Кіріспе
Антарктика құрлығының табиғаты туралы тарих ежелгі батыстық теориялардан басталады, онда жер шарының оңтүстігінде орналасқан, Terra Australis деп аталатын алып құрлық бар деп есептелген. Антарктика термині, Арктика аймағына қарама-қарсы мағынаны білдіреді және б.з. 2-ғасырында Тирлік Маринус қолданған. 15 және 16 ғасырларда Жақсы Үміт мүйісі мен Хорн мүйісін айналып өту Terra Australis Incognita ("Белгісіз Оңтүстік жері") болған жағдайда, ол өз алдына жеке құрлық екенін дәлелдеді. 1773 жылы Джеймс Кук және оның экипажы Антарктика шеңберін алғаш рет кесіп өтті. Ол жаңа аралдарды ашса да, құрлықтың өзін көре алмады. Оның құрлыққа шамамен 240 км (150 миль) жақын келгені айтылады. Пири Рейс 16 ғасырдың басында испандық тұтқындарды жүйелі түрде сұраққа алып, Колумбтың бастауын табу және жаңа құрлықты зерттеу үшін карталар жинауға кірісті. Оның 1513 жылы салған картасы 20 ғасырда Стамбұлдағы Топкапы сарайынан табылған. Онда Батыс Африка жағалауының, Оңтүстік Американың бір бөлігінің және Мауд жерінің жағалауына ұқсас Оңтүстік континенттің жағалауының егжей-тегжейлі суреті бейнеленген. 1820 жылдың 28 қаңтарында Фабиан Готтлиб фон Беллинсгаузен мен Михаил Лазарев басқарған орыс экспедициясы 69° 21' оңтүстік ендік, 2° 15' батыс бойлыққа, ал 2 ақпанда 66° 25' оңтүстік ендік, 1° 11' батыс бойлыққа жетті. Екі жағдайда да олар мұздың қалың қабаттарымен тоқтатылды. Содан кейін ол шығысқа бұрылып, 17 ақпанда 69° 6' оңтүстік ендікке, ал 19 ақпанда 68° 5' оңтүстік ендік, 16° 37' шығыс бойлыққа жетті. Кейін ол 66° 53' оңтүстік ендік, 40° 56' шығыс бойлыққа жетті, онда көптеген құстардың болуына байланысты жердің жақын болуы мүмкін деп ойлады. Он айдан кейін америкалық түленші Натаниел Палмер 1820 жылдың 17 қарашасында Антарктиканы алғаш рет көрді. Алғашқы қону, ең болмаса бір жылдан кейін, ағылшын тегіндегі америкалық капитан Джон Дэвис, түленші, мұзға аяқ басқанда болды. 20 ғасырдың басында "Антарктиканы зерттеудің батырлық дәуірінде" Оңтүстік полюске жетуге бірнеше экспедициялар жасалды. Көптеген жарақаттар мен өлім-жітімге әкелді. Норвегиялық Роальд Амундсен 1911 жылдың 14 желтоқсанында британдық Роберт Фалькон Скоттпен болған шарықатты жарыстан кейін полюске жетті.
the natural history of the continent of Antarctica
The history of Antarctica emerges from early Western theories of a vast continent, known as Terra Australis, believed to exist in the far south of the globe. The term Antarctic, referring to the opposite of the Arctic Circle, was coined by Marinus of Tyre in the 2nd century AD. The rounding of the Cape of Good Hope and Cape Horn in the 15th and 16th centuries proved that Terra Australis Incognita ("Unknown Southern Land"), if it existed, was a continent in its own right. In 1773, James Cook and his crew crossed the Antarctic Circle for the first time. Although he discovered new islands, he did not sight the continent itself. It is believed that he came as close as 240 km (150 mi) from the mainland. Piri Reis began systematically questioning Spanish prisoners in the early sixteenth century and collecting maps to find Columbus's source and explore a new continent as well. The map he drew in 1513 was found in the Topkapı palace in Istanbul in the 20th century. It shows the details of the West African coast, parts of South America, and an almost unreadable coast of a South continent that resembles the coast of Queen Maud Land. On 28 January 1820, a Russian expedition led by Fabian Gottlieb von Bellingshausen and Mikhail Lazarev reached 69° 21' south latitude, 2° 15' west longitude, and on February 2d, 66° 25' south latitude, 1° 11' west longitude, at both of which positions he was stopped by the pack. He then steered eastward, and on February 17th reached 69° 6' south latitude, and on the 19th, 68° 5' south latitude, 16° 37' east longitude. Later, he reached 66° 53' south latitude, 40° 56' east longitude, where he thought land must be near, on account of the numbers of birds. Ten months later an American sealer, Nathaniel Palmer, became the first to sight Antarctica on 17 November 1820. The first landing was most likely just over a year later when English born American Captain John Davis, a sealer, set foot on the ice. Several expeditions attempted to reach the South Pole in the early 20th century, during the "Heroic Age of Antarctic Exploration". Many resulted in injury and death. Norwegian Roald Amundsen finally reached the Pole on 14 December 1911, following a dramatic race with the Briton Robert Falcon Scott.
Антарктика конвергентінің оңтүстігінде
1675 жылы ағылшын саудагері Энтони де ла Роше Оңтүстік Грузияға сапар жасауы Антарктиканың оңтүстік жағындағы жерді алғаш рет ашумен аяқталды. Саяхатынан кейін көп ұзамай картографтар ашқан адамның құрметіне "Роше аралын" картаға түсіре бастады. Джеймс Кук 1775 жылы аралды зерттеу және картаға түсіру кезінде Ла-Роше ашқандығы туралы білген. Эдмонд Галлейдің HMS Paramour кемесімен Оңтүстік Атлантикада магниттік зерттеулер жүргізу мақсатымен 1700 жылғы қаңтарда 52° оңтүстік ендігінде мұз қабаттарымен кездесті, бірақ ол ендік (Оңтүстік Грузияның солтүстік жағалауынан 140 миль (225 км) қашықтықта) оның ең оңтүстікке жеткен нүктесі болды. Француз теңіз офицері Жан Батист Шарль Буве де Лозьенің жартылай аңызға айналған "сиер де Гонневиль" сипаттаған "Оңтүстік жерді" табуға жасаған тырашталған әрекеті 54°10′ оңтүстік ендігінде Буве аралын ашуға және 1739 жылы 55° оңтүстік ендігіне жақын, мұзбен толы теңіздің 48° бойлықтағы өткеліне әкелді. Бірнеше айдан кейін Смит архипелагты зерттеу үшін оралып, Король Георг аралына қонды және жаңа аумақтарды Ұлыбританияның иелігіне алды. Антарктида құрлығын алғаш рет растаған көру Ресей экспедициясы Фабиан Готлиб фон Беллингсгаузен мен Михаил Лазарев басқаруымен "Восток" және "Мирный" кемелерінде жасалды. 1820 жылғы 27 немесе 28 қаңтарда Принцесса Марта жағалауының бір нүктесінде олар Фимбул мұздықтарының бар екенін тіркеді. Сонымен қатар, 1820 жылғы 30 қаңтарда ирландиялық Эдвард Брансфилд Антарктида құрлығының ең солтүстік нүктесі – Тринити түбегін көрді. Беллингсгаузен экспедициясы сонымен қатар Антарктика шеңберінен оңтүстікке қарай ашылған алғашқы аралдар – Петр I және Александр I аралдарын тапты.
Ертедегі барлау
Антарктика құрлығына алғаш рет қонуды 1821 жылғы 7 ақпанда сол жерге бас қойғанын мәлімдеген американдық капитан Джон Дэвис жасаған деп саналады, бірақ мұны барлық тарихшылар қабылдамайды. 1820 жылғы қарашада американдық теңізші, мысықтардың көбею орындарын іздеген Натаниел Палмер, Лопер теңізшілер отбасының карталарын пайдаланып, қазір Антарктида түбегі деп белгілі, батыс 55-тен 80 градусқа дейінгі аралықта орналасқан жерді көреді. 1823 жылы британдық теңізші Джеймс Уэдделл қазіргі Уэдделл теңізі деп аталатын су айдынына кемемен барады. ХХ ғасырға дейін көптеген экспедициялар коммерциялық мақсатта, яғни мысық және кит аулау мүмкіндіктерін іздеу үшін ұйымдастырылды. Оңтүстік Шетланд аралдарынан алынған ағаш бөлігі Антарктидадан табылган ең алғашқы қазба болып табылады. Ол 1829–1831 жылдары капитан Бенджамин Пендлтон басқарған АҚШ жеке экспедициясы кезінде алынған. 1840 жылы АҚШ Әскери-теңіз экспедициясының командирі Чарльз Уилкс қазіргі Уилкс жері деп белгілі, континенттің 120 градус шығыс бөлігін ашады. 1831 жылы Солтүстік магниттік полюс анықталғаннан кейін, зерттеушілер мен ғалымдар Оңтүстік магниттік полюсті іздеуге кіріседі. Зерттеушілердің бірі, британдық теңіз офицері Джеймс Кларк Росс, оның шамамен орналасқан жерін анықтайды, бірақ 1839 жылдан 1843 жылға дейінгі төрт жылдық экспедициясында оған жете алмайды. Британдық "Эребус" және "Террор" кемелеріне басшылық етіп, ол мұздың қалың қабаттарынан өтіп, қазіргі Росс мұздық шельфі деп аталатын, 30 метрден аса биіктіктегі алып қалқымалы мұз шельфіне жақындасады. Оның экспедициясы Антарктиданың оңтүстік жағалауымен шығысқа қарай жүзіп, кейін оның кемелерінің құрметіне аталған тауларды ашады: Антарктидадағы ең белсенді жанартау – Эребус тауы және Террор тауы. Бұл зерттеушілер Оңтүстік полюсті зерттеуге үлкен үлес қосса да, континенттің ішкі бөлігіне енуге қол жеткізе алмады, керісінше Антарктида жағалауында ашылған жерлердің тізбегін құрады. "Эребус" және "Террор" кемелерінің оңтүстікке жасаған экспедициясынан кейін Джеймс Кларк Росс (1841 жылғы қаңтарда) алыс оңтүстікте зерттеуге тұрарлық ғылыми жаңалықтар немесе "мәселелер" жоқ екенін мәлімдейді. Росс қайтып келгеннен кейінгі жиырма жыл ішінде Антарктиканы зерттеуде халықаралық деңгейде үзіліс орнады. Осы кезеңде Антарктика континенті халықаралық күш-жігердің орталығына айналды, нәтижесінде қарқынды ғылыми және географиялық зерттеулер жүргізілді және он елден 17 ірі Антарктика экспедициясы іске қосылды.
Британдықтардың алғашқы экспедициялары
RRS Discovery экспедициясы 1901 жылы Роберт Фалькон Скотттың басшылығымен жүргізілді. Оңтүстік Крест экспедициясы 1898 жылы басталып, екі жылға созылды. Бұл Антарктида құрлығында (Адаре шығанағы) қыстаған және иттер мен шаналарды пайдаланған алғашқы экспедиция болды. Ол Ұлы мұз қабатына (кейін Ұлы мұз қабаты ресми түрде Росс мұздық тірегі деп аталды) алғашқы көтеріліс жасады. Экспедиция 78°30'О ең оңтүстік рекордты орнатты. Сондай-ақ, Оңтүстік магниттік полюстің орналасқан жерін анықтады. 1901 жылдан 1904 жылға дейін «Дискавери» экспедициясы Роберт Фалькон Скотттың басшылығымен іске қосылды. Ол Виктория жеріндегі Батыс тауларына алғашқы көтеріліс жасап, полярлық платоны ашты. Оның оңтүстік саяхаты 82°17'О жаңа ең оңтүстік рекордты орнатты. Көптеген басқа географиялық нысандар ашылып, картаға түсіріліп, аттары берілді. Бұл Макмердо бұғазындағы бірнеше экспедициялардың алғашқысы болды. Суретте: Нимрод экспедициясының Джеймсон Адамс, Фрэнк Уайлд және Эрик Маршалл (солдан оңға қарай) ең оңтүстік орнында Ұлыбритания туын орнатуда. Бір жылдан кейін Уильям Спайрс Брюс басқарған Шотландияның Ұлттық Антарктика экспедициясы басталды. «Ормонд Хаус» Оңтүстік Оркней аралдарындағы Лори аралында метеорологиялық обсерватория ретінде құрылды және Антарктидадағы тұрақты алғашқы база болды. Ведделл теңізі 74°01'О дейін зерттелді, ал теңіздің шығыс шекарасын анықтаған Коутс Лэндің жағалауы ашылды. Эрнест Шеклтон, Скотттың экспедициясының мүшесі болған, 1907 жылдан 1909 жылға дейін Нимрод экспедициясын ұйымдастырып, басқарды. Экспедицияның басты мақсаты Оңтүстік полюске жету болды. Макмердо бұғазында орналасқан экспедиция Оңтүстік полюске Бирдмор мұздығы арқылы бару жолын және моторлық көліктің (шектеулі) қолданылуын дамытты. Оның оңтүстікке қарай жасаған жорығы 88°23'О-қа жетті, бұл полюстен 97 географиялық миль қашықтықта кері қайтуға мәжбүр болған жаңа ең оңтүстік рекорд болды. Экспедиция барысында Шеклтон алғаш рет полярлық платоға жетті. Т. В. Эджворт Дэвид басқарған топтар Эребус тауына көтеріліп, Оңтүстік магниттік полюске жеткен алғашқылар болды.
Басқа елдерден келген экспедициялар
1901 жылы Эрих фон Дригальский (Erich von Drygalski) Антарктикаға алғашқы неміс экспедициясын жетекшілік етті. 1901 жылы Антарктиканың шығысын зерттеу мақсатымен алғашқы неміс экспедициясы жіберілді. Экспедиция К. II жерінің жағалауын және Гаусс тауын ашты. Алайда экспедиция кемесі мұзға қамалып, кең аумақты зерттеуге кедеріс келтірді. Сол уақытта Грехам жерінің шығыс жағалауында жұмыс істеген швед Антарктика экспедициясы, экспедициялық кемесі суға батқаннан кейін Ведделл теңізіндегі Сноу Хилл және Паулет аралдарында қиын жағдайға түсті. Оларды Аргентинаның "Уругвай" әскери кемесі құтқарып алды. Француздар алғашқы экспедициясын 1903 жылы Жан-Батист Шарконың (Jean Baptiste Charcot) басшылығымен ұйымдастырды. Бұл экспедиция бастапқыда Антарктика түбегіндегі Грэм Лэнд аралдары мен батыс жағалауларын картаға түсіруге және зерттеуге бағытталған еді. Жағалаудың бір бөлігі зерттелді және Франция президентінің құрметіне Лубет Жері деп аталды. 1908 жылдан 1910 жылға дейін француз экспедициясының бұрынғы жұмысын жалғастырған кезекті сапар ұйымдастырылды, ол Беллинсгаузен теңізін жан-жақты зерттеумен және Маргарет шығанағы, Шарко аралы, Рено аралы, Миккелсен шығанағы, Ротшильд аралы сияқты аралдар мен басқа да географиялық нысандарды ашумен аяқталды.
Оңтүстік полюске жүгіру
Терра-Нова Роберт Фалкон Скотт пен оның командасын қасіретті Оңтүстік полюске экспедициясына алып шықты. Батырлар дәуірінің басты мақсаты – Оңтүстік полюсті табу және оған жетіп, ие болу еді. Осы мақсатқа жету үшін 1910 жылы екі экспедиция жолға шықты: норвегиялық поляр зерттеуші Роалд Амундсеннің «Фрам» кемесінен бастаған тобы және Роберт Фалкон Скотттың британдық тобы «Терра-Новадан». Амундсен 1911 жылдың 14 желтоқсанында Ақсель Хайберг мұздығы арқылы Қыран шығанағынан полярлық үстіртке дейінгі маршрутты пайдаланып, полюске жетті. Скотт және оның төрт серігі Бирдмор жолымен 1912 жылдың 17 қаңтарында, Амундсеннен 33 күн кейін Оңтүстік полюске жетті. Бес адам да аштық пен суықтың салдарынан полюстен қайтып келе жатып қаза тапты. Кейін Амундсен-Скотт Оңтүстік полюс станциясы осы екі адамның құрметіне аталды.
Әуе арқылы
Сер Хьюберт Уилкинс әуе көлігімен Арктика аймағын зерттеудің пионері болды. Суретте оның ұшағы және 1926 жылғы Детройт Арктикалық экспедициясының құрамындағы лагері көрсетілген. Шеклтонның соңғы экспедициясынан кейін Антарктиданы зерттеу шамамен жеті жылға тоқтатылды. 1929 жылдан бастап ұшақтар мен механикаландырылған көліктер көбірек қолданыла бастады, осы кезең «механикалық дәуір» деп аталды. Хьюберт Уилкинс 1921–1922 жылдары Шеклтон-Роуетт экспедициясының құрамындағы орнитолог ретінде Антарктидаға алғаш рет келді. 1927 жылдан бастап Уилкинс және ұшқыш Карл Бен Эйльсон Арктиканы әуе көлігімен зерттеуді бастады. 1928 жылдың 15 сәуірінде, Чарльз Линдберг Атлантиканы ұшып өткелі бір жыл өткен соң, Уилкинс және Эйльсон Аляскадағы Пойнт-Барроудан Шпицбергенге дейін Арктика арқылы өтті, 16 сәуірде шамамен 20 сағаттан кейін жетті және жол бойы Ельсмир аралындағы Грант-Лэндке қонды. Осы ерлігі мен бұрынғы еңбектері үшін Уилкинс рыцарь атағына ие болды. Уильям Рэндольф Херсттің қаржылық қолдауымен Уилкинс Оңтүстік полюске оралып, «Сан-Франциско» ұшағымен Антарктиданың үстінен ұшты. Ол аралға демеушісінің құрметіне Херст Лэнд деп ат қойды. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің контр-адмиралы Ричард Эвелин Бёрд 1930, 1940 және 1950 жылдары Антарктидаға бес экспедиция ұйымдастырды. Ол 1929 жылдың 28 және 29 қарашасында ұшқыш Бернт Балхенмен бірге Оңтүстік полюсті ұшып өтті, бұл 1926 жылы Солтүстік полюсті ұшып өтуімен теңестірілді. Бёрдтің зерттеулерінің басты мақсаты ғылым болды және континентті зерттеу үшін ұшақтар кеңінен пайдаланылды. Бёрдтің басқарушы офицері капитан Финн Ронн 1947–1948 жылдары өз экспедициясымен Антарктидаға қайтып келді, оған Әскери-теңіз күштері, үш ұшақ және иттер көмектесті. Ронн континент екіге бөлінген деген пікірді жоққа шығарды және Шығыс және Батыс Антарктида – бір континент екенін, яғни Ведделл және Росс теңіздерінің байланысы жоқ екенін анықтады. Экспедиция Палмер Жерінің және Ведделл теңізінің жағалауының үлкен бөліктерін зерттеп, картаға түсірді, сондай-ақ Ронннің әйелі Эдит Ронннің құрметіне аталған Ронн мұз қалқанын анықтады. Ронн тарихтағы кез келген зерттеушіден көп шақырымды шаңғы мен күймемен жүріп өтті.
Құрлық арқылы өту
Эдмунд Хиллари (сол жақта) Контр-адмирал Джордж Дюфекпен Скотт базасында, Комонвелл Транс-Антарктикалық экспедициясының базадан кетуінен бұрын. 1955–58 жылдарғы Комонвелл Транс-Антарктикалық экспедициясы Оңтүстік полюс арқылы Антарктика құрлығын алғаш рет басып өтіп, табысқа жетті. Британ және басқа Комонвелл үкіметтері қолдағанмен, қаржының көп бөлігі корпоративтік және жеке қайырымдамалардан түсті. Экспедицияны британдық саяхатшы доктор Вивиан Фукс басқарды, ал жаңазеландиялық сер Эдмунд Хиллари Жаңа Зеландияның Росс теңізіндегі қолдау тобын жетекшілік етті. 1957 жылғы қысты Шеклтон базасында өткізгеннен кейін Фукс 1957 жылдың қарашасында он екі адамдық командасымен алты көлікте – үш Sno-Cat, екі Weasel және бір арнайы бейімделген Muskeg тракторында трансконтиненталды сапарға шықты. Сапар барысында команда сейсмикалық зерттеулер мен гравиметриялық өлшемдерді қоса алғанда, ғылыми зерттеулер жүргізуге міндеттелді. Параллельдікпен Хилларидің тобы Росс теңізіндегі МакМердо бұғазында, континенттің қарама-қарсы жағында Фукс үшін соңғы пункті болатын Скотт базасын құрды. Үш жаңартылған Massey Ferguson TE20 тракторы мен бір Weasel (жолдың ортасында тастап кетілген) Хиллари мен оның үш серігі (Рон Балхам, Питер Малгрю және Мюррей Эллис) Скелтон мұздығы және Полярлық плато арқылы Оңтүстік полюске қарай маршрутты табуға және Фукс сапарының соңғы кезеңінде пайдалану үшін жабдықтау пункттерін орнатуға жауапты болды. Хиллари тобының басқа мүшелері Росс теңізі және Виктория жері аймақтарында геологиялық зерттеулер жүргізді. Хилларидің тобы 1958 жылдың 3 қаңтарында Оңтүстік полюске жетті және құрлық арқылы полюске жеткен үшінші экспедиция болды (1911 жылы Амундсен және 1912 жылы Скотт). Фукс тобы 1958 жылдың 19 қаңтарында қарама-қарсы бағыттан полюске жетіп, Хилларимен кездесті. Фукс Хилари салған жолмен құрлық арқылы жалғастырып, 2 наурызда Скотт базасына жетіп, Оңтүстік полюс арқылы құрлықтағы алғашқы құрлықты басып өтуді аяқтады. 1555 жылы бұл жер Чилиге қосылды. Аргентина мен Чили пікірінше, бұл акт Испанияның Антарктидадағы құқықтық иелену ниетін (animus occupandi) растады. Чили мен Аргентинаның мәлімдемесінше, Испанияның Антарктиданың бір бөлігіне құқығы 1493 жылғы Inter caetera бұйрығы және 1494 жылғы Тордесильяс шарты арқылы халықаралық жағынан мойындалды. Аргентина мен Чили бұл шарттарды сол кездегі осындай мәселелерде беделді төреші болған Католик шіркеуінің араласуымен жасалған заңды халықаралық шарттар деп есептейді. Қазіргі уақытта әр ел Антарктика құрлығының өздерінің елдік жерлеріне ең жақын орналасқан бөлігіне құқық талап етеді. Қазіргі Испания Антарктида аумағына құқық талап етпейді. Ол Оңтүстік Шетланд аралдарында екі жазғы зерттеу станциясын (Габриэль де Кастилья базасы және Хуан Карлос I базасы) басқарады.
The 1955–58 Commonwealth Trans Antarctic Expedition successfully completed the first overland crossing of Antarctica, via the South Pole. Although supported by the British and other Commonwealth governments, most of the funding came from corporate and individual donations. It was headed by British explorer Dr Vivian Fuchs, with New Zealander Sir Edmund Hillary leading the New Zealand Ross Sea Support team. After spending the winter of 1957 at Shackleton Base, Fuchs finally set out on the transcontinental journey in November 1957, with a twelve man team travelling in six vehicles; three Sno Cats, two Weasels and one specially adapted Muskeg tractor. En route, the team were also tasked with carrying out scientific research including seismic soundings and gravimetric readings. In parallel Hillary's team had set up Scott Basewhich was to be Fuchs' final destinationon the opposite side of the continent at McMurdo Sound on the Ross Sea. Using three converted Massey Ferguson TE20 tractors and one Weasel (abandoned part way), Hillary and his three men (Ron Balham, Peter Mulgrew and Murray Ellis), were responsible for route finding and laying a line of supply depots up the Skelton Glacier and across the Polar Plateau on towards the South Pole, for the use of Fuchs on the final leg of his journey. Other members of Hillary's team carried out geological surveys around the Ross Sea and Victoria Land areas. Hillary's party reached the South Pole on 3 January 1958, and was just the third (preceded by Amundsen in 1911 and Scott in 1912) to reach the Pole overland. Fuchs' team reached the Pole from the opposite direction on 19 January 1958, where they met up with Hillary. Fuchs then continued overland, following the route that Hillary had laid and on 2 March succeeded in reaching Scott Base, completing the first overland crossing of the continent by land via the South Pole. In 1555 the claim was incorporated to Chile. This grant established, according to Argentina and Chile, that an animus occupandi existed on the part of Spain in Antarctica. Spain's sovereignty claim over parts of Antarctica was, according to Chile and Argentina, internationally recognized with the Inter caetera bull of 1493 and the Treaty of Tordesillas of 1494. Argentina and Chile treat these treaties as legal international treaties mediated by the Catholic Church that was at that time a recognized arbiter in such matters. Each country currently has claimed a sector of the Antarctic continent that is more or less directly south of its national antarctic facing lands. Modern Spain has not claimed any Antarctic territory. It operates two summer research stations (Gabriel de Castilla Base and Juan Carlos I Base) in the South Shetland Islands.
Ұлыбританияның талаптары
Ұлыбритания 1833 жылы алыс Оңтүстік Атлантикадағы Фолкленд аралдарына егемендігін қайта бекітті және онда үздіксіз қалып отырды. 1908 жылы британ үкіметі өз аумақтық талаптарын кеңейтіп, "Оңтүстік Джорджия, Оңтүстік Оркней, Оңтүстік Шетланд аралдары, Сандвич аралдары және Оңтүстік Атлант мұхитында және Антарктида құрлығында, оңтүстік ендіктің 50-ші параллелінен оңтүстікке қарай және батыс бойлықтың 20-шы мен 80-ші градустары аралығында орналасқан Грэм жері" деп жариялады. Бұл аумақтардың барлығы Фолкленд аралдарының губернаторы Стэнлиден Фолкленд аралдарының тәуелділіктері ретінде басқарылды. Бұл жариялаудың себебі – кит аулау өнеркәсібін тиімді реттеу және салық салу қажеттілігі болды. Жеке операторлар Фолкленд аралдары мен оның тәуелділіктерінің ресми шекарасынан тыс жерлерде кит аулап, бұл кемшілікті жою қажеттігі туды. 1917 жылы талаптың мәтіні өзгертіліп, басқалармен қатар Оңтүстік полюске дейінгі сектордағы барлық аумақты (осылайша қазіргі Британдық Антарктика аумағының барлығын) аңғартты. Жаңа талап "батыс бойлықтың 20-шы және 50-ші градустары аралығында, оңтүстік ендіктің 50-ші параллелінен оңтүстікке қарай және батыс бойлықтың 50-ші және 80-ші градустары аралығында, оңтүстік ендіктің 58-ші параллелінен оңтүстікке қарай орналасқан барлық аралдар мен аумақтарды" қамтыды. 1930 жылы Ұлыбритания Эндерби жерін талап етті. 1933 жылы британдық императорлық жарлық 60° оңтүстік ендіктен төмен және 160° шығыс бойлықтан 45° шығыс бойлыққа дейінгі аумақтарды Австралияға Австралияның Антарктика аумағы ретінде берді. 1931 жылы Вестминстер статуты қабылдалғаннан кейін Ұлыбритания үкіметі Жаңа Зеландия мен Австралия үкіметтеріне бақылауды тоқтатты. Алайда, бұл екі елдің де генерал-губернаторларының Антарктика аумақтарының губернаторлары ретіндегі міндеттемелеріне ешқандай әсер етпеді.
Соғыстан кейінгі даму
1903 жылы Үміт шығанағында салынған қаптал. 1952 жылы осы жерде құрлықта алғаш рет ашумен оқ атылды. Ұлыбритания мен Латын Америкасы елдері арасындағы шиеленіс соғыстан кейінгі кезеңде де жалғасты. 1948 жылы теңіз шабуылдарын болдырмау үшін Корольдік теңіз күштерінің соғыс кемелері жіберілді, ал 1952 жылы Аргентинаның Үміт шығанағындағы жағалау тобы (1945 жылы құрылған британдық "D" базасымен қатар орналасқан, ал Аргентинаның Эсперанса базасы 1952 жылы салынды) Джон Бискоодан жабдық түсіріп жатқан Британдық Антарктикалық экспедициясының үстінен автоматтан оқ атты. Кейін аргентиналықтар дипломатиялық кешірім сұрап, бұл түсініспеушіліктен болғанын және Аргентинаның әскери қолбасшысы өкілеттігін асырып кеткенін мәлімдеді. Америка Құрама Штаттары Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның кезінде Антарктика құрлығына саяси қызығушылық танытты. 1939 жылдан 1941 жылға дейінгі АҚШ Антарктикалық экспедициясы үкімет тарапынан демеушілік алды, сонымен қатар жеке тұлғалардың, корпорациялардың және мекемелердің қайырымдылықтары мен сыйлықтарымен қолдау көрсетілді. Президент Франклин Д. Рузвельт белгілеген экспедицияның мақсаты екі база құру болды: Шаркот аралының жанындағы Шығыс базасы және Король Эдуард VII жерінің жанындағы Батыс базасы. Екі жыл бойы табысты жұмыс істегеннен кейін, бірақ халықаралық шиеленіс күшейгендіктен, екі базаны эвакуациялау орынды деп шешілді. Алайда, соғыстан кейін американдықтардың қызығушылығы геосаяси мақсаттармен қайта жанданды. 1946-1947 жылдар аралығында контр-адмирал Ричард Э. Бёрд-младший ұйымдастырған "Жоғарғы секіру" операциясына 4700 адам, 13 кеме және бірнеше ұшақ қатысты. "Жоғарғы секіру" операциясының басты міндеті – Антарктидада Little America IV зерттеу базасын құру, оның мақсаты – қызметкерлерді суық жағдайда даярлау және сынақтан өткізу, сондай-ақ аймақтағы гидрографиялық, географиялық, геологиялық, метеорологиялық және электромагниттік таралу жағдайлары туралы білімді кеңейту болды. Миссияның мақсаты Антарктика құрлығының ең үлкен мүмкін болатын бөлігіне АҚШ-тың бақылауын нығайту және кеңейту де болды, бірақ бұл экспедиция аяқталғанға дейін жарияланбады.
Халықаралық келісімге жету
Осы арада, тұйықталуды тоқтатуға бағышталған тыраш әрекет ретінде, 1955 жылғы 4 мамырда Ұлыбритания Халықаралық сотқа екі өтініш ұсынды. Олар Ұлыбритания, Аргентина және Чилидің аумақтық талаптарын қарау және Антарктика мен Субантарктика аймақтарындағы екі елдің егемендік талаптарын жарамсыз деп жариялауды сұрады. Бұл ұсыныс екі Латын Америкасы елі халықаралық төрелік рәсімге келіспегендіктен сәтсіз аяқталды. 1955 жылғы 15 шілдеде Чили үкіметі соттың бұл мәселедегі құзыреттілігін мойындамады, ал 1 тамызда Аргентина үкіметі де солай жасады. Осылайша, 1956 жылғы 16 наурызда талап арыздар берілді. 1955 жылғы 17 маусымдағы №11486 заң Чили Антарктика аумағын Магеллан провинциясына қосты, ол 1974 жылғы 12 шілдеде Магеллан және Чили Антарктикасы аймағына айналды. 1958 жылы АҚШ президенті Дуайт Эйзенхауэр Чилиді Халықаралық геофизикалық жыл конференциясына шақырды, бұл талаптарды реттеуге жасалған әрекет болды. Континенттің үстінде халықаралық басқару құру бойынша келіссөздер 1948 жылы басталды, оған 7 талапкер ел (Ұлыбритания, Австралия, Жаңа Зеландия, Франция, Норвегия, Чили және Аргентина) және АҚШ қатысты. Бұл әрекеттің мақсаты – КСРО-ны континенттің істерінен шеттету еді, бірақ КСРО аймаққа қызығушылық танытып, егемендік талаптарын мойындаудан бас тартып, 1950 жылы өз талаптарын қою құқығын сақтап алғаннан кейін бұл әрекет сәтсіз аяқталды. АҚШ 1957 жылғы қаңтарда Оңтүстік полюсте тұрақты құрылым ретінде Амундсен-Скотт Оңтүстік полюс станциясын салды. Соңында, аймақтағы әскери қақтығыс мүмкіндігін болдырмау үшін 1959 жылы АҚШ, Ұлыбритания, КСРО және маңызды мүдделері бар тағы 9 ел Антарктика шартына қол қойды. Шарты 1961 жылы күшіне енді және Антарктиданы ғылыми сақтау орны ретінде белгіледі, ғылыми зерттеулерге еркіндік берді және континентте әскери қызметке тыйым салды. Бұл шарт – Суық соғыс кезеңінде жасалған қару-жарақтарды бақылау бойынша алғашқы келісім.
Жақында болған тарих
1999 жылдың қаңтар айында Антарктидадағы MV Explorer кемесі. 2007 жылдың 23 қарашасында мұздыққа соқтығысып, батып кетті. "Air New Zealand" әуе компаниясының 901 рейсі Эребус тауына құлады. 1965 жылдың мамыр айында америкалық физик Карл Р. Диш Антарктидадағы Бёрд станциясының жанындағы зерттеу жұмыстары кезінде жоғалып кетті. Оның денесі табылған жоқ. 1978 жылдың 7 қаңтарында Хоуп-Бей маңында Емилио Маркос де Палма есімді сәби дүниеге келді, ол континентте туған алғашқы бала болды. Сондай-ақ ол тарихтағы кез келген адамнан оңтүстікте туды. 1979 жылдың 28 қарашасында "Air New Zealand" DC 10 ұшағы Росс аралындағы Эребус тауына құлап, борттағы 257 адамның барлығы қаза тапты. 1991 жылы Антарктика шартының мүше елдері арасында кен өндіру және бұрғылауды реттеу туралы конвенция ұсынылды. Австралия премьер-министрі Боб Хоук және Франция премьер-министрі Мишель Рокард осы конвенцияға жауап берді, нәтижесінде Антарктика шартына Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі хаттама қабылданды, ол қазір Мадрид хаттамасы деп аталады. Барлық минералдық ресурстарды өндіруге 50 жылға тыйым салынды және Антарктика "бейбітшілік пен ғылымға арналған табиғи қорық" ретінде белгіленді. Норвегиялық саяхатшы Борге Оусланд 1997 жылдың 18 қаңтарында Антарктиканы жалғыз өзі кесіп өтті. 2007 жылдың 23 қарашасында MV Explorer мұздыққа соқтығысып, батып кетті, бірақ борттағы барлық адамдар жақын жердегі кемелермен, соның ішінде өтіп бара жатқан норвегиялық MS Nordnorge круиздік кемесімен құтқарылды. 2010 жылы IceCube нейтрино обсерваториясы құрылысын аяқтады. 2013 жылы обсерватория Күн жүйесінен тыс пайда болған 28 нейтриноны анықтады деген хабар тарады.
In May 1965, the American physicist Carl R. Disch went missing during the course of his routine research near Byrd Station, Antarctica. His body was never found. A baby, named Emilio Marcos de Palma, was born near Hope Bay on 7 January 1978, becoming the first baby born on the continent. He also was born farther south than anyone in history. On 28 November 1979, an Air New Zealand DC 10 on a sightseeing trip crashed into Mount Erebus on Ross Island, killing all 257 people on board. In 1991 a convention among member nations of the Antarctic Treaty on how to regulate mining and drilling was proposed. Australian Prime Minister Bob Hawke and French Prime Minister Michel Rocard led a response to this convention that resulted in the adoption of the Protocol on Environmental Protection to the Antarctic Treaty, now known as the Madrid Protocol. All mineral extraction was banned for 50 years and the Antarctic was set aside as a "natural reserve, devoted to peace and science". Børge Ousland, a Norwegian explorer, finished the first unassisted Antarctic solo crossing on 18 January 1997. On 23 November 2007, the MV Explorer struck an iceberg and sank, but all on board were rescued by nearby ships, including a passing Norwegian cruise ship, the MS Nordnorge. In 2010, the IceCube Neutrino Observatory was completed. In 2013, it was reported that the observatory had detected 28 neutrinos that originated outside the Solar system,
Антарктикадағы әйелдер
Оңтүстік полюске жеткен алғашқы әйелдер – Пэм Янг, Джин Пирсон, Лоис Джонс, Эйлин МакСавени, Кей Линдсей және Терри Тикхилл. Әйелдер Антарктиданы 1950 жылдардың басында ғана зерттеуге бастады. 1950 жылдарға дейін бірнеше әйелдер Антарктиканың құрлықтары мен суларын аралады, ал көптеген әйелдер алғашқы экспедицияларға қатысуға өтініш білдірді, бірақ оларға рұқсат берілмеді. Луиза Сегуин және Ингрид Кристенсен сияқты ерте пионерлер Антарктика суларын көрген алғашқы әйелдердің қатарында болды. Кристенсен Антарктида құрлығына аяқ басқан алғашқы әйел болды, ал Джеки Ронне мен Дженни Дарлингтон 1947 жылы Антарктидада қыстаған алғашқы әйелдер еді. Антарктидада жұмыс істеген алғашқы ғалым әйел – Мария Кленова (1956 жыл). Сильвия Морелла де Палма Антарктидада дүниеге келген алғашқы бала, 1978 жылдың 7 қаңтарында Аргентинаның Эсперанса базасында 3,4 кг (7 фунт 8 унция) салмақтағы Эмилио Палманы дүниеге әкелді. Әйелдер заңдық кедергілермен және сексизммен күресті, бұл олардың көптегенін 1960 жылдардың соңына дейін Антарктидаға барудан және зерттеулер жүргізуден алды. АҚШ Конгресі 1969 жылға дейін американдық әйелдердің Антарктидаға саяхаттауын тыйым салды. Әйелдер көбінесе қатал температураны немесе төтенше жағдайларды көтере алмайды деп есептелгендіктен, олар шеттетілді. Британдық Антарктика экспедициясынан Антарктидаға барған алғашқы әйел Джанет Томсон (1983 жыл) болды, ол әйелдерге қойылған тыйымды «өте дұрыс емес бөліну» деп сипаттады. Антарктидаға әйелдерге рұқсат берілгеннен кейін де олар сексизм мен жыныстық қанаушылыққа қарсы күресуге мәжбүр болды. Алайда, 1990 жылдардың ортасында бұрылыс нүктесіне жетілді, осы кезде әйелдердің Антарктида өмірінің бөлігі болуы жаңа қалыпқа айналды. Антарктидада жұмыс істеп, зерттеулер жүргізетін әйелдердің саны артып келе жатқанда, әйелдер өзгерісті байқап бастады.