Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ахмад Санжар (; толық аты: Муиз ад Дунья ва ад Дин Адуд ад Давлах Абуль Харит Ахмад Санжар ибн Малик Шах) (1086 жылдың 6 қарашасы – 1157 жылдың 8 мамыры) – 1097 жылдан 1118 жылға дейін Хорасанды билеген, ал 1118 жылдан бастап Селжұқ империясының сұлтаны болған және өліміне дейін, 1157 жылға дейін осы империяны басқарды.
Sultan of the Seljuk Empire from 1118 to 1157
Ahmad Sanjar (; full name: Muizz ad Dunya wa ad Din Adud ad Dawlah Abul Harith Ahmad Sanjar ibn Malik Shah) (6 November 1086 – 8 May 1157) was the Seljuq ruler of Khorasan from 1097 until 1118, when he became the Sultan of the Seljuq Empire, which he ruled until his death in 1157.
Алғашқы жылдар
Санжар 1086 жылғы 6 қарашада Солтүстік-Батыс Иракта орналасқан Синжар қаласында дүниеге келді. Алғашқы дереккөздерде оның туған жерінің атымен аталғаны айтылса да (Rāvandi, p. 185; Ebn al Jawzi, XVIII, p. 161), Босворт Санжардың түркі тіліндегі есім екенін, "тесіп өтетін", "ұрып өткізетін" мағыналарын білдіретінін атап көрсетеді. Келесі бірнеше жыл ішінде Ахмад Санжар Нишапурды астана етіп, Иранның көп бөлігін биледі.
Sanjar was born on 6 November 1086 in Sinjar, a town situated in northwestern Iraq. Although primary sources state that he was named after his birthplace (Rāvandi, p. 185; Ebn al Jawzi, XVIII, p. 161) Bosworth notes Sanjar is a Turkic name, denoting "he who pierces", "he who thrusts". Over the next several years Ahmad Sanjar became the ruler of most of Iran with his capital at Nishapur.
Хорасанның губернаторы
Бірқатар билеушілер Санжарға қарсы көтеріліп, династиялық соғыстардан бастау алған Ұлы Селжук империясының бөлінуін одан әрі күшейтті. 1102 жылы ол Кашгариядан келген шапқыншылықты тойтарып, Термез маңында Джибраил Арслан ханның қазасына жеткізді. Бірақ, бір әңгімеге сүйенсек, Аламұт қаласындағы негізгі бекінісіне жол тартқанда, Санжар бір күні оянып, жанында Хасан и Сабахтан келген, бейбітшілік тілеген хат жазылған пышақ тапты. Осы оқиғаға қатты ожар Санжар Хасанға елшілер жіберіп, олар өзара бір-біріне кедергі келтірмеуге келісті. 1117 жылы ол Газнавидтер сұлтаны Арслан шаһқа қарсы жорық жасап, Газни шайқасында жеңіске жетіп, Арсланның інісі Бахрам шаһты Селжуктердің қарауындағы тәуелді билеуші ретінде таққа отырғызды.
A number of rulers revolted against Sanjar and continued the split of the Great Seljuq Empire that had started upon dynastic wars. In 1102, he repulsed an invasion from Kashgaria, killing Jibrail Arslan Khan near Termez. However, an anecdote indicates that en route to their chief stronghold at Alamut, Sanjar woke up one day to find a dagger beside him, pinning a note from Hassan i Sabbah stating that he (Hassan) would like peace. Sanjar, shocked by this event, sent envoys to Hassan and they both agreed to stay out of each other's way. In 1117, he marched against the Ghaznavid Sultan Arslan Shah, defeating him at Battle of Ghazni and installing Arslan's brother Bahram Shah in the throne as a Seljuk vassal.
Сәлжұқтар империясының сұлтаны
1105 жылғы 26 ақпанда сұлтан Барқиярұқ қайтыс болды. Ол кіші ұлы Мүйзеддин Мәлік Шаһты мұрагер етіп таңдады. Мәлікшах Сәлжұқ империясының сұлтаны жарияланғаннан кейін Мәлікшах II атауын алды. Бірақ, нағыз билік оның інісі Мұхаммед Тапардың қолында болды. Сол жылы Мұхаммед Тапар жүрегіндегі інісін тақтан түсіріп, мемлекетті сұлтан ретінде өзі басқарды. 1118 жылғы 4 сәуірде Мұхаммед қайтыс болған соң, оның ұлы Махмұд II жаңа сұлтан деп жарияланды. Мұхаммедтің ұлы Махмұд II таққа отырғанда, Язд әмірі Гаршап II жаман жағдайға түсті; оның үстіне, оның туралы қаңқу сөздер сарайға тарап, оның сенімін жоғалтты, соның салдарынан Махмұд Яздке әскер жіберді, Гаршап тұтқындалып, Джибалда түрмеге қамалды, ал Язд патшалық шарапшыға берілді. Бірақ Гаршап қашып, Яздке қайтып келді, онда Ахмад Санжардан қорғау сұрады (Гаршаптың әйелі Ахмадтың қарындасы еді). Гаршап Ахмадты Орталық Ирандағы Махмұдтың иеліктерін басып алуға шақырды және оған Орталық Иранға қалай бару керектігі және Махмұдқа қарсы қалай күресу керектігі туралы ақпарат берді. Ахмад 1119 жылы батысқа қарай әскерімен жорық жасады, онда ол «бес патшамен» бірге Саведе Махмұдты жеңді. Ахмадқа шайқаста көмектескен патшалар – Гаршаптың өзі, Систан әмірі және Хорезмшах, сондай-ақ тағы екі есімдері аталмаған патшалар. Санжар әскерінде Низари күштері де болды. Жеңіске жеткеннен кейін Ахмад Гаршап II-нің иеліктерін қалпына келтірді. Содан кейін Ахмад Бағдатқа дейін барды, онда Махмұдтың қызына үйленуге және Солтүстік Парсыдағы стратегиялық аймақтарды беруге келісті. 1141 жылы Ахмад Гаршап II-мен бірге Қарахитан қауіп-қатеріне қарсы тұрып, Самарқанд маңындағы Қатван шайқасында олармен шайқасты. Ол үлкен жеңіліске ұшырады, ал Гаршап қаза тапты. Ахмад өзінің он бес элиталық атты әскерімен ғана құтылды, Сырдарияның (Жаксартестің) шығысындағы барлық Сәлжұқ аймақтарын жоғалтты. Санжардың және Сәлжұқтардың билігі 1153 жылы тағы бір күтпеген жеңілістен кейін құлады, бұл жолы Сәлжұқтардың өзінің тайпасы – Гузз түркілерінен. Бұл империяда хаос тудырды, кейіннен жеңіске жеткен түрікмендер осы мүмкіндікті пайдаланды, олардың әскерлері Хорасанды қарсылықсыз басып алды, Санжардың провинциясына және беделіне зор зиян келтірді.
On February 26, 1105 Sultan Barkiyaruq died. He chose his younger son, Muizzeddin Malik Shah, as heir to the throne. Malikshah took the name Malik Shah II after being proclaimed the Sultan of the Seljuk Empire. However, the true power was in the hands of his uncle, Muhammad Tapar. In the same year, Muhammad Tapar dethroned his nephew and started to rule the State himself as sultan. When Muhammad died on April 4, 1118, his son Mahmud II was declared as new sultan. When Muhammad's son Mahmud II ascended the throne, Emir of Yazd Garshasp II fell into disgrace; slander about him spread to the court that made him lose confidence, and made Mahmud send a military force to Yazd where Garshasp was arrested and jailed in Jibal, while Yazd was granted to the royal cupbearer. Garshasp, however, escaped and returned to Yazd, where he requested protection from Ahmad Sanjar (Garshasp's wife was the sister of Ahmad). Garshasp urged Ahmad to invade the domains of Mahmud in Central Iran and gave him information on how to march to Central Iran, and the ways to combat Mahmud. Ahmad accepted and advanced with an army to the west in 1119, where he together with "five kings" defeated Mahmud at Saveh. The kings who aided Ahmad during the battle were Garshasp himself, the Emir of Sistan and the Khwarazmshah, including two other unnamed kings. Nizari forces were also present in Sanjar's army. After being victorious, Ahmad then restored the domains of Garshasp II. Ahmad then marched as far as Baghdad, where he agreed with Mahmud that he should marry one of his daughters, and that he should give up strategic territories in northern Persia. In 1141, Ahmad, along with Garshasp II, marched to confront the Kara Khitan threat and engaged them near Samarkand at the Battle of Qatwan. He suffered an astounding defeat, and Garshasp was killed. Ahmad escaped with only fifteen of his elite horsemen, losing all Seljuq territory east of the Syr Darya (Jaxartes). Sanjar’s as well as the Seljuks' rule collapsed as a consequence of yet another unexpected defeat, this time at the hands of the Seljuks’ own tribe, the Ghuzz Turks, in 1153. It brought chaos to the Empire situation later exploited by the victorious Turkmens, whose hordes would overrun Khorasan unopposed, wreaking colossal damage on the province and prestige of Sanjar.
Өлім және мұра
Санжар 1157 жылы қайтыс болып, Мерв қаласында жерленді. Оның қабірін 1221 жылы моңғолдар Хорезм империясына шабуыл жасаған кезде қиратты. Санжардың өлімі Сәлжұқ әулетінің империя ретінде аяқталуын білдірді, себебі олар кейін тек Ирак пен Әзірбайжанды басқарды. Санжар Сәлжұқтардың ең көрнекті сұлтандарының бірі саналады және моңғолдар келгенге дейін мұсылман билеушілерінің ең ұзақ билік еткені болды. Түркі тегіне қарамастан, Санжар Иран мәдениетіне бойына сіңірді, тіпті оның ерліктері арқасында «Шахнамедегі» кейбір мифологиялық кейіпкерлер сияқты аңызға айналды. Шындығында, ортағасырлық дереккөздерде Санжар «хосровтардың сұлулығы мен каянидтердің даналығы» деп сипатталған. Ол 1156 жылдың сәуір айында қайтыс болды және Мервтегі Юсуф Хамадани кесенесі кешенінде жерленді. Тағы бір әйелі – Абхазия Хатун. Ол Грузия патшасы Димитрий I-нің қызы және оның жүрегінен орын алған немере інісі, Гхият ад-Дин Масуд сұлтанның жесірі болды. Олар 1152 жылы Масуд қайтыс болғаннан кейін үйленді. Санжардың бір қызы – Мах и Мулк Хатун. Ол 1105 жылы дүниеге келді. Шамамен 1119 жылы Санжар оны өзінің немере інісі Махмуд II-ге үйлендірді. Ол 1122 жылы он жеті жасында қайтыс болғаннан кейін, Санжар тағы бір қызын, Әмір Ситти Хатунды, оның әйелі ретінде жіберді. Осы одақтан Мелик Шах III және Гаухар Насаб Хатун дүниеге келді. Санжардың тағы бір қызы Аббасид халифасы Әл-Мустаршидке үйленді. Санжардың тағы бір қызы, Гаухар Хатун, 1134 жылы оның немере інісі Ғият ад-Дин Масудқа үйленді. Осы одақтан туған қызы Масудтың немере інісі Дәуітке, Махмуд II-нің ұлына үйленді. Олар тіл табыса алмады, сондықтан Мәсуд қызын Дәуіттің ағасы Мұхаммед II-ге берді.
Sanjar died in 1157 and was buried in Merv. His tomb was destroyed by the Mongols in 1221, during their invasion of the Khwarezmian Empire. The death of Sanjar meant the end of the Seljuq dynasty as an empire, since they controlled only Iraq and Azerbaijan afterwards. Sanjar is considered one of the most prominent Seljuq sultans and was the longest reigning Muslim ruler until the Mongols arrived. Although of Turkic origin, Sanjar was highly Iranized, and due to his feats, even became a legendary figure like some of the mythological characters in the Shahnameh. Indeed, medieval sources described Sanjar as having "the majesty of the Khosrows and the glory of the Kayanids". She died in April 1156, and was buried in Yusuf Hamadani Mausoleum Complex in Merv. Another wife was Abkhaziyya Khatun. She was the daughter of King Demetrius I of Georgia, and the widow of his nephew Sultan Ghiyath ad Din Mas'ud. They married after Mas'ud's death in 1152. One of Sanjar's daughters was Mah i Mulk Khatun. She was born in 1105. In probably 1119, Sanjar married her to his nephew Mahmud II. When she died aged seventeen in 1122, Sanjar sent another daughter, Amir Sitti Khatun, to be his wife. Melik Shah III and Gawhar Nasab Khatun were the children of this union. another of Sanjar's daughters married Abbasid Caliph Al Mustarshid Another daughter of Sanjar, Gawhar Khatun, married his nephew, Ghiyath ad Din Mas'ud in 1134. A daughter of this union was married by Mas'ud to his nephew Dawud, son of Mahmud II. They failed to get on together, and Ma'sud gave his daughter to Dawud's brother, Muhammad II.