Кіріспе
Құжаттар мен басқа да шағын жүкті тасымалдау жүйесі
Пошта – пошта карточкаларын, хаттар мен парцельдерді физикалық түрде тасымалдау жүйесі. Пошта қызметі жекеменшік немесе мемлекеттік болуы мүмкін, бірақ көптеген үкіметтер жеке жүйелерге шектеулер қояды. 19 ғасырдың ортасынан бері ұлттық пошта жүйелері көбінесе мемлекеттік монополия ретінде құрылған, ал жіберілетін зат үшін ақы алдын ала төленеді. Төлемді растау әдетте жабысатын пошта маркасы арқылы жасалады, бірақ көп көлемдегі жіберулер үшін пошталық метр де қолданылады. Пошта органдары хаттарды тасымалдаудан басқа да функцияларды атқарады. Кейбір елдерде пошта, телеграф және телефон (ПТТ) қызметі пошта жүйесімен қатар телефон және телеграф жүйелерін де басқарады. Кейбір елдердің пошта жүйелері жинақ шоттарын ашуға және паспорттарға өтініш беруге мүмкіндік береді. 1874 жылы құрылған Дүниежүзілік пошта одағы (UPU) 192 мүше елді қамтиды және Біріккен Ұлттар Ұйымының мамандандырылған мекемесі ретінде халықаралық почта алмасу ережелерін белгілейді.
Этимология
Пошта сөзі орта ағылшын тіліндегі "male" сөзінен шыққан, ол саяхат сөмкесі немесе пакетті білдірген. Бұл сөз 17 ғасырға дейін осылай жазылып келді және "еркек" сөзінен ерекшеленеді. Француздар мұны "malle" деп, сандық немесе үлкен қорапты білдіреді, ал ирланд тілінде "mála" сөзі "қап" деген мағынаны береді. 17 ғасырда "пошта" сөзі хаттар салынған қапқа сілтеме ретінде қолданыла бастады: "хатқа толы қап" (1654). Келесі жүз жыл ішінде "пошта" сөзі хаттардың өзіне және пошта қапшығы ретіндегі қапқа қатысты қолданылатын болды. 19 ғасырда британдықтар әдетте шетелге жіберілетін хаттарды (мысалы, кемемен) "mail" деп, ал ішкі қол жеткізуге арналған хаттарды "post" деп атады. "Post" сөзі көне француз тіліндегі "poste" сөзінен шыққан, ол латын тіліндегі "ponere" етістігінің өткен шаққа шақтанған түрінен туындаған ("қою" немесе "орналастыру"). Осылайша, Ұлыбританияда "Royal Mail" поштаны, ал Солтүстік Америкада "U.S. Postal Service" және "Canada Post" поштаны жеткізеді. "Электрондық пошта" термині алғаш рет 1970 жылдары пайда болды. "Қағаздық пошта" термині оны жылдам электрондық поштадан ажырату үшін пайда болған ретроним. Оның алғаш қолданылуының нақты күні әртүрлі дереккөздерде әртүрлі айтылады.
Тарих
Бір адамнан немесе бір жерден екінші адамға делдал арқылы жазбаша құжаттарды жіберу арқылы хабарласу практикасы, әлдеқайда ертерек, жазудың пайда болуымен бірге туған болуы мүмкін. Дегенмен, ресми пошта жүйелерінің қалыптасуы көп уақыт өткен соң болды. Жазбаша құжаттарды тарату үшін ұйымдастырылған курьерлік қызметті алғаш рет Мысырда қолданған, онда фараондар мемлекет аумағына жарлықтар жіберу үшін курьерлерді пайдаланған (б.з.д. 2400 жыл). Сақталған ең көне хат та Мысырдан табылды, ол б.з.д. 255 жылға дейін сақталып келген.
Персия (Иран)
Нағыз пошта жүйесінің пайда болуы туралы алғашқы сенімді мәлімдеме ежелгі Персиядан келеді. Ең жақсы құжатталған мәлімдеме (Ксенофонт) бұл өнертабысты парсы патшасы Ұлы Кирге (б.з.д. 550 жыл) жатқызады, ол өз патшалығындағы әрбір провинцияның өзінің әрбір азаматына поштаны қабылдау және жеткізуді ұйымдастыруын міндеттеді. Басқа жазушылар оның ізбасары Персия патшасы Дарий I-ге (б.з.д. 521 жыл) жатқызады. Басқа дереккөздер Ассирияның пошта жүйесінің әлдеқайда ертерек мерзімдерін көрсетеді, оның құрметі Хаммурапиге (б.з.д. 1700 жыл) және Саргон II-ге (б.з.д. 722 жыл) беріледі. Дегенмен, бұл пошта қызметінің басты мақсаты пошта тасымалы болмаған болуы мүмкін. Жүйенің барлау ақпаратты жинау құралы ретіндегі рөлі жақсы құжатталған, ал қызмет (кейін) angariae деп аталды, бұл термин уақыт өте келе салық жүйесін білдіретін болды. Ескі өсиет (Естер кітабы, VIII) осы жүйе туралы айтады: Мидия патшасы Ахасуер өзінің шешімдерін жеткізу үшін елшілерді пайдаланды. Парсы жүйесі станциялар (Чапар Ханех деп аталатын) арқылы жұмыс істеді, онда хабар жеткізуші (Чапар деп аталатын) келесі станцияға дейін жүретін, содан кейін ол жылқысын жаңасына ауыстырып, ең жоғары тиімділік пен жеткізу жылдамдығын қамтамасыз ететін. Геродот бұл жүйені былайша сипаттады: "Жолдың ұзақтығына қарай, жол бойында сонша адам мен жылқы тұрады, әрбір адам мен жылқы бір күндік сапардың арасында орналасқан. Олар қар, жаңбыр, ыстық немесе қараңғылықтан өздеріне жүктелген міндетті орындаудан тоқтамайды". Бұл шумақ Нью-Йорктегі Джеймс Фарли пошта бөлімшесінде кеңінен қолданылады, бірақ онда "Қар да, жаңбыр да, ыстық та, түннің қараңғылығы да осы елшілердің белгіленген маршрутын жылдам аяқтауына кедергі келтірмейді" деген аударма қолданылады.
Үндістан
Маури империясының (б.з.д. 322-185) тұсында экономикалық өсім мен саяси тұрақтылық ежелгі Үндістанда азаматтық инфрақұрылымның тұрақты дамуын қамтамасыз етті. Мауриандар алғашқы үнді поштасын, сондай-ақ қоғамдық құдықтарды, қонақ үйлерді және басқа да халыққа арналған нысандарды құрды. Дагана деп аталатын қарапайым көліктер кейде ежелгі Үндістанда пошта көлігі ретінде пайдаланылды. Патшалар мен жергілікті билеушілер хабар тарату үшін елшілерді әскери мақсатта қолданды, ақпаратты жүгіргендер мен басқа да хабар жеткізушілер арқылы жіберді. Пошта басшысы, барлау қызметінің жетекшісі, елшілік жүйенің дұрыс жұмыс істеуіне жауапты болды. Сондай-ақ, жеке хаттарды жеткізу үшін де елшілер пайдаланылды. Оңтүстік Үндістанда Майсур патшалығының Водейар әулеті (1399-1947) пошта қызметін тыңшылық мақсатында пайдаланды, соның арқасында алыс жерде болған оқиғалар туралы мәліметтерге қол жеткізді. 18 ғасырдың соңында Үндістанда пошта жүйесі жұмыс істеді. Кейіннен бұл жүйе толыққанды модернизацияланды, себебі Британдық Радж Үндістанның көп бөлігін өзінің бақылауына алды. 1837 жылғы XVII Пошта заңына сәйкес, Шығыс Үндістан компаниясының аумағында ақы төлеп хат жіберу құқығы тек Индияның генерал-губернаторына ғана тиесілі болды. Кейбір шенеуніктерге пошта қызметі тегін берілді, бірақ жылдар өте келе бұл артықшылық даулы мәселеге айналды. Осы негізде 1837 жылдың 1 қазанында Үндістан поштасы құрылды.
Рим
Алғашқы жақсы құжатталған пошта қызметі Римде болды. Август Цезарь тұсында (б.з.д. 62 – б.з. 14) ұйымдастырылған бұл қызмет cursus publicus деп аталды және жылдам аттар жеккен жеңіл шаналармен (rhedæ) қамтамасыз етілді. Диоклетиан заманында бұқалар жеккен екі дөңгелекті арбалармен (birotæ) жаңа, параллель қызмет құрылды. Бұл қызмет үкіметтік хат алмасуға арналған. Кейіннен азаматтарға да арналған тағы бір қызмет қосылды.
Вьетнам
1802 жылы Вьетнамның алғашқы пошта қызметі Нгуен әулеті тұсында, Ритуалдар министрлігі бағынысында құрылды. Нгуен әулеті кезінде ресми құжаттар 25-30 шақырым араласқан станцияларға атпен және басқа да қарапайым тәсілдермен жеткізілді. 1904 жылы үш сымсыз байланыс кеңсесі ашылды, ал 1906 жылдың басында олар пошта қызметімен біріктіріліп, Пошта және сымсыз байланыс кеңсесі құрылды. 1945 жылы тамыз революциясынан кейін Пошта және сымсыз байланыс кеңсесі Көлік министрлігіне қарасты Пошта мекемесі болып қайта аталды. 1955 жылы Пошта мекемесі Пошта министрлігі деңгейіне көтерілді.
Қытай
Кейбір қытай деректері Xia немесе Shang династияларына дейін соққан пошта немесе почта жүйелері болғандығын айтады, бұл әлемдегі ең көне почта қызметі болар еді. Ең ерте сенімді курьерлер жүйесін Хан әулеті (б.з.д. 206 – б.з. 220) бастады, олардың маңызды жолдарында әр 30 ли (шамамен 15 км) сайын релейлік станциялары болған. Тан әулеті (618–907 ж.ж.) 1639 пошта үйін, оның ішінде теңіз кеңселерін пайдаланды, шамамен 20 000 адам жұмыс істеді. Жүйені Соғыс министрлігі басқарды және желіде жеке хат алмасуға тыйым салынды. Мин әулеті (1368–1644) поштаны жылдам, қауіпсіз және арзан жеткізу үшін почта жүйесін іздеді. Жылдамдық мәселесі үнемі туындады, себебі құрлықтағы тасымалдау жүйесі баяу болды және қаржыландыру жеткіліксіз еді. Оның желісінде маңызды жолдар бойында әр 60 ли сайын 1936 пошта үйі болды, олардың арасында әр 10 ли сайын жаңа жылқылар бар еді. Цин әулеті өз жерлерінде 1785 пошта үйін пайдаланды. Дегенмен, Шанхай және келісім шарты жасалған порттардың маңындағы халықаралық елді мекендерді байланыстыратын жүйе тиімдірек болды. Бұл Қытайдың халықаралық саудасы үшін басты байланыс жүйесі еді.
Моңғол империясы
Шыңғыс хан моңғол империясы ішінде "Ортөө" деп аталатын империялық хабаршы және пошта станциялары жүйесін құрды. Хубилай хан басқарған Юань әулеті тұсында бұл жүйе Қытай аумағын да қамтыды. Пошта станциялары ресми хаттарды жіберу және жеткізу үшін ғана емес, сонымен қатар саяхаттайтын шенеуніктер, әскерилер және шетелдік дипломаттар үшін де пайдаланылды. Бұл станциялар шетелдік және ішкі салықтарды тасымалдауға, сондай-ақ жалпы сауда-саттықты жеңілдетуге көмектесті. Хубилай ханның билігінің соңына қарай Қытайда 1400-ден астам пошта станциясы болды, олардың таңдауында 50 000 жылқы, 1 400 өгіз, 6 700 есек, 400 арба, 6 000 қайық, 200-ден астам ит және 1 150 қой болды. Әр станцияны 25 отбасыға дейін күтіп ұстады. Пошта қызметіндегі жұмыс әскери қызметке жатты. Бұл жүйе 18 ғасырда да жұмыс істеді, онда Моңғолия арқылы Алтай тауларынан Қытайға хабар жіберу үшін 64 станция қажет болды.
Жапония
Қазіргі жапондық жүйе 19 ғасырдың ортасында еуропалық үлгілерді жақыннан көшіріп дамыды. Жапония әлемдегі ең ірі және ең табысты пошталық жинақ жүйесін және кейіннен пошталық өмір сақтандыру жүйесін жасауда ерекше жаңашылдық танытты. Пошта бастықтары жапондық саяси жүйені жергілікті саясатпен байланыстыруда маңызды рөл атқарады. Пошта бастықтарының мәртебесі жоғары, және олардың лауазымы көбінесе мұрагерлікпен беріледі. Пошта жүйесі 19 ғасырдың соңында Жапонияны қарқынды индустрияландыруға қажетті зор қаржыны қамтамасыз етті.
Басқа жүйелер
Ислам әлемінде халифа Муавия тағы бір маңызды пошта қызметін құрды; бұл қызмет, курьерлер жүретін жолдарды қорғау үшін салынған мұнаралардың атымен «барид» деп аталды. Б.з.д. 3000 жылға дейін Египет, құстың ерекше қасиетін пайдаланып, хат жеткізу үшін үйге оралатын көгершін қолданды – оны ұясынан алысқа жібергенде, дамыған бағытталғандық сезімі арқасында үйіне жол таба білетін қасиеті. Хабарламалар көгершіннің аяғына байланып, содан кейін босатылып, бастапқы ұясына жеткізілді. 19 ғасырда үйге оралатын көгершін әскери байланыс үшін кеңінен қолданылды. Карл Ұлы солтүстік Галлиядағы франктар қолданған жүйенің өзінің империясының барлық аумағына таратып, осы қызметті мисси доминици қызметімен байланыстырды. 11 ғасырдың ортасында, Египеттің Фустат қаласынан шыққан, зығыр саудагерлерінен белгілі «Каир гениза» саудагерлері «кутуби» деп аталатын пошта қызметін пайдаланғаны туралы жазды. «Кутуби» жүйесі Иерусалим, Рамла, Тир, Аскалон, Дамаск, Алеппо және Фустат қалалары арасындағы бағыттарды жыл бойы тұрақты пошта жеткізімімен басқарды. Көптеген діни ордендердің жеке пошта қызметтері болды. Атап айтуға болады, цистерциандардың 6000-нан астам аббаттықтарды, монастырларды және шіркеулерді байланыстыратын желісі болды. Дегенмен, ең жақсы ұйымдастырылған жүйе – Тамплиерлердің поштасы болды. 1716 жылы Испанияда «Correos y Telégrafos» барлық азаматтарға қолжетімді мемлекеттік пошта қызметі ретінде құрылды. Пошта тасымалдаушылар алғаш рет 1756 жылы жұмысқа алынды, ал пошта жәшіктері 1762 жылы орнатылды.
"Турн энд Таксис"
1505 жылы Киелі Рим императоры Максимилиан I империяда пошта жүйесін құрып, оны басқаруға Франц фон Таксисті тағайындады. Бұл жүйе, бастапқыда Kaiserliche Reichspost деп аталған, әлемдегі алғашқы заманауи пошта қызметі саналады және Еуропада байланыс саласында революция жасады. Жүйе заманауи техникалық және ұйымдастырушылық құралдарды біріктіре отырып, тұрақты түрде континенттер арасында жұмыс істейтін қызмет құрды, сонымен қатар (ақылы) халыққа қолжетімділікті ұсынған алғашқы жүйе болды. Турн-унд-Таксис отбасы, сол кезде Тассис деп белгілі болған, 1290 жылдан бастап Италия қалалары арасында пошта қызметін жүргізіп келді. Брюссель мен Франкфуртта орналасқан пошта бизнесі 500 жыл бойы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келді. 1806 жылы империя жойылғаннан кейін, Thurn und Taxis Post жүйесі жеке ұйым ретінде пошта маркалары пайда болғанға дейін жалғасты, ал 1871 жылдан кейін жаңа Герман империясының пошта жүйесіне қосылды. 1867 жылдың 1 шілдесінде Пруссия мемлекеті соңғы пошта шебері Максимилиан Карлдың енесі Хелен фон Турн & Таксис қайта инвестициялаған 3.000.000 талерлік өтемақы төлеуге міндетті болды, оның көп бөлігі бүгінгі күнге дейін сақталған. "Дүниежүзінің телефон анықтамалығының" тамыры ұзақ тарихы бар, авангардтық телекоммуникациялық Турн & Таксис отбасынан бастау алады. Сенімсіз дереккөз: күні=2023 сәуір. Анықтамалық – Йоханнес, 11-ші принц Турн & Таксис, ПТТ мәдениетін студентке жеткізіп, оның ата-бабалары ғасырлар бойы барып тұрған тарихи пошта үйінің жанында шағын телефон дүкенін ашуға көмектескеннің нәтижесі. Сенімсіз дереккөз: күні=2023 сәуір. Deutsche Post немесе Österreichische Post сияқты бірнеше еуропалық пошта операторлары, Париждегі король Людовик XIV-нің ескі пошта сарайында орналасқан "Дүниежүзінің телефон анықтамалығы" сияқты, өздерінің логотипінде Thurn & Taxis Post Horn-ды пайдалануды жалғастыруда. Сенімсіз дереккөз: күні=2023 жылдың сәуір айы.
Пошта реформалары
Ұлыбританияда 1840 жылға дейін хаттарды алушы төлейтін, ал бағасы жалпыұлттық бірыңғай тарифпен салмақ шектеулеріне емес, жөнелтушіден алушыға дейінгі қашықтыққа және қағаз парақтарының санына байланысты еді. Сэр Роуленд Хилл пеннилік пошта және алдын ала төлем идеялары негізінде пошта жүйесін реформалады. Өзінің ұсынысында Хилл, алдын ала төлем міндетті емес болған кезде, пошта төлемін төлеудің балама жолдары ретінде ресми, алдын ала басылған конверттер мен жабысатын пошта маркаларын енгізуді ұсынды, бұл пошта маркасының – Пенни Блэктің ойлап табылуына әкелді.
Қазіргі заманғы көлік және технология
Пошта жүйесі қазіргі көліктің дамуына зор үлес қосты. Темір жолдар пошта вагондарын тасымалдады. 20-шы ғасырда әуе поштасы құрлықтар аралық хат алмасудың басты құралына айналды. Пошташылар пошта машиналарын қолдана бастады. Хаттарды істеу процесі көбірек автоматтандырылды. Интернет физикалық поштаның жағдайын өзгертіп жіберді. Электрондық пошта (және соңғы жылдары әлеуметтік желілер) физикалық пошта жүйелерімен күшті бәсекелестікке түсті, бірақ онлайн аукциондар мен интернет-сауда жаңа бизнес мүмкіндіктерін ашты, себебі адамдар көбінесе интернеттен сатып алған заттарын пошта арқылы алады.
Қазіргі пошта
Қазіргі заманғы пошта ұлттық және жекешелендірілген қызметтер арқылы ұйымдастырылады, олар халықаралық ережелермен, ұйымдармен және халықаралық келісімдермен өзара байланысты. Қағаз хаттар мен жөнелтулерді дүниежүзінің кез келген еліне салыстырмалы түрде оңай және арзан бағамен жіберуге болады. Интернет хаттарға ұқсас хабарларды дерлік жылдамдықпен жіберуге мүмкіндік берді, және көп жағдайда адамдар бұрын хаттарды қолданған жерлерде электрондық поштаны пайдаланады. АҚШ Пошта қызметі арқылы жіберілетін қағаз хаттардың көлемі 2006 жылы жылына 213 миллиард данаға жеткеннен бері 15%-дан астамға азайды.
Ұйым
Кейбір елдер пошта қызметтерін заңды монополиясы жоқ, жауапкершілігі шектеулі акционерлік қоғам ретінде ұйымдастырды. Әлемдік пошта жүйесін әлемнің тәуелсіз мемлекеттерінің ұлттық пошта жүйелерінен құралған Дүниежүзілік пошта одағы үйлестіреді, ол халықаралық пошта тарифтерін белгілеу, пошта маркаларының стандарттарын анықтау және халықаралық жауап купондары жүйесін басқару сияқты қызметтерді атқарады. Көптеген елдерде операцияларды автоматтандыру мақсатында кодтар жүйесі құрылды (АҚШ-та ZIP кодтары, Ұлыбритания мен Австралияда пошта кодтары, Ирландияда eircodes және көптеген басқа елдерде пошта кодтары). Бұл хаттың немесе пошта арқылы жіберілген заттың мекенжай бөлігіне қосымша белгілер қоюды да қамтиды, бұл "штрихкодтау" деп аталады. Поштаны жеткізу үшін штрихкодтау әдетте тік сызықтар сериясымен (POSTNET кодтау деп аталады) немесе екі өлшемді штрихкод ретіндегі нүктелер блогымен жүзеге асырылады. "Нүктелер блогы" әдісі пошта төлемінің растауын, нақты маршрутты және басқа да мүмкіндіктерді кодтауға мүмкіндік береді. 20-шы ғасырда әдеттегі пошта қызметі ұшақтарды пайдалану арқасында жылдамдатылды. Әлемдегі алғашқы ресми әуе поштасы қызметі 1911 жылдың 9 қыркүйегінде Ұлыбританияда Лондонның Хендон мен Беркширдің Виндзор қалалары арасында іске қосылды. Алайда, кейбір әуе поштасы тәжірибесі тиімсіз болды, мысалы, АҚШ пошта қызметінің ракетамен пошта жіберу тәжірибесі. Жіберушіге нақты жеткізілгенін растау үшін хабарлау қызметтері ұсынылды.
Төлем
XIX ғасырдың ортасына дейін пошта жүйесі бар аймақтарда төлем үлгілері әртүрлі болды, бірақ көптеген хаттар төлемсіз жіберілді, ал алушысы пошта ақысын төлеуге міндетті болды. Кейбір аймақтарда жөнелтуші ақының бір бөлігін төледі. Бүгінде әлем бойынша пошта ақысын алдын ала төлеудің ең көп таралған тәсілі – хат жібермес бұрын конвертке жабысатын жабысқақ пошта маркасын сатып алу; ал пошта ақысы төленген конверттерді пайдалану әлдеқайда сирек кездеседі. Франкинг – арнайы машина арқылы лицензия бойынша пошта ақысы төленген конверттер жасау әдісі. Оны банктер мен тікелей маркетинг компаниялары сияқты үлкен көлемде хат жіберетін компаниялар пайдаланады. 1998 жылы АҚШ пошта қызметі Интернет арқылы цифрлық франктарды жіберудің қауіпсіз жүйесін сынақтан өткізуге рұқсат берді, оларды компьютерлік принтерде басып шығаруға болады, бұл арнайы франкинг машинасына лицензия алу қажеттілігін жойды және кішкентай көлемде хат жіберетін компанияларға осы мүмкіндікті пайдалануға мүмкіндік берді; кейін бұл жекелендірілген поштаны сынау үшін кеңейтілді. 2003 жылы АҚШ пошта қызметі франктарды арнайы жабысқақ этикеткаларға басып шығаруға мүмкіндік беретін қызмет ұсынды. 2004 жылы Ұлыбританияның Royal Mail компаниясы SmartStamp деп аталатын Интернет-базалы жүйесін енгізді, ол қарапайым жабысқақ этикеткаларға немесе конверттерге басып шығаруға мүмкіндік береді. Әлемдегі пошта басқармалары да осыған ұқсас жүйелерді қарастыруда. Пошта қызметінің өкілі алдын ала төленген конверт немесе посылканы қабылдағанда, әдетте оны жою арқылы оның пошта ақысын төлеу үшін жарамсыз екенін көрсетеді. Ерекшеліктер: өкілдің хатты жоюды ұмытып кетуі немесе немқурайлылығы, алдын ала жойылған және осылайша жоюды қажет етпейтін маркалар және көбінесе есептегіш пошта үшін. (USPS рұқсатымен Zazzle және басқа компаниялар шығаратын «жекелендірілген маркалар» шын мәнінде есептегіш марканың бір түрі болып табылады, сондықтан оларды жоюдың қажеті жоқ.)
Құпиялылық және цензура
Құжаттарды әдетте адресаттан басқа ешкім оқымауы керек; мысалы, Америка Құрама Штаттарында адресат пен үкіметтен басқа біреудің поштаны ашуы – федералды заңды бұзу болып саналады. Дегенмен, ерекшеліктер бар: басшылар көбінесе хат-хабарларын басқаруды хатшыларына немесе көмекшілеріне жүктейді; ал пошта карточкаларын ашу қажет емес, оларды кез келген адам оқи алады. Конверттегі поштаға қатысты, кейбір заңнамалық аумақтарда жөнелтуші мен алушының жеке басын тіркеуге рұқсат беретін заңдық нормалар бар. Мексика, Колумбия, Бразилия және Венесуэла конституциялары хат-хабардың құпиялылығын кепілдейді, бұл туралы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция мен Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясында да қыстыққан. Тиісті заңнамаға сәйкес, хат-хабарды ашық немесе жасырын түрде ашуға, немесе мазмұнын басқа тәсілмен анықтауға полиция немесе басқа да уәкілетті органдар, күдікті қылмыстық сөз байласымен байланысты жағдайларда рұқсат етіледі. Ал бұрынғы қара бөлмелер (көбінесе өткенде болған, бірақ олардың қолданылуы бүгінде де сақталған) заңсыз ашылған. Егер адресат пен жөнелтушінің бірін табу мүмкін болмаса, пошта қызметіне поштаны ашуға рұқсат берілуі мүмкін, осылайша оларды іздеуге тырысады. Пошта қызметі поштаны тексеруге де құқылы, егер онда тасымалдау үшін қауіпті заттар немесе жергілікті заңдарды бұзушы материалдар болса. Көп жағдайда пошта цензурасы ерекше жағдай, бірақ әскери пошта, солдаттарға жіберілетін және олардан келетін пошта көбінесе бақылауда болады. Поштаны цензуралау мақсаты – тактикалық құпияларды, мысалы, әскерлердің қозғалысын немесе ауа райын жариялаудың алдын алу.
Электрондық хат алмасудың өсуі
Қазіргі заманғы телеграф, телефон, телекс, факсимиль және электрондық пошта сияқты заманауи баламалар көптеген жағдайларда қағаз поштаның тартымдылығын азайтты. Бұл заманауи баламалардың бірнеше артықшылықтары бар: олар жылдамдығымен қатар, қауіпсіздігімен де ерекшеленеді, мысалы, хаттың қабықшасынан жөнелтушінің немесе алушының мекенжайын ешкім біреу біле алмайды, сондай-ақ кейде дәстүрлі пошта жеткізілмей қалуы мүмкін, мысалы, пошта жәшіктеріне жасалған вандализм, үй жануарларының салдарынан немесе қолайсыз ауа райынан. Пошта тасымалдаушылары қауіпті жағдайларға тап болғанда немесе ыңғайсыздықтар туындағанда, белгілі бір мекенжайға поштаны жеткізуден ресми түрде немесе басқаша жолмен бас тарта алады (мысалы, есікке немесе пошта жәшігіне баратын жол болмаса). Алайда, дәстүрлі пошта компьютерлік бұзушылықтар мен зиянды бағдарламалардың алдын алады, және алушы қағаз түрінде көшірме алуды қаласа, оны басып шығарудың қажеті жоқ, бірақ цифрлық көшірме жасау үшін сканерлеу қажет. Заңды талаптар (қол қою қажеттігі), әдеп талаптары және кішкентай заттарды қоса беру қажеттігі сияқты себептермен физикалық пошта бизнес және жеке қарым-қатынаста кеңінен қолданылады. Электрондық поштаның пайда болуынан бері, ол көбінесе өте жылдам болғандықтан, пошта жүйесі Интернет сленгінде «бауырсақ пошта» деп аталады. Пошталық поштаны бейтарап түрде көрсету үшін кейде «ақ пошта» термині де қолданылады. 20-шы ғасырдың басында электрондық және қағаз поштаны біріктіру бойынша тәжірибелер жүргізілді. Электрондық механизмдерге телеграмма, телекс, факсимиль (факс), электрондық пошта және қысқа хабарлама қызметі (SMS) кіреді. Пошта мен осы жаңа әдістерді біріктіретін әдістер де болды, мысалы, факсимильді бір түнде жеткізумен үйлестіретін уақытша электрондық пошта. Бұл құралдар көбінесе механикалық немесе электромеханикалық стандартталған жазуды (тегіп жазу) пайдаланады, бұл бір жағынан қарым-қатынасты тиімді етеді, екінші жағынан дәстүрлі поштада болған каллиграфия сияқты ерекшеліктер мен тәжірибелерді мүмкін емес етеді. Бұл дәуірде механикалық жазу басым, стандартты пернетақтадан жарты ондай стандартты типографиялық шрифттер қолданылады. Алайда, жеке қарым-қатынас үшін терілген немесе компьютерде басылған хаттардың кеңінен қолданылуы және электрондық поштаның пайда болуы каллиграфияға деген қызығушылықты қайта оятып, хатты «ерекше оқиғаға» айналдырды. Дегенмен, электрондық пошта мен компьютерлік хаттар пайда болғанға дейін, әшекейленген конверттер, резеңке штамптар және artistamp пошта өнерінің құрамына кірді. 2000-шы жылдарда (онжылдықта) eBay және басқа да онлайн аукциондар мен интернет-дүкендердің пайда болуымен дамысқан елдердегі пошта қызметтері тауарларды жіберуге қарай үлкен өзгеріс жасады. Бұл, электрондық поштаның қолжетімділігінен қағаз пошта көлемінің төмендеуіне байланысты жүйенің қолданылуын арттырды деп есептелді. Алушыларға дәстүрлі хат-хабарларды сканерленген электрондық форматта алуға мүмкіндік беретін онлайн пошта кеңселер пайда болды.
Жинақтау
Пошта маркалары да белгілі бір коллекциялау нысаны болып табылады. Марка жинау өте танымал хобби. Кейбір жағдайларда, сұраныс ұсыныстан әлдеқайда көп болған кезде, олардың осы нарықтағы коммерциялық құны, тіпті қолданылғаннан кейін де, номиналдан әлдеқайда жоғары болуы мүмкін. Кейбір пошта қызметтері үшін коллекционерлерге марка сату, олар оларды ешқашан қолданбайтын болса да, маңызды кіріс көзі болып табылады; мысалы, Токелау, Оңтүстік Джорджия және Оңтүстік Сандвич аралдары, Тристан-да-Кунья, Ниуафоʻоу және тағы да көптеген елдердің маркалары. Марка жинау көбінесе филателия деп аталады, бірақ қатаң айтқанда, соңғы термин маркаларды зерттеуге қатысты. Жинаудың тағы бір түрі – пошта карточкалары, әдетте бір жағында фотосуреттермен немесе көркем суреттермен безендірілген, ал екінші жағында қысқа хабарламалар мен мекенжайға арналған орын бар, қалың қағазға жазылған құжат. Қатаң филателиялық тұрғыдан алғанда, пошта карточкасын, картаның үстіне басылған пошта төлемі бар пошталық карточкадан ажырату керек. Бұл хабарлама басқа адамдарға көрінетіндіктен, жазбалар көбінесе арнайы сөздермен жазылады. Хаттар әдебиет үлгісі ретінде және танымал тұлғаның өмірбаянын зерттеу үшін жиі қолданылады. Киелі кітаптың Жаңа өсиетінің бір бөлігі Рим империясының әртүрлі аймандарындағы христиан қауымдарына елші Пауылдың жолдаған хаттарынан тұрады. Белгілі хаттардың тізімін төменде қараңыз. Эпистолярлық стильдегі жазу, екі немесе одан көп кейіпкерлердің хат алмасуы арқылы құрылған ойдан шығарылған оқиғаны баяндайды. Құмды аралдағы кемелден кейін қолданылатын уақытша пошта тәсілі – бұл бөтелкедегі хабарлама.
Дерегуляция
Көптеген елдер, соның ішінде Швеция (1 қаңтар 1993), Жаңа Зеландия (1998 және 2003), Германия (2005 және 2007), Аргентина және Чили пошта қызметтері нарығын жаңа қатысушыларға ашты. Жаңа Зеландия Поштасы компаниясы үшін бұл 2003 жылдан бастап Дүниежүзілік пошта одағының Жаңа Зеландияның жалғыз пошта әкімшілігі мүшесі болу құқығын қамтиды, соның салдарынан Жаңа Зеландия атын таңбалайтын маркаларға қатысты монополиясы аяқталды.
Хаттар
Хат өлшемімен жіберілетін пошта көптеген пошта қызметтерінің көбін құрайды. Бұл әдетте A4 (210×297 мм), 8,5×11 дюйм немесе одан кіші өлшемдегі қағазға басылған және конвертке салынған құжаттар болады. Бір кездері алыстағы адамдар арасындағы маңызды байланыс құралы болған қолмен жазылған хаттар, телефон немесе электрондық пошта сияқты жылдам байланыс құралдарының пайда болуына байланысты қазір азырақ қолданылады. Дегенмен, дәстүрлі хаттар «ең қарапайым заманға» оралып кеткендей сезіледі және біреу өзінің ойын анық жеткізгісі келгенде әлі де қолданылады. Мысалы, қайтыс болған адамға көңіл айту үшін жазылған хат. Шоттар мен инвойстар көбінесе пошта арқылы жіберіледі, мысалы, коммуналдық қызметтер және басқа да қызмет көрсетушілерден келетін есептер. Мұндай хаттардың ішінде көбінесе алушыға төлемді компанияға оңай жіберуге мүмкіндік беретін, адресі жазылған конверт болады. Бұл әлі де кең таралған болса да, көптеген адамдар енді онлайн шот төлеу қызметтерін пайдалануды қалайды, бұл шоттарды пошта арқылы алу қажеттілігін жояды. Ірі қаржылық операцияларды растау үшін қажетті құжаттар көбінесе пошта арқылы жіберіледі. Сонымен қатар, көптеген салық құжаттары да осылай жіберіледі. Жаңа кредит карталары мен оларға сәйкес жеке идентификациялық нөмірлер иелеріне пошта арқылы жіберіледі. Қауіпсіздік мақсатында карта мен нөмір әдетте бірнеше күн немесе апталар аралығында бөлек жіберіледі. Жаппай жіберілетін пошта – бұл көптеп жіберу үшін дайындалған пошта, көбінесе алдын ала сұрыптаудан өткізіліп, төмендетілген тарифпен жіберіледі. Ол тікелей маркетинг пен басқа да жарнамалық поштада жиі қолданылады, бірақ басқа да мақсаттары бар. Мұндай хабарламаларды жіберушілер кейде мекенжайлар тізімін сатып алады (кейде нақты демографиялық топқа бағытталған) және содан кейін өнімдерін немесе қызметтерін жарнамалайтын хаттарды барлық алушыларға жібереді. Басқа жағдайларда, жергілікті компаниялар жергілікті өнімдерді жарнамалайтын коммерциялық ұсыныстарды жібереді, мысалы, мейрамхана жеткізу қызметі өз жеткізу аймағына жарнама жасайды немесе бөлшек сауда дүкені апталық жарнамалық бюллетенін жалпы аймаққа жібереді. Компаниялар өз клиенттеріне жаңа өнімдер мен қызметтерді жарнамалау үшін де жаппай пошта жібереді.
Бірінші сынып
АҚШ-тағы бірінші сыныпты поштаға пошта карточкалары, хаттар, үлкен конверттер (жазық хаттар) және кішкентай пакеттер кіреді, егер әрбір жіберілімнің салмағы 1 унциядан аспаса. Жеткізілуі екінші сынып (газеттер мен журналдар), үшінші сынып (жарнамалық материалдар) және төртінші сынып поштасынан (кітаптар мен медиа пакеттер) басымдыққа ие. Бірінші сыныпты пошта бағасы жіберілетін заттың пішіні мен салмағына байланысты есептеледі. 13 унциядан ауыр жіберілімдер бірінші кезектегі пошта арқылы жіберіледі. 2011 жылы бірінші сыныпты поштаның 42% келесі күні, 27% екі күнде, ал 31% үш күнде жеткізілді. USPS 2012 жылы қызметтерге енгізілген өзгерістердің нәтижесінде 51% екі күн ішінде, ал қалғандарының көп бөлігі үш күн ішінде жетеді деп күтті. Канада Поштасының баламасы Lettermail болып табылады. Ұлыбританияның Royal Mail-дің 1-сыныбы, стильдік тұрғыдан, 2-сыныптан жоғары бағамен басымдық беретін опция. Royal Mail барлық 1-сыныпты хаттарды жіберілген күнінен кейін жеткізуді мақсат етеді (бірақ кепілдік бермейді). Австрияда басымдықты жеткізу Prio деп аталады, Швейцарияда A Post.
Тіркелген және тіркелген пошта
Тіркелген пошта хаттың қайда екенін және әсіресе оның дұрыс жеткізілгенін қадағалауға мүмкіндік береді. Ол әдетте қарапайым поштадан әлдеқайда қымбатқа түседі және көбінесе құнды заттарды жіберу үшін қолданылады. Тіркелген пошта жүйе бойынша үнемі бақыланады. Ал тіркелген емес поштаны қабылдағанда қол қою қажет, бірақ басқа жағынан қарапайым пошта сияқты өңделеді. Бұл құжаттардың заңды күшіне ие болуы үшін, жеткізілгенін растау қажет болғанда тиімді. Ұлыбританияда тіркелген пошта (Royal Mail компаниясының «қолтаңба қойылды» белгісімен танылады) 1962 жылғы «Тіркелген жеткізу қызметтері туралы» заңмен реттеледі. Осы заңға сәйкес, қолданыстағы заң бойынша тіркелген пошта арқылы жіберу талап етілетін кез келген құжат тіркелген емес пошта арқылы да заңды түрде жіберілуі мүмкін.
Қайта депозиттелген вексельдер
АҚШ пошта қызметі конверттер мен көптеп жіберілетін хаттардың сыртына "қайта жабысатын жазбаларды" (мысалы, 3M компаниясының Post-it жазбаларын) қосуға рұқсат беретін сынақ жобасын бастады, кейіннен осы сынақ мерзімін белгісіз мерзімге ұзартты. Қайта жабысатын жазбаны бірінші класс және стандарттық пошта хаттарының адрестік жағына тікелей жабыстыруға болады. Мұндай хаттар 7.2-7.6 тармақтарында көрсетілген стандарттарға сай болуы керек. Бұл жазба салмағы мен пошта тарифтері есебіне алынып, хаттың ажырамас бөлігі ретінде қарастырылады және баға белгілеу кезінде ескерілуге тиіс.
Пошталық карточкалар және открыткалар
Пошта карточкалары мен пошта карточкалары – пошта арқылы жіберілетін шағын хабарламалар карталары. Олардың арасындағы ең көп кездесетін, бірақ әрдайым сенімді айырмашылық – «пошта карточкаларын» пошта органы немесе мекемесі алдын ала «пошта белгісімен» (немесе «мөрмен») басып шығарады, ал пошта карточкалары жеке шығарылады және мөр таңбасын жабыстыруды қажет етеді (бірақ пошта органы мөрсіз пошта карточкаларын шығарған жағдайлар да болған). Пошта карточкалары көбінесе туризмді насихаттау мақсатымен басылады, олардың бет жағында курорттардың, туристік орындардың суреттері немесе әзіл-қалжың хабарламалары бейнеленеді, ал артына жіберушінің қысқа хабары жазылады. Пошта карточкаларына қажетті пошта төлемі әдетте стандартты хаттарға қарағанда төмен болады; алайда, олардың үлкен өлшемді болуы немесе кесілген бөліктері болуы сияқты техникалық ерекшеліктер бірінші сыныптық тарифпен төлеуді талап етуі мүмкін. Журналдар да жаңа жазылымдар үшін пошта карточкаларын пайдаланады. Көптеген журналдардың ішінде пошта төлемі бар жазылым карточкалары болады, оларды оқырман толтырып, журналға жазылу үшін төлем жасап, баспаға жібереді. Осылайша, журналдар пошта карточкаларын оқырман сауалнамалары, конкурстар немесе ақпарат сұраныстары сияқты басқа да мақсаттар үшін қолданады. Сонымен қатар, қайырымдылық ұйымдары өз мүшелеріне саяси қайраткерлерге (мысалы, әділ сауданы немесе үшінші әлем елдерінің қарызын жоюды қолдау үшін) қол қойып жіберуге арналған хабарламасы бар пошта карточкаларын жібереді.
Басқа пошталық қызметтер
Кішкентай пакеттер әдетте 2 кг-дан (4 фунт) аспайды. Үлкен конверттер де пошта арқылы жіберіледі. Бұл конверттер стандартты конверттерге қарағанда мықтырақ материалдан жасалады және оларды бизнес жиі заңдық құжаттар мен келісімшарттар сияқты бүктеуге болмайтын немесе зақымдануы мүмкін құжаттарды тасымалдау үшін пайдаланады. Үлкен конверттерге кейде қосымша пошта төлемі талап етіледі. Пакеттер көбінесе пошта қызметтері арқылы жіберіледі, бұл оларға әдеттегі хат немесе пошта карточкасына қарағанда қосымша пошта ақысы қажет. Көптеген пошта қызметтерінде пакетте не болуына немесе болмауына қатысты шектеулер бар, көбінесе тез бұзылатын, қауіпті немесе жанғыш материалдарға тыйым салынады немесе шектеулер қойылады. Кейбір қауіпті материалдарды шектеулі көлемде тиісті белгілермен және ОРМ D белгісі сияқты таңбалармен жіберуге болады. Сонымен қатар, терроризм қаупіне байланысты АҚШ пошта қызметі өз пакеттерін қатаң қауіпсіздік тексерулерінен өткізеді, олардың ішінде биологиялық материалдарда немесе пошта бомбаларында кездесетін заттарды анықтау үшін пакеттерді сканерлейді немесе рентгенге түсіреді. Газеттер мен журналдар да пошта арқылы жіберіледі. Көптеген журналдар тікелей поштаға жіберіледі (бірақ АҚШ-та олар алдын ала төленген пошта ретінде қызмет ететін арнайы штрих-кодпен басылады – POSTNET қараңыз), бірақ қазір көптеген журналдардың мазмұнын қорғау үшін пленкаға оралған күйінде жіберіледі. 19 ғасырдың екінші жартысы мен 20 ғасырдың бірінші жартысында газеттер мен журналдар әдетте мөр басылған қаптамаларды пайдалана отырып жіберілетін. Гибридті пошта, кейде L пошта деп те аталады, поштаны жіберушінің компьютерінен тікелей пошта қызметін ұсынатын провайдерге электрондық түрде жіберуді білдіреді. Пошта қызметін ұсынатын провайдер электрондық құралдарды пайдаланып, поштаны сұрыптап, бағыттап, жеткізу орнына ең жақын жерде физикалық түрде шығаруға мүмкіндік алады. Бұл пошта түрі кейбір пошта бөлімшелері мен жеке кәсіпкерлер арасында танымал болып келеді. Кейбір елдерде бұл қызметтер электрондық поштаны ала алмайтын адамдарға, мысалы, қарттар мен денсаулығы нашар адамдарға электрондық хаттарды басып, жеткізуге мүмкіндік береді. Гибридті пошта провайдерлері ұсынатын қызметтер поштаны қайта жіберу қызметтерімен тығыз байланысты.