Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нью-Йорк штатындағы көл
Lake in New York state
Онейда көлі – Нью-Йорк штатының ішінде толығымен орналасқан ең үлкен көл, оның су бетінің ауданы 79,8 шаршы миль (207 км²). Көл Сиракуза қаласының солтүстік-шығысында және Ұлы көлдерге жақын жерде орналасқан. Ол Освего өзенінің саласы – Онейда өзенін сумен қамтамасыз етеді, ал Освего өзені Онтарио көліне құяды. Ерте заманнан бастап, 1825 жылы Эри каналы ашылғанға дейін, көл Солтүстік Американың Атлантика жағалауын континенттің ішкі аймақтарымен байланыстыратын маңызды су жолының бір бөлігі болды. Көлдің ұзындығы шамамен 34 шақырым, ені – 8 шақырым, ал орташа тереңдігі 7 метрді құрайды. Жағалау сызығының ұзындығы 89 шақырымға жетеді. Су алабында алты округтің және 69 қауымдастықтың бөліктері орналасқан. Онейда және Шеррилл қалаларынан өтетін Онейда ағыны көлдің оңтүстік-шығыс бөлігіне, Оңтүстік шығанағына құяды. Геологиялық тұрғыдан алғанда, Онейда көлі «Саусақ көлдері» қатарына жатпаса да, оның жақын орналасқандығына байланысты кейбіреулер оны «бармақ» деп атайды. Көлдің тереңдігі аз болғандықтан, жазда одан да терең «Саусақ көлдерінен» жылырақ, ал қыста мұз қатып, тоңғақ болады. Ол мұз балық аулау және қар көліктерімен жүру сияқты қысқы спорт түрлері үшін танымал.
Oneida Lake is the largest lake entirely within New York state, with a surface area of 79.8 square miles (207 km2). The lake is located northeast of Syracuse and near the Great Lakes. It feeds the Oneida River, a tributary of the Oswego River, which flows into Lake Ontario. From the earliest times until the opening of the Erie Canal in 1825, the lake was part of an important waterway connecting the Atlantic seaboard of North America to the continental interior. The lake is about 21 mile (34 km) long and about 5 mile (8 km) wide with an average depth of 22 feet (7 m). The shoreline is about 55 mile (89 km). Portions of six counties and 69 communities are in the watershed. Oneida Creek, which flows past the cities of Oneida and Sherrill, empties into the southeast part of the lake, at South Bay. While not geologically considered one of the Finger Lakes, Oneida Lake, because of its proximity, is referred by some as their "thumb". Because it is shallow, it is warmer than the deeper Finger Lakes in summer and its surface freezes solidly in winter. It is popular for the winter sports of ice fishing and snowmobiling.
Атауы
Көлге Oneida тайпасының аты берілген, бұл тайпа тарихи түрде көлдің төңірегіндегі кең аумақты мекендеген ирокездік американдықтардың бірі және алты тайпаның құрамына кіреді. Oneida атауы олардың өзіндік атауы – Oneyoteaka сөзінен шыққан, ол "Тұрақты тастың халқы" деп аударылады. Oneida тайпасы өз тілінде осы көлді "Ақ су" мағынасындағы "Циоки" деп атаған.
The lake is named for the Oneida, the Iroquoian Native American tribe that historically occupied a large region around the lake, one of the Six Nations of the Iroquois. The name Oneida comes from the word Oneyoteaka, their endonym which translates to "People of the Standing Stone". The Oneida called the lake Tsioqui in their language, meaning "White Water".
Кеме қатынасының тарихы
18 және 19 ғасырдың басында Онейда көлі және оның саласы Вуд Крик Атлант мұхитынан батысқа қарай Хадсон өзені арқылы және Аппалач таулары арқылы Мохок өзені арқылы Албани-Освего су жолының бөлігі болды. Саяхатшылар батысқа қарай Онейда тас жолы арқылы Вуд Крик-Онейда көлі жүйесіне дейін жетіп, содан кейін кемемен жүретін. Онейда көлінен Онейда өзені арқылы Освего өзеніне және Онтарио көліне шығуға болады, ал одан басқа Ұлы көлдерге жетуге мүмкіндік болды. Америка Тәуелсіздік соғысынан кейін АҚШ ирокез тайпаларын осы аймақтағы жерлерінің көп бөлігін беруге мәжбүр етті, себебі олардың көпшілігі жеңілген британдықтармен одақтас болған. Сонымен қатар, жаңа қоныс аударушылардың сұранысы осындай жағдайға түрткіс берді. Ақ қоныс аударушылар Вуд Крик пен Онейда көлі арасында құлыптармен канал салып, табиғи су жолын жақсартты. Бұл жүйе 1792 жылдан 1803 жылға дейін Онейда тас жолы арқылы канал қазу арқылы айтарлықтай жақсартылды, содан кейін Онейда көлі арқылы коммерциялық кемелердің қозғалысы күрт өсті. 1825 жылы Эри каналының салынысы одан да маңызды болды, ол Онейда көлі жүйесін айналып өтіп, Мохок аңғары арқылы саяхатты жеңілдетті. Бұл көл маңындағы халықтың шығысқа қарай кемемен жүзуге болатын су жолына қол жеткізуін тоқтатты. 1835 жылы Онейда көлі Эри каналы жүйесімен (ескі) Онейда каналы арқылы байланыстырылды, ол Эри каналындағы Хиггинсвиллден солтүстікке қарай Вуд Крикке дейін шамамен 7 шақырым (4,5 миль) қашықтықта, ал Онейда көлінен 3 шақырым (2 миль) жоғарыда орналасқан. Ағаш құлыптармен салынған Онейда каналы 1863 жылы жабылды. 20 ғасырдың басында Эри каналы қайта жобаланып, қайта құрылып, Нью-Йорк штатының баржа каналын құрады. Инженерлер мүмкіндігінше табиғи өзендер мен көлдерді пайдаланды. Жаңа баржалар дизельдік немесе бу қозғалтқыштарымен жабдықталғандықтан, олар ашық суда және ағысқа қарсы жүре алды; енді кемелерді сырттан тартуға арналған инфрақұрылым, яғни тарту жолдары мен жылқылар қажет болмады. Балық өзенін түзеткеннен кейін жаңа канал Сильван-Бичте Онейда көліне кіріп, Брейвертондағы Онейда өзенімен батысқа шықты. Сильван-Бич, Кливленд және Брейвертон қалаларындағы жаңа терминалдық қабырғалар баржаларға жүк тиеуге және түсіруге, сондай-ақ түнде қалуға мүмкіндік берді. Жаңа толқын қорғағыш орнатылып, көл толқындары каналға кірмей, шөгінудің алдын алды. Бұл жақсартулар Онейда көлінің жағалауындағы қалаларға шығыс және батысқа қарай кемемен жүзуге болатын су жолдарына қайта қол жеткізуді қамтамасыз етті.
During the 18th and early 19th centuries Oneida Lake and its tributary Wood Creek were part of the Albany Oswego waterway from the Atlantic seaboard westward via the Hudson River and through the Appalachian Mountains via the Mohawk River; travel westward then was by portage over the Oneida Carry to the Wood Creek Oneida Lake system. The navigable waterway exited Oneida Lake by the Oneida River, which led to the Oswego River and Lake Ontario, from where travelers could reach the other Great Lakes. Following the American Revolutionary War, the United States forced the Iroquois nations to cede most of their lands in that region, as most of them had allied with the British, who were defeated. In addition, demand from settlers created pressure for such cessions. White settlers improved the natural waterway by constructing a canal with locks within Wood Creek to Oneida Lake. This system was significantly improved—from 1792 to 1803—by cutting a canal across the Oneida Carry, after which commercial shipping across Oneida Lake increased substantially. Even more significant was the completion in 1825 of the Erie Canal, which bypassed the Oneida Lake system and enhanced travel through the entire Mohawk Valley. This caused the population around the lake to lose their navigable waterway eastward. In 1835 Oneida Lake was connected to the Erie Canal system by construction of the (old) Oneida Canal, which ran about 4.5 mile (7 km) from Higginsville on the Erie Canal northward to Wood Creek, about 2 mile (3 km) upstream of Oneida Lake. Built poorly with wooden locks, the Oneida Canal was closed in 1863. When the Erie Canal was redesigned and reconstructed to form the New York State Barge Canal in the early 20th century, the engineers made use of natural rivers and lakes where possible. The new barges were powered internally (by diesel or steam engines), so they could travel open water and against a current; the system no longer needed infrastructure for drawing vessels externally — i. e., drawpaths and draft animals. After it straightened Fish Creek on the east, the new canalway entered Oneida Lake at Sylvan Beach and exited west with the Oneida River at Brewerton. New terminal walls at Sylvan Beach, Cleveland, and Brewerton allowed barges to load and unload cargo and to stay overnight. A new break wall was installed, preventing lake waves from entering the canal and protecting against shoaling. These improvements provided towns along the shoreline of Oneida Lake with access again to navigable waterways east and west.
Геология
Oneida көлі – мұздық көл Iroquois-тың қалдығы, мұздықтардың Сент-Лоуренс өзенінің ағысын (төменнен) бұғуы арқылы пайда болған, Ұлы көлдердің Атлант мұхитына құятын жерін жапқан үлкен ежелгі көл.
Oneida Lake is a remnant of Glacial Lake Iroquois, a large prehistoric lake formed when glaciers blocked (from downstream) the flow of the St. Lawrence River, the outlet of the Great Lakes to the Atlantic Ocean.
Атаулар ауыстырылуы
Oneida көлі – Сатурнның Титан спутнигіндегі Oneida Lacus көмірсутекті көлінің атымен аталады. Бұл "көл" сұйық метан мен этаннан құралған және Титанның бетінде 76,14° солтүстік ендік және 131,83° батыс бойлықта орналасқан. Айдахо штатының Oneida округі де осы көлдің құрметіне аталған.
Oneida Lake is the namesake of Oneida Lacus, a hydrocarbon lake on the Saturnian moon Titan. That "lake" is composed of liquid methane and ethane, and is located at 76.14°N and 131.83°W on Titan's globe. Oneida County, Idaho is also named for the lake.