"Шропшир жігіті": А.Е. Хаусман поэзиясы мен музыкалық бейімдемелер

Кіріспе

А. Е. Хаусманның өлеңдер жинағы, Half Man Half Biscuit тобының "A Shropshire Lad" әні.

"A Shropshire Lad" – ағылшын ақыны Альфред Эдвард Хаусманның алпыс үш өлеңнен тұратын жинағы, 1896 жылы жарық көрген. Бастапқыда жай ғана сатылғанмен, одан кейін, әсіресе жас оқырмандар арасында, үлкен танымалдылыққа ие болды. Композиторлар өлеңдерді жарық көргеніне он жылдай уақыт өткен соң музыкаға қоя бастады, ал көптеген пародистер Хаусманның тақырыптары мен поэтикалық стилін пародиялады.

Тематикалық жиынтық

Шропширдің жігіті бірнеше қайталанатын тақырыптарды қамтиды. Бұл байланысты әңгіме емес; өлеңдердегі «мен» екі рет Теренс (VIII, LXII) деп аталғанмен, ол атақтың «Шропшир жігіті» емес, және Хаусманның өзімен теңестірілмейді. Өлеңдердің бәрі бір үнмен айтылмаған, сөйлеуші мен басқалар арасында түрлі диалогтар болады, тіпті қабірден тыс сөйлесулер де кездеседі. Жинақ патшалық тақырыппен басталады, патшайымның қызметінде қаза тапқан Шропшир жігіттеріне құрмет көрсетеді (I). Жас жігіттің көктемді күтуге уақыты аз (II). Өлім сарбазды күтеді (III–IV). Қыздар әрқашан мейірімді болмайды (V–VI), ал шаруа да қабірге келеді (VII). Кейбір жігіттер өз бауырларын өлтіріп, дарға асылады (VIII–IX). Көктемнің махаббат пен жаңару туралы уәдесі жалған болуы мүмкін (X). Қайғыдан өлген жігіттің күйі соңғы құшақтауды тілейді (XI). Қол жеткізе алмайтын махаббат жігітті әлсіз және жоғалған сезімге жетелейді (XIII–XVI). Крикет немесе футбол ойыны жүректің ауырын жұбатады (XVII). Бірақ бұл күмәнді пікірге Эдит Ситвелл ащы түрде: «Егер ол крикет пен крикет қана адамдарды өз-өзіне қол жұмсаудан сақтады десе, онда олардың осы жерде өмір сүруінің мәні қандай?» деп баға берді. Осы тақырыпты жалғастыра келе, жас қайтыс болған спортшы бақытты болды, өйткені ол өзінің даңқынан асып кетпеді (XIX). Ақын маршылап келе жатқан сарбазға көз тастап, оған сәттілік тілейді, олар енді жолдаспайтынын ойлайды (XXII). Ол жас өлген және қартаймайтын ауыл жігіттеріне қызғанады (XXIII). Сондықтан, достық орнату үшін осы мүмкіндікті пайдаланыңыз (XXIV). Жары қаза болып, оның қызы басқа біреумен жүреді (XXV–XXVII). Ежелгі саксон және британдықтардың қастығы оның қанында, және ол өмірін зорлық-зомбылық пен зорлауға қарыздар (XXVIII). Венлок жиегіндегі дауыл оның жанындағы римдіктердің Вроксетерде (XXXI) сезінгендей, жан тереңдігіндегі күйзелісті бейнелейді. Адам – элементтердің кездейсоқ үйлесімі – оны уақыт барда барынша пайдаланыңыз! Егер ол жақын адамдарына пайдасы тимесе, ол кетеді, мүмкін, сарбаздыққа қатысады (XXXIV, XXXV). Адам алыста, Лондонда жер аударылуы мүмкін, бірақ үйді және достарын ұмытпайды (XXXVII, XXXVIII). Жел Шропширден Англияға оған үшкір, бірақ ол Wenlock жиегінде алтын гүлдейтін шоқты көрмейді (XXXVIII–XL). Лондон бір-бірінен қорқатын және жек көретін суық жүректі адамдарға толы, бірақ ол тірі өсиетке ие болғанша өмірден барынша жақсы өмір сүреді (XLIII). Өзін-өзі өлтіру – даналық, өйткені ол басқаларға зиян келтіріп, ұятта өмір сүруден гөрі таза өлімді артық көреді (XLIV–XLV). Бұл екі өлең 1895 жылдың тамызында өз өмірін өзі қиған теңізші курсанттың өлімі туралы хабарламадан туындаған. Мұндай адамның қабіріне тірі бұтақтарды әкелмей, қайтадан гүлденбейтін нәрселерді ғана қойыңыз (XLVI). Ағаш ұстасының ұлы бір кезде дарға асылып, басқа жігіттердің өмір сүруі үшін (XLVII) құрбан болды. Ол туылмай тұрып бақытты болды, бірақ ол өмірді біраз уақыт бастан кешіреді: барлық қайғы-қасіреттің емі уақыт өте келе келеді (XLVIII). Егер адамдар көп және шулы Лондон өз қиындықтары бар болса, онда тыныш Клюн мен Найтон да қиындықтарға толы, және олардың кез келгеніне жалғыз ем – қабір (L). Лондонға келгенімен, оның рухы туған жерінде (LII) қаңғып жүр. Қабырдан өзін-өзі өлтіруші жынды сүйіктісіне барады (LIII), бұл тақырып, әрине, бейбіт емес қабір түріндегі дәстүрлі баллададан алынған. Ол жақсы көргендер қайтыс болды, ал басқа жастар мәңгілік өмір сүреді. Жас жігіт сарбаз болатыны сияқты, адам қорқыныштан (LVI) қашып, өлімді кейінге қалдырудың орнына жас кезде өліммен бетпе-бет келуді таңдай алады. Дик зиратта, ал Нед ұзақ уақыт түрмеде отыр, ол Ладлоуға (LVIII) өзі қайта оралғанда. Қапшығыңызды жинап, кетіңіз: өлім – бұл мәңгілік түнге (LX) сапар. Ол өзін-өзі өлтіргендердің арасында ұйықтап жатса да, жақсы өлгендердің арасында болса да, бәрі оның достары (LXI) болды. Кейбіреулер оның меланхолиялық ойларын мазақтайды, бірақ ол оларды Митридат сынамалаған у сияқты қолданды және қартайғанша (LXII) өмір сүреді. Мүмкін, бұл өлеңдер сәнді емес, бірақ олар ақынның өмірінен аман қалып, оған ұқсас басқа жігіттерге ұнайды (LXIII).

A Shropshire Lad contains several repeated themes. It is not a connected narrative; though the "I" of the poems is in two cases named as Terence (VIII, LXII), the "Shropshire Lad" of the title, he is not to be identified with Housman himself. Not all the poems are in the same voice and there are various kinds of dialogue between the speaker and others, including conversations beyond the grave. The collection begins with an imperial theme by paying tribute to the Shropshire lads who have died as soldiers in the service of The Queen Empress, as her golden jubilee (1887) is celebrated with a beacon bonfire on Clee Hill (I). There is little time for a lad to live and enjoy the spring (II). Death awaits the soldier (III–IV). Maids are not always kind (V–VI) and the farmer also comes to the grave (VII). Some lads murder their brothers and are hanged (VIII–IX). The spring's promise of love and renewal may be false (X). The ghost of a lad dead of grief begs the consolation of a last embrace (XI). Unattainable love leaves the lad helpless and lost (XIII–XVI). The playing of a game of cricket or football consoles a broken heart (XVII). But on this dubious sentiment Edith Sitwell commented acidly, "If he means to say that cricket, and cricket alone, has prevented men from committing suicide, then their continuation on this earth seems hardly worthwhile." Continuing this theme, the athlete who died young was lucky, for he did not outlive his renown (XIX). The poet exchanges a glance with a marching soldier and wishes him well, thinking they will never cross paths again (XXII). He envies the country lads who die young and do not grow old (XXIII). Seize the day, then, to cultivate friendship (XXIV). A lover may die, and his girl will walk out with another (XXV–XXVII). The hostility of the ancient Saxon and Briton are in his blood, and he owes his life to violence and rape (XXVIII). The storm on Wenlock Edge symbolizes the same turmoil in his soul as the Romans knew at Wroxeter (XXXI). Man is a chance combination of elements – make the most of him while there is time! (XXXII) If he is of no use to those he loves, he will leave, perhaps to enlist as a soldier (XXXIV, XXXV). One may live in distant exile in London, but without forgetting home and friends (XXXVII, XXXVIII). The wind sighs across England to him from Shropshire, but he will not see the broom flowering gold on Wenlock Edge (XXXVIII–XL). London is full of cold hearted men who fear and hate one another, but he will make the best of life while he has a living will (XLIII). The suicide is wise, for he prefers to die cleanly rather than harm others and live in shame (XLIV–XLV). These two poems were suggested by a report on the death of a naval cadet in August 1895 who had left behind him a letter mentioning these reasons for taking his own life. Bring no living branches to the grave of such a one, but only what will never flower again (XLVI). A carpenter's son once died on the gallows so that other lads might live (XLVII). He was happy before he was born, but he will endure life for a while: the cure for all sorrows will come in time (XLVIII). If crowded and noisy London has its troubles, so do quiet Clun and Knighton, and the only cure for any of them is the grave (L). Though he is in London, his spirit wanders about his home fields (LII). From the grave the suicide's ghost visits the beloved (LIII), a theme apparently derived from a traditional ballad of the unquiet grave type. Those he loved are dead, and other youths eternally re live his own experiences (LV). Like the lad that becomes a soldier, one can choose to face death young rather than put it off out of cowardice (LVI). Dick is in the graveyard, and Ned is long in jail, when he returns by himself to Ludlow (LVIII). Take your pack and go: death will be a journey into eternal night (LX). It matters not if he sleeps among the suicides, or among those who died well – they were all his friends (LXI). Some mock his melancholy thoughts but he has used them like the poisons sampled by Mithridates and will survive to die old (LXII). Perhaps these poems are not fashionable, but they survive the poet to please other lads like him (LXIII).

Әннің параметрлері

Эмоционалды сезімнің, лирикалық әуезділіктің және халықтық ерекшеліктердің күшті үйлесімі «Шропшир жігіті» жинағының композиторлар арасында танымалдылығына себеп болды. Жинақтағы сегіз өлеңнен басқасының бәрі музыкаға қойылған, ал олардың он бірі он немесе одан да көп рет музыкаландырылған. Соңғылардың ішінде «Найзағайлы ағаштар, қазір гүлдеген вишня» (II) 47 рет, ал «Мен жиырма бір жаста болғанда» (XIII) 44 рет музыкаға қойылған. Бірнеше композиторлар жинақтағы өлеңдерді олардың ретінен шығарып, бір-бірімен қарама-қарсы қойып немесе повестволық диалог түрінде біріктіретін ән циклдерін жазды. Кейбір жағдайларда олар осы материалды пайдаланып бірнеше шығарма жазды. Ең ерте, 1904 жылы, жинақтың алғаш рет жарық көргенінен кейін он жыл ішінде Артур Сомервеллдің «Шропшир жігітінен» ән циклы пайда болды, онда он өлең баритон мен фортепианоға қойылған. Ральф Вон Уильямстың «Венлок үстінде» (1909) шығармасында фортепиано мен скрипкалық квартеттің сүйемелдеуімен алты ән бар; 1924 жылы оркестрлік нұсқасы да жарық көрді. Кейін ол Хаусман өлеңдеріне тағы бір цикл үшін оралды, оның алғашқы нұсқасы 1927 жылы жеке скрипканың сүйемелдеуімен орындалды, бірақ бұл циклде «Шропшир жігітінен» тек төртеуі, ал «Соңғы өлеңдер» (1922) жинағынан үш өлең ғана қолданылды. Өңделген шығарма 1954 жылы «Along the Field: 8 Housman songs» деген атпен жарияланды; осы аралықта «The Soldier» (XXII) өлеңі алынып тасталды және «Соңғы өлеңдер» жинағынан тағы екеуі қосылды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде жазылған басқа циклдердің арасында Грэм Пилдің «Шропшир жігітінен» төрт әні және Чарльз Фонтейн Мэннидің (1872–1951) «Шропшир жігіті: ән циклі» (Op. 22, 1911) шығармасы бар. Джордж Баттерворт Хаусман өлеңдеріне ерекше қызығушылық танытып, қысқа мерзім ішінде «Шропшир жігіті» (1911) және «Бредон Хилл және басқа да әндер» (1912) атты алты әнін, сондай-ақ 1913 жылы алғаш рет орындалған «Шропшир жігіті» атты эмоционалды рапсодиясын жазды. Баттерворт соғыста қаза тапты, бірақ соғыстың соңына қарай Айвор Гурни өзінің «Лудлоу және Тем» (1919) циклындағы әндермен жұмыс істеді, кейіннен ол «Батыс ойын алаңы» (1921) атты сегіз өлеңді құрастырды. Эрнест Джон Моран да соғыста қатысып, кейіннен өзінің «Лудлоу қаласы» (1920) шығармасында төрт ән жазды. Соғыстан кейінгі кезеңде тағы екі композитор «Шропшир жігіті» өлеңдерін кеңінен пайдаланды. Джон Ирландия «The Land of Lost Content» (1921) шығармасына фортепиано мен тенор үшін алты өлеңді енгізді. Оның «Біз енді ормандарға бармаймыз» (1928) шығармасы «Соңғы өлеңдер» жинағынан алынған дауыс пен фортепианоға қойылған екі өлеңді және «Көктем күте алмайды» атты таза инструменталды эпилогты қамтиды, ол «Шропшир жігіті» (XXXIX) жинағынан «Венлок қаласының уақыты келді деп ойлаймын» өлеңіне негізделген. Чарльз Уилфред Орр 24 Хаусман өлеңін музыкаға қойды, олардың кейбіреулерін екі (1921–1922), жеті (1934) және үш әннен (1940) тұратын циклдерде біріктірді. Леннокс Берклидің 5 Хаусман әні (Op.14/3, 1940) да Екінші дүниежүзілік соғыстың басында жазылған. Содан бері құрастырылған тағы бір цикл – Мервин Хордердің «Шропшир жігіті» (1980) атты бес өлеңі. Ұлыбританиядан тыс композиторлар да Хаусманның жеке өлеңдерін музыкаға қойды. Олардың бірнешеуі АҚШ-тан, соның ішінде Сэмюэл Барбер, ол «With rue my heart is laden» өлеңін (өзінің «3 әнінің» екіншісі ретінде, Op.2, 1928), Дэвид Ван Вактор, Нед Рорем және Джон Вудс Дьюк. Басқа американдық композиторлар ән циклдерін жазды: Алан Лайхтлинг «Шропшир жігітінен» 11 әнді, баритон мен камералық оркестр үшін (Op. 50, 1969); Роберт Ф. Бакса (1938 жылы туған), ол «Housman Songs» (1981) шығармасында он бір өлеңді музыкаға қойды; және канадалық Ник Перос жеті өлеңді музыкаға қойды. Америкадан тыс жерлерде поляк Генрик Горецки төрт ән, ал Гонконгта туған Майм Чанвай (1939) екі ән жазды.

The strong combination of emotional feeling, lyricism and folk qualities contributed to the popularity of A Shropshire Lad with composers. All but eight poems in the collection have been set to music, and eleven of them in ten or more settings. Among the latter, "Loveliest of trees, the cherry now" (II) has 47 settings and "When I Was One and Twenty" (XIII) has 44. Several composers wrote song cycles in which the poems, taken out of their sequence in the collection, contrast with each other or combine in a narrative dialogue. In a few cases they wrote more than one work using this material. The earliest, performed in 1904, less than ten years after the collection's first appearance, was Arthur Somervell's Song Cycle from A Shropshire Lad in which ten were set for baritone and piano. There are six songs in Ralph Vaughan Williams' On Wenlock Edge (1909) in settings which include piano and string quartet; there was also an orchestral version in 1924. Later he returned to Housman again for another cycle, a first version of which was performed in 1927 with solo violin accompaniment, but in this only four were taken from A Shropshire Lad, along with three from Last Poems (1922). The revised work was eventually published in 1954 as Along the Field: 8 Housman songs; in the meantime, "The Soldier" (XXII) was dropped and two more added from Last Poems. Among other cycles composed during the period before World War 1 were the four Songs of A Shropshire Lad by Graham Peel and the six for voice and piano in A Shropshire Lad: A Song Cycle (Op. 22, 1911) by Charles Fonteyn Manney (1872–1951). George Butterworth was particularly drawn to Housman's poems, composing within a short period the Six Songs from A Shropshire Lad (1911) and Bredon Hill and Other Songs (1912) as well as his emotive Rhapsody, A Shropshire Lad, first performed in 1913. Butterworth was killed during the war, but towards the end of it Ivor Gurney was working on the songs in his cycle, Ludlow and Teme (1919), and later went on to compose the eight poems in The Western Playland (1921). Ernest John Moeran was another combatant in the war and afterwards set the four songs in his Ludlow Town (1920). During the immediate postwar period, two other composers made extensive use of the poems in A Shropshire Lad. John Ireland included six poems for piano and tenor in The Land of Lost Content (1921). His We'll to the woods no more (1928) includes two poems for voice and piano taken from Last Poems and a purely instrumental epilogue titled "Spring will not wait", which is based on "'Tis time, I think, by Wenlock town" from A Shropshire Lad (XXXIX). Charles Wilfred Orr, who made 24 Housman settings, united some in cycles of two (1921–1922), seven (1934) and three songs (1940). Lennox Berkeley's 5 Housman Songs (Op.14/3, 1940) also dates from the start of World War II. Another cycle composed since then has been the five in Mervyn Horder's A Shropshire Lad (1980). Composers outside the UK have also set individual poems by Housman. Several were from the US, including Samuel Barber, who set "With rue my heart is laden" (as the second of his "3 Songs", Op.2, 1928), David Van Vactor, Ned Rorem, and John Woods Duke. Other Americans composed song cycles: Alan Leichtling in 11 songs from A Shropshire Lad, set for baritone and chamber orchestra (Op. 50, 1969); Robert F. Baksa (b.1938) who set eleven in his Housman Songs (1981); and the Canadian Nick Peros who set seven. Outside America, the Polish Henryk Górecki set four songs and Mayme Chanwai (born Hong Kong, 1939) set two.

Суреттер

"Шропширдің жігіті" кітабының алғашқы суреттелген басылымы 1908 жылы Уильям Хайд салған сегіз округтік пейзажбен жарық көрді. Бірақ, олар Хаусманның пікірінше лайықты болмады: "Олар түсті болды, ал түс әрқашан жаман көрінеді", - деді ол. Ақын 1940 жылғы Харрап басылымы шыққанға дейін қайтыс болды, ол Агнес Миллер Паркердің қара-ақ ағаш кескіндерін қамтыды. Кітап өте танымал болды, сондықтан көп рет қайта басылды, соңғы кезде басқа баспаханалар да суреттерді пайдаланды. АҚШ-та Питер Паупер Пресс басылымында (Маунт-Вернон, Нью-Йорк, 1942) Олдрен Уотсонның (1917–2013) "көркемдік безендірулерімен" дәстүрлі ағаш кескіндерінің үлгісі де қолданылды; ол да кейін қайта басылды. Басқа американдық басылымдардың ішінде Элинор Блейсделлдің (1900–94) суреттері бар Illustrated Editions басылымы (Нью-Йорк, 1932) және Эдвард А. Уилсонның (1886–1970) түрлі түсті ағаш кескіндері бар Heritage Press басылымы (Нью-Йорк, 1935) бар. Жиынтықтағы жекелеген өлеңдер литограф Ричард Викаридің ерекше стилінде суреттелген.

Аудармалар

Хаусманның барлық жинақтарындағы өлеңдер оның автор ретінде алғаш пайда болғаннан бері классикалық грек және латын тілдеріне аударылған. Ең алғашқысы – 1897 жылы «Classical Review» журналында жарияланған грек элегиясымен жазылған XV өлең. Сол жылдан 1969 жылға дейін тағы отыздан астам аударма жарық көрді. Олардың арасында Сирил Асквиттің «Шропшир жігітінен» (Оксфорд, 1929) 12 өлеңі және Л. В. де Сильваның «Латын элегиялық нұсқалары» (Лондон, 1966) кіретін.

Мұра

"Шропширдің жігіті" атты туындыға қатысты әдебиетте көптеген сілтемелер кездеседі, көбінесе романдар мен драмалардағы кейіпкерлер одан бірнеше жол немесе тіпті толық өлеңдерді цитаталайды. А.Е. Хаусманның күлі Лудлоудағы Сент-Лоуренс шіркеуіне қойылғандықтан, 1996 жылы Бирмингем қаласының симфониялық оркестрі "Шропширдің жігіті" туындысының жүз жылдығын атап өту үшін осы шіркеуге келді. Қазір сол жерде, оңтүстік есіктің жанында кітап атымен аталған қабырғаға ілінген көрме орналасқан. Кітаптың жүз жылдық мерейтойын Вудтың Шропшир сыра зауыты да атап өтті, олар өндірген ащы сырасына осы атты берді. Сол жылы Дэвид Остин селекциялаған, күшті хош иісі бар, қызғылт түсті өрмелегіш раушан гүліне де кітаптың аты қойылды. Кейіннен бұл жинақ қысқа ғана өмір сүрген Wrexham & Shropshire теміржол компаниясы (2008–2011) тарапынан еске алынды, олар өздерінің Class 67 локомотивтерінің бірін "Шропширдің жігіті" деп атады. Компания жабылғаннан кейін, 2015 жылы оның табелькасы аукционға сатылды.