Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жағалау аймағы – теңіздің, көлдің немесе өзеннің жағаға жақын бөлігі. Жағалау экологиясында жағалау аймағына жоғары су белгісінен басталып (сирек су шайып тұрады), тұрақты түрде су астында болатын жағалау участаларына дейінгі аралық кеңістік кіреді – бұл жағалау деп аталады, және бұл терминдер көбінесе бір-бірінің орнына қолданылады. Дегенмен, жағалау аймағының географиялық мағынасы жағалау аралық аймақтың шегінен асып, континенттік шельфтер шегіндегі барлық нертикалық суларды қамтиды.
Part of a sea, lake, or river that is close to the shore
The littoral zone, also called litoral or nearshore, is the part of a sea, lake, or river that is close to the shore. In coastal ecology, the littoral zone includes the intertidal zone extending from the high water mark (which is rarely inundated), to coastal areas that are permanently submerged — known as the foreshore — and the terms are often used interchangeably. However, the geographical meaning of littoral zone extends well beyond the intertidal zone to include all neritic waters within the bounds of continental shelves.
Этимология
Жағалау сөзі зат есім және сын есім ретінде қолданылуы мүмкін. Ол латын тіліндегі "litus, litoris" сөзінен туындаған, яғни "жаға" деген мағынаны білдіреді. (Қос 't' әрпі орта ғасырларда пайда болған, сондықтан сөз кейде көне классикалық түрінде – "литоральды" деп те жазылады.)
The word littoral may be used both as a noun and as an adjective. It derives from the Latin noun litus, litoris, meaning "shore". (The doubled t is a late medieval innovation, and the word is sometimes seen in the more classical looking spelling litoral.)
Сипаттама
Бұл терминнің бірыңғай анықтамасы жоқ. Жағалау аймағының толық көлемі және оның ішкі аймақтарға бөліну әдісі әртүрлі жағдайларға байланысты өзгереді. Көлдерде жағалау аймағы – фотосинтез үшін жеткілікті мөлшерде фотосинтездік белсенді сәулелену көл түбіне жетіп, өсімдіктердің өсуін қамтамасыз ететін жағаға жақын мекен ету ортасы.
The term has no single definition. What is regarded as the full extent of the littoral zone, and the way the littoral zone is divided into subregions, varies in different contexts. For lakes, the littoral zone is the nearshore habitat where photosynthetically active radiation penetrates to the lake bottom in sufficient quantities to support photosynthesis.
Эулитториалдық аймақ
Эулитторальдық аймақ (сондай-ақ ортаңғы литоральдық немесе медиолитторальдық аймақ деп аталады) – жағалау аралық аймақ, сонымен қатар жағалау деп те аталады. Ол ең жоғары жарық толқыны деңгейінен, суға сирек батып, ең төменгі жарық толқыны деңгейіне дейін созылады, ол сирек құрғақ қалады. Бұл аймақ күнделікті бір-екі рет суға толып, судан шығады. Мұнда тіршілік ететін организмдер температура, жарық және тұздылықтың өзгеруіне төтеп беруге қабілетті болуы керек. Осыған қарамастан, осы аймақта өнімділік жоғары. Толқындардың әсері мен қайталамалы толқындардың қозғалысы жартастарды, жарықтарды және үңгірлерді пішімдеп, қайта жасайды, олар тұрақты организмдер үшін кең ауқымды орта ұсынады. Қорғалған тасты жағалауларда әдетте тар, дерлік біртекті эулитторальдық жолақ байқалады, көбінесе ұлулардың болуымен белгіленеді. Ашық жатқан жерлерде кеңірек таралу байқалады және олар көбінесе қосымша аймақтарға бөлінеді. Толық ақпарат алу үшін intertidal ecology бетіне қараңыз.
The eulittoral zone (also called the midlittoral or mediolittoral zone) is the intertidal zone, known also as the foreshore. It extends from the spring high tide line, which is rarely inundated, to the spring low tide line, which is rarely not inundated. It is alternately exposed and submerged once or twice daily. Organisms living here must be able to withstand the varying conditions of temperature, light, and salinity. Despite this, productivity is high in this zone. The wave action and turbulence of recurring tides shape and reform cliffs, gaps and caves, offering a huge range of habitats for sedentary organisms. Protected rocky shorelines usually show a narrow, almost homogenous, eulittoral strip, often marked by the presence of barnacles. Exposed sites show a wider extension and are often divided into further zones. For more on this, see intertidal ecology.
Жағалау аймақтарындағы тіршілік орындары
Көптеген омыртқалылар (мысалы, сүтқоректілер, су құстары, бауырымен жорғалаушылар) және омыртқасыздар (жәндіктер және т.б.) тамақ іздеу және тіршілік ету үшін жағалау аймағын да, құрлықтағы экожүйені де пайдаланады. Пелагикалық аймақта мекендейтін деп саналатын биота көбінесе жағалау аймағының ресурстарына тәуелді болады. Көлдер мен тоғандардың жағалау аймақтары әдетте жақсырақ оттегімен қамтамасыз етілген, құрылымдық жағынан күрделірек және терең шөгінділерге қарағанда толыққандырақ және әртүрлі қоректік ресурстарға ие. Осы факторлардың барлығы жәндіктердің жоғары деңгейде әртүрлілігіне және өте күрделі трофикалық байланыстарға алып келеді. Жағалау аймағы көптеген демалыс және өнеркәсіптік мақсаттар үшін маңызды болғандықтан, ол көбінесе адам қызметінің салдарынан зардап шегеді, бұл заттардың қоректік құрамын арттыруға, инвазивті түрлердің таралуына, қышқылдану мен климаттың өзгеруіне және су деңгейінің күрт өзгеруіне себеп болады. Мұндай белгілі бір тереңдік бойынша анықтамалар көбінесе нақты экологиялық аймақтарды дәл көрсетпейді, бірақ батиметриялық карталар жасау немесе жарық сәулесінің енуін өлшеу мүмкін болмаған жағдайда олар қолданылуы мүмкін, себебі олар қарапайым өлшемдер болып табылады. Жағалау аймағы Жердегі барлық көлдердің шамамен 78% құрайды. Бұл төрт типтің салыстырмалы ауданы жағалаудың пішінімен қатар, өткен су деңгейіне де байланысты. Сулы шалғынды жерлердің ауданы бұрынғы су деңгейіне өте сезімтал; әдетте, көлдер мен өзендер бойындағы сулы шалғынды жерлердің ауданы су деңгейінің табиғи өзгеруімен бірге артады. Көлдер мен өзендердегі көптеген жануарлар жағалау аймағындағы ылғалды жерлерге тәуелді, себебі тамырлы өсімдіктер оларға тіршілік ету ортасын және тамақ қамтамасыз етеді. Сондықтан, кең және өнімді жағалау аймағы сау көлдің немесе өзеннің маңызды сипаттамасы болып саналады. Тағы бір маңызды мәселе – көлдер мен өзендердің деңгейін бөгеттермен тұрақтандыруға бейімділік. Бөгеттер көктемгі су тасқынын тоқтатып, ол жағалау аймақтарына қоректік заттарды жеткізеді және көптеген ылғалды өсімдіктер мен жануарлардың өмір сүруіне қажетті су деңгейінің табиғи өзгеруін азайтады. Осылайша, уақыт өте келе бөгеттер ылғалды жерлердің ауданын кең жағалаудан тар өсімдік қабаттарына дейін азайтуы мүмкін. Батпақтар мен сулы шалғынды жерлер ерекше қауіпке ұшырайды.
Many vertebrates (e. g., mammals, waterfowl, reptiles) and invertebrates (insects, etc.) use both the littoral zone as well as the terrestrial ecosystem for food and habitat. Biota that are commonly assumed to reside in the pelagic zone often rely heavily on resources from the littoral zone. Littoral areas of ponds and lakes are typically better oxygenated, structurally more complex, and afford more abundant and diverse food resources than do profundal sediments. All these factors lead to a high diversity of insects and very complex trophic interactions. Because the littoral zone is important for many recreational and industrial purposes, it is often severely affected by many human activities that increase nutrient loading, spread invasive species, cause acidification and climate change, and produce increased fluctuations in water level. Such fixed depth definitions often do not accurately represent the true ecological zonation, but are sometimes used because they are simple measurements to make bathymetric maps or when there are no measurements of light penetration. The littoral zone comprises an estimated 78% of Earth's total lake area. The relative areas of these four types depends not only on the profile of the shoreline, but upon past water levels. The area of wet meadow is particularly dependent upon past water levels; in general, the area of wet meadows along lakes and rivers increases with natural water level fluctuations. Many of the animals in lakes and rivers are dependent upon the wetlands of littoral zones, since the rooted plants provide habitat and food. Hence, a large and productive littoral zone is considered an important characteristic of a healthy lake or river. An equally serious problem is the tendency to stabilize lake or river levels with dams. Dams removed the spring flood, which carries nutrients into littoral zones and reduces the natural fluctuation of water levels upon which many wetland plants and animals depend. Hence, over time, dams can reduce the area of wetland from a broad littoral zone to a narrow band of vegetation. Marshes and wet meadows are at particular risk.
Басқа анықтамалар
Теңіз операциялары үшін АҚШ Әскери-теңіз күштері жағалау аймағын осы мақала жоғарысындағы суретте көрсетілгендей бөледі. АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы мен АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің де өз анықтамалары бар, олар заңдық салдарға ие. Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі жағалауды теңізден шабуылға түсуге және ықпал етуге сезімтал құрлық аймақтары (сондай-ақ олармен шектес аймақтар мен байланысты әуе кеңістігі) деп анықтайды.
For the purposes of naval operations, the US Navy divides the littoral zone in the ways shown on the diagram at the top of this article. The US Army Corps of Engineers and the US Environmental Protection Agency have their own definitions, which have legal implications. The UK Ministry of Defence defines the littoral as those land areas (and their adjacent areas and associated air space) that are susceptible to engagement and influence from the sea.