Кіріспе

Адам идеялары мен зиялыларының тарихын зерттеу. Интеллектуалдық тарих (сондай-ақ идеялар тарихы) – адам ойының және зиялылардың тарихын зерттеу, идеяларды қалыптастыратын, талқылайтын, жазатын және олармен айналысатын адамдарды зерттеу. Интеллектуалдық тарихтың зерттеулік негізі – идеялар оларды қалыптастырып, қолданатын ойшылдардан тыс, жеке дамымайды; сондықтан интеллектуалды тарихшы идеяларды екі тұрғыдан зерттейді: (i) сындық қолдануға арналған абстрактілі ұсыныстар ретінде; және (ii) мәдениет, өмір және тарихтың нақты тұрғыларында. Интеллектуалдық зерттеу саласы ретінде идеялар тарихы Еуропаның мәдениет тарихы (Kulturgeschichte) және зияткерлік тарихы (Geistesgeschichte) пәндерінен пайда болды, осы арқылы тарихшылар әрбір қоғамдағы сыншыл ойлау тарихындағы параллельдер мен өзара байланыстарды көрсететін жаһандық зияткерлік тарихты құра алады. Сондай-ақ, кітап оқу тарихы және кітап тарихы – кітап өндірісінің материалдық аспектілері (дизайн, өндіріс, тарату) идеялар тарихынан дамыған. Интеллектуалдық тарихты интеллигенция және зиялылар жазған мәтіндердегі идеяларды сыни тұрғыдан зерттеу қызықтырады; осы арқылы интеллектуалдық тарих басқа мәдени тарих түрлерінен өзгешеленеді, олар көру және сөздік емес дәлелдерді зерттейді. Білімді өндіруде, интеллектуалдың қоғамдық қоғамның саяси азаматы ретіндегі тұжырымы 19 ғасырдан басталады және ол қоғамды жақсартуға қолданылатын сыншыл ойлаумен кәсіби түрде айналысатын адамды білдіреді. Дегенмен, өз ойларын қағазға түсірген кез келген адам интеллектуалдық тарихтың нысаны бола алады. Мысалы, Карло Гинзбургтің 16 ғасырғы итальяндық диірменші Меноккио (1532–1599) және оның космологиясын зерттеген "Ірімшік және құрттар" (1976) еңбегі интеллектуалдық тарих жанрына жатады (сондай-ақ мәдени тарих, менталитеттер тарихы және микротарихқа да). "Идеялар тарихы журналы" – интеллектуалдық тарихтың маңызды журналдарының бірі.

Пәннің тарихы

Зияткерлік тарих Вольтердің (1694–1778) және Якоб Буркхардттың (1818–1897) дәуірінен бері философия тарихы мен мәдени тарихтан дамыды. Он сегізінші ғасырдағы ғалымдардың еңбектерін Фрэнсис Бэконның 1605 жылғы «Оқудың дамуы» («The Advancement of Learning») еңбегінен табуға болады, онда ол «әдеби тарихты» қажет ететінін айтқан. Экономика саласында Джон Мейнард Кейнс (1883–1946) экономикалық ойдың тарихын зерттеген және экономикалық ой тарихшыларының зерттеу нысаны болған, себебі кейнсиандық революцияның маңыздылығы зор болды. Қазіргі заманғы зияткерлік тарихтың түсінігі 1940 жылдардың соғыстан кейінгі алғашқы кезеңінде қалыптасты, ол Артур Лавджойдың басшылығымен «идеялар тарихы» ретінде пайда болды, ол «Идеялар тарихы» журналын құрған адам. Сол кезден бері Лавджойдың «бірлік идеялары» тұжырымдамасы әртүрлі және әртүрлі зияткерлік бағыттарда дамыды, мысалы, контекстуализм, тиісті тарихи кезеңдегі зияткерлік қызметтің тарихи сезімтал есебі. Бұл зерттеулердің өзгеруі «идеялар тарихы» терминінің «зияткерлік тарих» терминімен алмастырылуында көрінеді. Зияткерлік тарих – көп салалы ғылым, оған философия тарихы және экономикалық ойдың тарихы кіреді. Еуропа континентінде зияткерлік тарихтың маңызды мысалы – Рейнхарт Козелектің «Ұғымдар тарихы» (Begriffsgeschichte) (2010) еңбегі. Ұлыбританияда саяси ойдың тарихы 1960 жылдардың соңынан бері ерекше назар аударады және әсіресе Джон Данн және Квентин Скиннер сияқты Кембридж тарихшыларымен байланысты, олар еуропалық саяси ойды тарихи контексте зерттеді, Мемлекет және бостандық сияқты ұғымдардың пайда болуы мен дамуына баса назар аударды. Скиннер зияткерлік тарихты практикалық тұрғыдан зерттеуге басымдық беретін әдепкі әуендік эсселерімен танымал. АҚШ-та зияткерлік тарих саяси идеялар тарихы ғана емес, зияткерлік өндірістің әртүрлі формаларын қамтиды және Антони Графтонмен (Принстон университеті) және Дж. Г. А. Пококпен (Джонс Хопкинс университеті) байланысты тарихи ойдың тарихы сияқты салаларды қамтиды. 2010 жылы ресми түрде құрылған Дрю университетінің тарих және мәдениет докторлық бағдарламасы – американдық және еуропалық контексте зияткерлік тарихқа маманданған бірнеше аспирантура бағдарламаларының бірі. Ерте заманғы зияткерлік тарихшылардың (Ренессанстан бастап Ағарту дәуіріне дейінгі дәуірді зерттейтіндер) басымдылығына қарамастан, заманауи кезеңнің зияткерлік тарихы Атлант мұхитының екі жағалауында да өте өнімді болды, мысалы, Луи Менандтың «Метафизикалық клуб: Америкадағы идеялар тарихы» (2001) және Мартин Джейдің «Диалектикалық қиял: Франкфурт мектебінің тарихы және Әлеуметтік зерттеулер институты, 1923–50» (1973) еңбектері.

Лавджой әдісі

Тарихшы Артур О. Лавджой (1873–1962) «идеялар тарихы» деген терминді қалыптастырды және 20 ғасырдың басында оны жүйелі түрде зерттеуді бастады. Джонс Хопкинс университеті Лавджойдың идеялар тарихы үшін «өнімді ошақ» болды; ол 1910 жылдан 1939 жылға дейін тарих профессоры болып жұмыс істеді және ондаған жылдар бойы Идеялар тарихы клубының тұрақты мәжілістерін өткізді. Оның тағы бір нәтижесі – «Идеялар тарихы журналы». Лавджойдың студенттері мен әріптестерімен қатар, Рене Веллек және Лео Шпитцер сияқты ғалымдар да (Лавджоймен ұзақ пікірталас жүргізген) идеялар тарихын зерттеуде оған ұқсас көзқарас ұстанды. Изая Берлин, Мишель Фуко, Кристофер Хилл, Дж. Г. А. Покок және басқалар да Лавджой идеялар тарихын зерттегендей рухта жұмыс істеуді жалғастырды. Лавджойдың «Барлық нәрсенің ұлы тізбегі» (1936) кітабының бірінші тарауы идеялар тарихын зерттеудің бағдарламасы мен ауқымын қалай құруды жоспарлағаны туралы жалпы шолу береді. Идеялар тарихшысы талданатын мәтіндер мен идеялардың мәдени контекстіне сезімтал болуы керек. Скиннердің тарихи әдісі Дж. Л. Остин ұсынған сөйлеу актілері теориясына негізделген. Ғалымдар Скиннердің тарихи әдісін сынады, өйткені ол зерттелетін кезеңнің тарихи тұлғаларының орнына әлеуметтік құрылымдар мен әлеуметтанулық конструкцияларды қайта жаңғыртуға бейімділік танытты. Философ Андреас Доршель Скиннердің идеяларға қатысты шектеулі көзқарасын ауызша тіл арқылы түсіндіреді және идеялар музыка мен сәулет сияқты тілдік емес орталарда және жанрларда көрініс таба алатынын атап өтті. Тарихшы Даг Хербьорнсруд «Скиннердің көзқарасы салыстырмалы философияға есікті жабу қаупі бар және шекаралар мен уақыттан тыс ортақ мәселелер мен шешімдерді іздеуге кедерілдіруі мүмкін» деді. Тарихшы Питер Гордон Лавджойдың Идеялар тарихының практикасынан айырмашылығы, Интеллектуалды тарихтың практикасы идеяларды кең тарихи контексте зерттейді және қарастырады деді. Интеллектуалды тарихшылар, идеялар тарихшылары мен философтардан (Философия тарихы) өзгеше, «философиялық мәтіндер мен философиялық емес контексттер арасындағы шекараны кесіп өтуге көбірек бейім. [Интеллектуалды тарихшылар] 'философия' мен 'философия емес' арасындағы айырмашылықты мәңгілік емес, тарихи тұрғыдан шартталған нәрсе деп санайды». Сондықтан, интеллектуалды тарих – идеялар мен философиялық қозғалыстарды зерттейтін контекстті қолдану арқылы философиялық аргументтердің тарихи тұрғыдан дұрыс интерпретациясын қайта жаңғырту құралы болып табылады. Фуко тарихшылардың тарихи сипаттамаларды «білім археологиясының» әртүрлі перспективаларын қолдану арқылы ашу керектігін айтты, оның тарихты жазудың тарихи әдісі төрт идеяға негізделген. Біріншіден, білім археологиясы тарих кезеңін философия арқылы, ой, бейнелеу және тақырыптар арасындағы дискурстар арқылы анықтайды. Екіншіден, үздіксіздік ұғымы тарих ғылымында маңызды рөл атқарады. Үшіншіден, дискурс тарихтың сәтін ұстап алуға тырыспайды, онда зерттелетін әлеуметтік орта мен тұлғалар бір-біріне айналып кетеді. Төртіншіден, Ақиқат тарихтың мақсаты емес, тарихқа енген дискурс.

Әлемдік интеллектуалдық тарих

ХХІ ғасырда әлемдік интеллектуалды тарих саласына қызығушылық арта түсті. 2013 жылы Сэмюэл Мойн мен Эндрю Сартори «Жаһандық интеллектуалды тарих» антологиясын жариялады. 2016 жылы Routledge баспасы «Global Intellectual History» (ред. Ричард Уотмор) журналын шығарды. Дж. Г. А. Покок және Джон Данн соңғы кезде интеллектуалды тарихты зерттеуде евроцентризмге қарсы, жаһандық көзқарас қажет екенін айтқандардың қатарында.

Монографиялар

Ноам Чомски және т.б., "Салқын соғыс және университет: Соғыстан кейінгі жылдардағы интеллектуалдық тарихқа қарай", New Press, 1997.
Жак Ле Гофф, "Орта ғасырлардағы зиялилар", Тереза Лавендер Фаган аударған. (Оксфорд: Блэкуэлл, 1993).
Бертран Рассел, "Батыс философиясының тарихы: және оның саяси және әлеуметтік жағдайлармен байланысы ерте заманнан қазіргі күнге дейін", Нью-Йорк: Саймон және Шустер, 1945.
Тоуз, Джон Э., "Лингвистикалық бұрылыстан кейінгі интеллектуалдық тарих. Мағынаның автономиясы және тәжірибенің толыққандылығы", "The American Historical Review", 92/4 (1987), 879–907.
Тернер, Франк М., "Руссодан Ницшеге дейінгі Еуропаның зияткерлік тарихы" (2014).
Риккардо Бавадж, "Зияткерлік тарих", "Docupedia Zeitgeschichte" (2010), URL: http://docupedia.de/zg/Intellectual History.

Негізгі дереккөздер

Джордж Б. де Хусзар, ред. "Интеллектуалдар: даулы бейнелеу". Гленко, Иллинойс: The Free Press, 1960. Көп автордың антологиясы.