, барлық әдебиеттік сын сияқты, оның да шектері бар. Біріншіден, кейбір сыншылар психокритицизмді "барлыққа бірдей келетін" тәсіл ретінде пайдаланады, ал басқа әдебиеттанушылар күрделі өнер туындысын толыққанды түсіндіру үшін бір тәсіл жеткіліксіз дейді. Герин және т.б. "Әдебиетке сындық көзқарастар жөніндегі нұсқаулықта" былай деп жазады:
Қауіп сол, студент теорияға беріліп, Фрейдтің әдебиеттік сынға жалғыз көзқарасы емес екенін ұмытып кетуі мүмкін. Көркем шығарманы немесе поэманы басты назарда психологиялық зерттеу ретінде қарастыру көбінесе оның кең мағынасын және тіпті одан күтілетін эстетикалық тәжірибені жоғалтуға әкеледі.
The danger is that the serious student may become theory ridden, forgetting that Freud's is not the only approach to literary criticism. To see a great work of fiction or a great poem primarily as a psychological case study is often to miss its wider significance and perhaps even the essential aesthetic experience it should provide.
Алғашқы қолданыстар
Фрейд әдебиет туралы бірнеше маңызды эссе жазды, оларды авторлар мен кейіпкерлердің психикасын зерттеу, повестволық құпияларды түсіндіру және психоанализде жаңа тұжырымдамаларды дамыту үшін пайдаланды (мысалы, Дженсеннің "Градива" шығармасындағы "Сасқанилық және арман" және оның "Түстерді түсіндіруде" Эдип мифін талдауы мен Шекспирдің "Гамлеті" туралы ықпалды ойлары). Дегенмен, оның және оның алғашқы жақтастарының зерттеулерінде «зерттеуді қажет ететін – өнер туындылары мен әдебиет емес, суретшінің, жазушының немесе көркем кейіпкерлердің психопатологиясы мен өмірбаяны» деген сын айтылды. Осылайша, «Фрейдтің алғашқы ізбасарларының көптеген психоаналитиктері ақындар мен суретшілерді психоанализдей салуға қарсы тұрмады (кейде Фрейдтің наразылығына қарамастан)». Кейінгі сарапшылар «жазушыны мәтінінен психоанализдей алмайтыны анық, оны тек қана қабылдауға болады» деген қорытындыға келді. Алғашқы психоаналитикалық әдеби сын мәтінді бір түрлі арман ретінде қарастыратын. Бұл мәтін өзінің шынайы (немесе жасырын) мазмұнын айқын (манифест) мазмұнының артына тығып қояды дегенді білдіреді. Жасырын мазмұннан манифест мазмұнға өту процесі «арман жұмысы» деп аталады және концентрация мен ығыстыру операцияларын қамтиды. Сыншы мәтіннің тілі мен символизмін талдап, арман жұмысының процесін кері қайтаруға және жасырын ойларға жетуге тырысады. Бірақ «мұндай сын редукционистік болып келуі мүмкін, әдебиет туындыларының күңкілдігін психоаналитикалық доктринаға сілтеме жасай отырып түсіндіріп, оның өте аз бөлігі бүгінде әсерлі болып қалады» деген қауіп бар.
Юнгиандар
Кейінгі оқырмандар, мысалы Карл Юнг және Фрейдтің тағы бір шәкірті Карен Хорни, Фрейдтен бас тартысты, ал олардың еңбектері, әсіресе Юнгтің жұмысы, психоаналитикалық сынның жаңа, дамыған салаларын тудырды: Хорнидің еңбектері феминистік тәсілдерге, оның ішінде аналық қызғанышқа негізделді, ал Юнг архетиптерді және ұжымдық бейсананы зерттеуге бағытталды. Юнгтің еңбегі, әсіресе Клод Леви-Стросс және Джозеф Кэмпбелл сияқты антропологтардың жұмыстарымен байланыстырылып, мифокритика және архетиптік талдау салаларының қалыптасуына ықпал етті. Нортроп Фрай «әдеби сыншы Фрейдті комедия теориясы үшін, ал Юнгті романтика теориясы үшін ең пайдалы деп санады».
Нысан
Уо былай деп жазады: "Әдебиетке психоаналитикалық көзқарастың дамуы "мазмұннан" көркемдік және әдеби шығармалардың құрылымына назар аударудан басталады". Мысалы, Хейден Уайт "Фрейдтің сипаттамаларының он тоғызыншы ғасырдың троптар теориясымен қалай сәйкес келетінін және оның еңбегі оларды қандай да бір жолмен қайта жаңартатынын" зерттеді. Бұл салада ерекше ықпал еткен Жакус Лакан, әдебиетті жақсы оқитын және өз еңбектеріндегі маңызды ұғымдарды көрсету үшін әдеби мысалдарды пайдаланған (мысалы, Лакан Жакус Дерридамен Эдгар Аллан Поның "Ұрланған хат" туындысын түсіндіру мәселесі бойынша пікір таластырды). "Лаканның теориялары авторға емес, мәтіннің тілдік процестеріне назар аударатын сынды ынталандырды". Лаканиялық бағытта "Фрейдтің теориялары түсіндіру, риторика, стиль және бейнелеу мәселелерін көтеруге мүмкіндік беретін аламатқа айналады". Дегенмен, Лакан зерттеушілері Лаканның өзі әдебиет сынымен емес, әдебиеттің психоаналитикалық әдіс немесе ұғымды қалай бейнелейтінімен қызығушылық танытқандығын атап өтті.
Оқырманның жауабы
Оусбидің айтуынша, "қазіргі заманғы сын тұрғысынан психоанализді қолданудың арасында Норман Холландтың еңбегіндегі "эго психологиясының" дамуы бар, ол оқырман мен мәтін арасындағы қарым-қатынастарға ден қояды" – оқырманның реакциясын зерттеу сияқты. Роллин "Холландтың оқырманның реакциясы теориясындағы тәжірибелері біздің бәріміз әдебиетті таңдап оқитынымызды, оған өз қиялдағы беймәлім ойларымызды түсіретінімізді көрсетеді" деп жазады. Осылайша, мысалы, қылмыстық романдарда "Райкрофт қылмыскерді оқырманның ата-анасына деген жасырын жаугершілігін бейнелейтін тұлға ретінде қарастырады".
Чарльз Морон: психокритика
1963 жылы Чарльз Морон психоанализ арқылы әдеби шығармаларды түсіндірудің жүйеленген әдісін жасады. Зерттеу төрт кезеңнен тұрады: Шығармашылық процесс ояу күйдегі арман көруге ұқсас: сондықтан ол миметикалық және катарсистік болып табылады, туа біткен құштарлықты бейнелейді, ол метафоралар және символизм арқылы ең жақсы көрініс табады және ашылады. Жазушының шығармаларын салыстыру сыншыны символдық тақырыптарды анықтауға жетелейді. Бұл метафоралық байланыстар жасырын ішкі шындықтың белгісі. Олар арман сияқты, жасырын қылықтарды көрсетеді. Соңғы кезеңде жазушының әдеби шығармашылығы оның жеке өмірімен байланыстырылады. Моронның пікірінше, авторды тек логикалық ойға ие жеке тұлғаға дейін кемсітуге болмайды: оның көбінесе жарақатты болған өмірбаяны, оның жанын сіңірген мәдени архетиптер саналы жекелігімен қайшы келеді. Екі повестің арасындағы хиазмалық қатынас салауатты және қауіпсіз іс-әрекет ретінде қарастырылуы мүмкін. Көбінесе санасыз жыныстық сезім символдық түрде оң және қоғамдық қанағаттандыруды беретін жолмен қанағаттандырылады, бұл процесс Сублимация деп аталады.
The creative process is akin to dreaming awake: as such, it is a mimetic, and cathartic, representation of an innate desire that is best expressed and revealed by metaphors and symbolically. Then, the juxtaposition of a writer's works leads the critic to define symbolical themes. These metaphorical networks are significant of a latent inner reality. They point at an obsession just as dreams can do. The last phase consists in linking the writer's literary creation to his own personal life. On Mauron's concept, the author cannot be reduced to a ratiocinating self: his own more or less traumatic biographical past, the cultural archetypes that have suffused his soul contrast with the conscious self, The chiasmic relation between the two tales may be seen as a sane and safe acting out. A basically unconscious sexual impulse is symbolically fulfilled in a positive and socially gratifying way, a process known as Sublimation.
ықпал ету қорқынышы
Америкалық сыншы Харольд Блум ақындар арасындағы ықпал қарым-қатынастарын зерттеуінде Фрейдтің Эдип кешені туралы ұғымын қолданды, ал оның еңбегі Сандра Гилберт пен Сьюзан Губардың жұмысында феминистік баламаға да әсер етті. Осыған ұқсас, Шошана Фелман өзі "поэзия кінәсі" деп атаған мәселеге қатысты: "Әдеби тарихты поэзия кінәсінің қайталама бейсана түрде берілуі ретінде қарастыруға бола ма?" – деген сұрақ қойды.
Мәдениет үлгілері
Дэвид Лодждің академиялық сатираларының бірі – "Шағын әлем: академиялық романс" романында, наив кейіпкер Перссе Анжеликаның романс тақырыбында сөз сөйлейтін форумына қатысады: "Ролан Барт бізге повесть пен сексуалдық қатынас арасындағы тығыз байланысты, дене рахаты мен 'мәтіннің рахаты' арасындағы байланысты үйретті. Романс – бірнеше оргазм". Перссе Анжеликаның әдемі еріндері мен ақ тістері арасынан құйылатын осы ұятты сөздерді таң-тамашалықпен және беті қызарып тыңдады, бірақ көрермендердің ешқайсысы оның баяндамасында ерекше немесе мазасыздық көретіндей болған жоқ. А. С. Байаттың "Иелік" романында, басты кейіпкер / феминист ғалым, "Біз Фрейд ашқан шындықта өмір сүреміз" деп мойындаса, "Біздің барлық ғылымымыз – барлық ойымыз – біз сексуалдық қатынастың орталық рөлінен басқа барлық нәрсеге күдікпен қараймыз" деп еске салады.