Саксен-Веймар-Эйзенах тарихы

Кіріспе

1809 жылдан 1920 жылға дейінгі тарихи неміс мемлекеті. Саксен-Веймар-Айзенах (Sachsen Weimar Eisenach) – 1741 жылдан бері жеке одақта болған Саксен-Веймар және Саксен-Айзенах герцогтіктерінің бірігуі нәтижесінде 1809 жылы герцогтік ретінде құрылған неміс мемлекеті. 1815 жылы Вена конгресінің шешімімен ұлы герцогтік мәртебесіне көтерілді. 1903 жылы ресми түрде өзінің атауын Саксонияның Ұлы Герцогтігі (Großherzogtum Sachsen) деп өзгертті, бірақ бұл атау көбінесе қолданылмады. Ұлы герцогтік, Германия империясының басқа монархияларымен бірге, 1918-19 жылдардағы неміс революциясында таратылды. Оның орнына Саксен-Веймар-Айзенах еркін мемлекеті құрылды, ол екі жылдан кейін жаңа Тюрингия еркін мемлекетінің құрамына енді. Ұлы герцогтіктің толық титулы – Саксен-Веймар-Айзенах Ұлы Герцогы, Тюрингия ландграфы, Мейссен маркграфы, Хеннеберг князь-графы, Бланкенхайн, Нойштадт және Таутенбург иесі. Саксен-Веймар-Айзенах тармағы 1672 жылдан бері Веттин әулетінің ең көне және жоғары тұрған тармағы болып табылады.

Тарих

Саксен-Веймар және Саксен-Эйзенах герцогтықтары 1741 жылдан бастап Веттин әулетінің бір тармағымен біріктірілген басқаруда болды, Эйзенах желісі герцог Вильгельм Генрихтің қайтысымен тоқтағаннан кейін. Біріктірілген басқарудың алғашқы герцогы Эрнест Август I болды, ол Веймарда Белведер сарайын салдырды. Оның ұлы Эрнест Август II үш жыл ғана билік етіп, 20 жасында қайтыс болды. 18 жасында ол Пруссия королі Фридрих Ұлының немересі, өзінен бір жас кіші Брансвик ханшайымы Анна Амалияға үйленді. Бір жылдан кейін оның ұлы Карл Август дүниеге келді, ал тағы бір жылдан кейін, күйеуі қайтыс болғаннан соң, оның ұлы Константин туды. Ежелгі герцогиня Анна Амалия император Мария Терезияның мақұлдауымен және оның кеңесшісі барон фон Фричтің қолдауымен регенттікке белсенді кірісті. Ол ұлдарына Эрфурт университетінің профессоры, ақын Кристоф Мартин Виландты ұстаздыққа тартты. 18 жасында Карл Август Гессен-Дармштадт ханшайымы Луизаға үйленді. Ол ақын Иоганн Вольфганг фон Гётеге жұмысқа алды, олармен тез арада дос болып кетті. Гёте өз кезегінде авторлар Иоганн Готфрид Гердер мен Фридрих Шиллерді Веймарға шақырды, осылайша Анна Амалияның қолдауымен Веймар классицизмінің қалыптасуына негіз салынды. Кейінгі регенттер осы мұраны сақтауды басты міндет деп санады. 1804 жылы герцог Карл Августтың үлкен ұлы және мұрагері Карл Фредерик Ресей императоры Александр I-нің қарындасы Мария Павловна Романоваға үйленді, бұл одақ Эрнестин Саксен-Веймар әулетінің өркендеуіне септігін тигізді. Бұл герцогтыққа Наполеон соғыстарының кезінде де қорғаныс берді. Алғашында Пруссияның Наполеон соғысындағы одақтасы болған герцог Карл Август 1806 жылдың 15 желтоқсанында Рейн конфедерациясына қосылып, орнынан алынуынан сақтады. 1809 жылы ресми бірігуден кейін Саксен-Веймар-Эйзенах герцогтығы солтүстіктегі Вемар және батыстағы Эйзенах айналасындағы бөлек аудандардан тұрды. Ресеймен байланысының арқасында герцогтық 1815 жылы Вена конгресінде айтарлықтай пайда тапты. Шығысында ол Саксония Корольдігінен (Нейштадт округінен;) көп бөлігін алды. Сонымен қатар, соғысқа дейін Майнцтің эксклавы болған және тікелей француз басқаруында болған Эрфурт княздығының көп бөлігіне ие болды. Бланкенхайн және Кранихфельд сияқты кішігірім иеліктер де оған қосылды. Рён аймағында Гессен-Кассельдің бұрынғы бөліктері мен секуляризацияланған Фулда аббаттығының жерлерінен жаңа аудан құрылды. Соңында, ел ұлы герцогтық мәртебесіне көтерілді. Космополиттік Ұлы герцог Карл Август 1816 жылдың 5 мамырында өзінің ұлы герцогтығына Германиядағы алғашқы либералды конституцияны сыйлады. Йена университетінің студенттері Германиядағы алғашқы студенттік ұйым, Urburschenschaft құрды және 1817 жылдың қазанында Вартабургте Вартабург фестивалін өткізді. Көптеген либералды ойлы адамдар қатысты, ал спикерлердің көпшілігі студенттер болды және оларды Германиядағы ең алғашқы демократтардың бірі деп санау керек. 1828 жылдан бастап ұлы герцогиня болған Мария Павловна Франц Лист және Петер Корнелиус сияқты композиторларды қамқорлыққа алды. Оның өнерді жақсы көретін ұлы Карл Александр (1818–1901), 1853 жылдан бастап ұлы герцог болды, ол өнерді, әсіресе музыканы қолдады. Ол жоспарларын қолдаған Софияға үйленді және Вартабургті сол кездегі романтикалық тарихи стильде қайта жаңартып, оны Мориц фон Швинд суреттеді. Ол сондай-ақ 1919 жылы Баухаусқа біріктірілген Веймардағы қолданбалы өнер мектебінің құрылуын жартылай қолдады. 1815 жылдан бастап Германия конфедерациясының мүшесі болған ұлы герцогтық 1848 жылғы неміс төңкерістеріне айтарлықтай әсер етпеді және келесі екі онжылдықта Австрия мен Пруссия арасындағы шиеленіс күшейген кезде бейтараптығын сақтады. Аустрия-Пруссия соғысынан кейін ұлы герцогтық Солтүстік Германия конфедерациясына қосылды және 1871 жылы жаңа Германия империясына құраушы мемлекет ретінде кірді. 1901 жылы Карл Александртың орнына оның немересі Вильгельм Эрнест келді, ол Грецтің Каролина Реусске және кейіннен Саксен-Майнингеннің Феодорасына үйленді. 1903 жылы ұлы герцогтық ресми түрде өзінің атын Саксония ұлы герцогтығы деп өзгертті. Алайда, көптеген адамдар оны көршілес Саксония патшалығымен шатастырудан сақтау үшін Саксен-Веймар-Эйзенах деп атауды жалғастырды. Вильгельм Эрнест 1918 жылдың 9 қарашасында тақтан бас тарды, осылайша мемлекеттегі монархияны аяқтады. Ол 1920 жылға дейін Саксен-Веймар-Эйзенах еркін мемлекеті ретінде жалғасты, содан кейін ол Тюрингия құрамына кірді, Вемар штаттың астанасы болды.

The duchies of Saxe Weimar and Saxe Eisenach had been ruled in personal union by the same branch of the House of Wettin since 1741, after the Eisenach line had died out upon the death of Duke Wilhelm Heinrich. The first Duke of the personal union was Ernest Augustus I, who built the Belvedere Palace in Weimar. His son Ernest Augustus II reigned for only three years, and died at the age of 20. At the age of 18, he married the Brunswick Princess Anna Amalia, one year his junior and a niece of King Frederick the Great of Prussia. A year later she gave birth to her son, Charles Augustus and after another year, when she was already a widow, to her son Constantine. As Dowager Duchess Anna Amalia actively took up the regency, with the approval of the Empress Maria Theresa and the support of her ethical Minister Baron von Fritsch. As educator for her sons, she employed the poet Christoph Martin Wieland, who was a professor at the University of Erfurt. At 18 years of age, Charles Augustus married Princess Louise of Hesse Darmstadt. He employed the poet Johann Wolfgang von Goethe, with whom he soon became friends. Goethe, in turn, invited the authors Johann Gottfried Herder and Friedrich Schiller to Weimar, thus laying the foundation for the Weimar Classicism circle, which was supported in the background by Anna Amalia. Later regents would see it as main task to guard this heritage. In 1804 Duke Charles Augustus' eldest son and heir Charles Frederick married Maria Pavlovna Romanova, sister of Emperor Alexander I of Russia, a conjugal union which decisively promoted the rise of the Ernestine Saxe Weimar dynasty. It also gave the duchy some protection during the turmoil of the Napoleonic Wars. Though at first an ally of Prussia in the Napoleonic War of the Fourth Coalition, Duke Charles Augustus escaped his deposition by joining the Confederation of the Rhine on 15 December 1806. After the official merger in 1809, the Duchy of Saxe Weimar Eisenach consisted of the separate districts around the capital Weimar in the north and Eisenach in the west. Thanks to their Russian connection, the duchy gained substantially from the Congress of Vienna in 1815. In the east, it gained most of the (Neustadt district; ) from the Kingdom of Saxony. It also received most of the Principality of Erfurt, which had been an exclave of Mainz before the war and a directly administered French fief under occupation. It further gained smaller possessions, such as Blankenhain and Kranichfeld. In the Rhön area, the was created from adjacent former parts of Hesse Kassel and territories held by the secularized Princely Abbey of Fulda. Finally, the country was raised to a grand duchy. The cosmopolitan Grand Duke Charles Augustus gave his grand duchy the first liberal constitution in Germany, on 5 May 1816. Students of the University of Jena organized themselves as Germany's first fraternity, the Urburschenschaft and celebrated Wartburg Festival at the Wartburg in October 1817. Many liberal minded people participated and the speakers, most of them students, must be regarded as having been among the earliest democrats in Germany. Maria Pavlovna, who was grand duchess from 1828, featuring composers like Franz Liszt and Peter Cornelius. Her art loving son Charles Alexander (1818–1901), who was grand duke from 1853, also supported the arts, and music in particular. He was married to Sophie, who supported his plans, and he rebuilt the decaying Wartburg the romantic historicism style of the day and had it painted by Moritz von Schwind. He also supported, albeit half heartedly, the founding of the School of Applied Arts in Weimar, which merged to form the Bauhaus in 1919. A member of the German Confederation from 1815, the grand duchy was not seriously affected by the German revolutions of 1848 and remained neutral during the growing friction between Austria and Prussia over the following two decades. After the Austro Prussian War the grand duchy became a member of the North German Confederation and in 1871 joined the new German Empire as a constituent state. In 1901 Charles Alexander was succeeded by his grandson William Ernest, who was married to Caroline Reuss of Greiz and later to Feodora of Saxe Meiningen. In 1903, the grand duchy officially changed its name to Grand Duchy of Saxony. However, many people continued to call it Saxe Weimar Eisenach, to avoid confusion with the neighbouring Kingdom of Saxony. William Ernest abdicated the throne on 9 November 1918, thereby ending the monarchy in the state. It continued as the Free State of Saxe Weimar Eisenach, until 1920, when it merged with most of its neighbours to form Thuringia, with Weimar as the state capital.

Дін

Саксонияның Веймар-Эйзенах Ұлы Герцогтігінде, барлық Тюрингия мемлекеттеріндегідей, лютерандық дін ең көп таралған еді. Атап айтқанда, 1895 жылы 339 217 адамның діни көзқарасы мынадай болды:
Евангелистік: 325 315 (95,9%)
Католик: 12 112 (3,6%)
Яһуди: 1 290 (0,4%)
Басқа / Діні жоқ: 500 (0,1%)

Айзенах ауданында бұл көрсеткіштер сәл өзгеше болды. 95 226 тұрғынның ішінде:
Евангелистік: 85 319 (89,6%)
Католик: 8 809 (9,3%)
Яһуди: 979 (1,0%)
Басқа / Діні жоқ: 119 (0,1%)

Айзенах ауданындағы католик және яһуди азшылықтары негізінен Рён аймағында тұрды. Гейза қаласының маңындағы аймақ көбінесе католиктік болып келді және Фулда диоцезіне қарасты.

Конституция және әкімшілік

1816 жылғы 5 мамырдағы Конституцияға сәйкес (1850 жылғы 15 қазанда қайта қарастырылған), Саксен-Веймар-Эйзенах конституциялық монархия болды, ол еркек желісі бойынша мұрагерлікпен берілетін еді. 1852 жылғы Сайлау заңына сәйкес, Ландтагтың 31 мүшесі болды, олардың 21-і жалпы сайлауда сайланды. Бір мүше бұрынғы императорлық рыцарьлар – жер иелері, төртеуі басқа бай жер иелері, ал бесеуі жылдық кірісі 1000 талерден жоғары сайлаушылармен сайланды. Соңғы топ халық арасында «мың талерліктер» деп аталды. 1896 жылғы 17 сәуірдегі Сайлау заңы парламентті 33 мүшеге дейін ұлғайтты. Ұлы герцогтіктің Императорлық Бундесратта бір дауысы және Рейхстагта үш өкілі болды. 1909 жылы, кейіннен Ландтаг спикері болған Альфред Апелиус тұсында, жалпы сайлау құқығы енгізілді. Ірі жер иелері мен «мың талерліктер» өздерінің қосымша дауыстарын сақтап қалды, сондай-ақ парламентке Йена университетінің, Сауда палатасының, Өнеркәсіп палатасының, Ауыл шаруашылығы палатасының және Еңбек палатасының өкілдерінен бес жаңа арнайы мүше қосылды. Елдегі жоғарғы сот – Йенадағы Апелляциялық сот, ол барлық Тюрингия мемлекеттерінен келіп түскен шағымдарды қарады. Веймар мен Эйзенахта аймақтық соттар болды. Ұлы герцогтікте бір жаяу әскер полкі болды, ол 1871 жылдан кейін Императорлық неміс армиясының 11-ші армия корпусының құрамына кірді.

Өңдеуші өнеркәсіп

Ұлы герцогтікте өндіріс саласының алуан түрлі тармақтары дамыды. Мысалы, Бюргель мен Ильменауда фарфор фабрикалары болды (барлығы елде 39 мұндай фабрика болды). Ильменау мен Йенада шыны өндірілді (әсіресе, Schott зауыттарында). Шыны өнеркәсібі өнеркәсіптік шыныға (мысалы, Ильменау маңындағы аймақта термометрлер сияқты өлшеу құралдары) және Йена маңындағы оптикалық өнімдерге маманданған. 1846 жылы Карл Цейс дәлдік инженерлік және оптикалық компанияны құрды, ол тез арада әлемдік көшбасшыға айналды. 1917 жылы компанияда қызметкерлер жұмыс істеді. 1889 жылы Эрнст Аббе Карл Цейс қоры (Stiftung) құрды, ол Carl Zeiss AG және Schott AG компанияларының жалғыз акционеріне айналды. Тоқыма өнеркәсібі де маңызды рөл атқарды. Ол Аполдада (көбінесе шұлық тоқу фабрикалары) және Нойштадт-ан-дер-Орлада шоғырландырылды. Басқа ірі тоқыма зауыттары Венигенжена, Эйзенах, Вайда, Ремда және Бланкенхайн қалаларында орналасқан. 1895 жылы тоқыма өнеркәсібінде шамамен адам жұмыс істеді. Рула металл өңдеу өнеркәсібінің орталығы болды. Елдегі алғашқы автомобиль зауыты 1895 жылы Эйзенах қаласында салынды. Эйзенахта бояу фабрикасы сияқты химиялық өндіріс орындары да болды. Сонымен қатар, Оберваймарда қағаз фабрикасы және Ильменауда ойыншық фабрикасы жұмыс істеді. Куппенрхен аймағында тоқу өнімдері, ал Гейсада құбырлар жасалды. 1895 жылы ұлы герцогтікте 257 сыра қайнату зауыты болды; олардың ең ірілері Аполда мен Ильменауда орналасқан.

Тау-кен өнеркәсібі

Илменау мен Рула Тюрингия орманындағы маңызды кен өндіру орталықтары болды. 1900 жылдар шамасында Уерра аңғарында, Ваха мен Берка/Уерра төңірегінде калий өнеркәсібі дамуға бастады. Кройцбург пен Бад-Зульцада тұз өндіріс кәсіпорындары болған.

Сауда

Негізгі көлік орталықтары Веймар және Айзенах қалалары болды. Көптеген банктер мұнда филиалдар ашты. 1895 жылы ұлы герцогтікте 23 жинақ банкінің филиалы болды, және олар шамамен 40 миллион рейхсмаркаға жететін депозиттерді басқарды. Ұлы герцогтік, Остхайм, Олдслиблен және Алльштедт анклавтарын қоспағанда, Тюрингиялық кеден одағының құрамына кірді.

Білім

Ұлы герцогтікте бір мемлекеттік университет болды, ол Йена университеті, және оны Сакс-Веймар-Эйзенах және басқа Тюрингия мемлекеттері бірлесіп қаржыландырды. Веймарда бірнеше өнер және музыка мектептері болды, ал Ильменауда жеке меншік Техникалық Университет Ильменау орналасқан, ол техникалық және ғылыми білім беретін. Гимназиялар Веймар, Эйзенах және Йена қалаларында болды; Реалсшульдер Веймар, Аполда, Йена, Эйзенах, Нойштадт және Ильменауда табылды. 1895 жылы 462 бастауыш мектеп болды, және әр бала кем дегенде төрт жылдық бастауыш білім алуға мүмкіндік алды. Веймар және Йенада көп томдық үлкен кітапханалар сақталды. 1869 жылы Веймарда Мемлекеттік музей ашылды.