Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Голланд теңізшісі, зерттеуші және саудагер (1603–1659)
Dutch seafarer, explorer and merchant (1603–1659)
Абель Янссон Тасман (; 1603 жылдың 10 қазаны – 1659) – голланд теңізшісі және зерттеушісі, 1642 және 1644 жылдарғы Голланд Шығыс Үнді компаниясының (VOC) қызметіндегі саяхаттарымен ең танымал. 1603 жылы Нидерландының Лютгегаст қаласында дүниеге келген Тасман мансабын саудагер теңізшісі ретінде бастады және шебер навигатор болды. 1633 жылы ол VOC-қа қосылып, Батавияға (қазіргі Джакарта, Индонезия) барды. Ол бірнеше сапарға қатысты, соның ішінде Жапонияға да барды. 1642 жылы Тасман VOC тарапынан Оңтүстік Тынық мұхитының зерттелмеген аймақтарын зерттеу экспедициясын басқаруға тағайындалды. Оның міндеті – жаңа сауда жолдарын табу және жергілікті тұрғындармен сауда қатынастарын орнату еді. Батавиядан шыққаннан кейін Тасман батысқа қарай Маврикийге, содан кейін оңтүстікке қарай «Құйындардың қырқы» аймағына, содан кейін шығысқа қарай жүзіп, Тасмания жағалауына жетті, оны ол өзінің демеушісінің құрметіне Ван Димен жері деп атады. Содан кейін ол солтүстік-шығысқа қарай жүзіп, Жаңа Зеландияның батыс жағалауын ашты, оны Стейтен Ландт деп атады, бірақ кейіннен Голландияның Зеланд провинциясының атымен Нойу Зеланд деп атады. Тасманның экспедициясы жетістікке қарамастан, толыққанды сәтті аяқталмады. Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралында маори халқымен болған қақтығыс нәтижесінде Тасманның төрт адамы қаза тапты. Ол Батавияға жергілікті тұрғындармен маңызды байланыс жасамай және сауда қатынастарын орнатпай оралды. Дегенмен, Тасманның экспедициясы британдықтардың Австралия мен Жаңа Зеландияны одан әрі зерттеуіне және отарлауына жол ашты. Тасман 1659 жылы қайтыс болғанға дейін Голланд Шығыс Үнді компаниясына қызмет етіп, өз заманының ең ұлы зерттеушілерінің бірі ретінде танылды.
Abel Janszoon Tasman (; 160310 October 1659) was a Dutch seafarer and explorer, best known for his voyages of 1642 and 1644 in the service of the Dutch East India Company (VOC). Born in 1603 in Lutjegast, Netherlands, Tasman started his career as a merchant seaman and became a skilled navigator. In 1633, he joined the VOC and sailed to Batavia, now Jakarta, Indonesia. He participated in several voyages, including one to Japan. In 1642, Tasman was appointed by the VOC to lead an expedition to explore the uncharted regions of the Southern Pacific Ocean. His mission was to discover new trade routes and to establish trade relations with the native inhabitants. After leaving Batavia, Tasman sailed westward to Mauritius, then south to the Roaring Forties, then eastward, and reached the coast of Tasmania, which he named Van Diemen's Land after his patron. He then sailed north east, and discovered the west coast of New Zealand, which he named Staten Landt, but later renamed Nieuw Zeeland after the Dutch province of Zeeland. Despite his achievements, Tasman's expedition was not entirely successful. The encounter with the Māori people on the South Island of New Zealand resulted in a violent confrontation, which left four of Tasman's men dead. He returned to Batavia without having made any significant contact with the native inhabitants or establishing any trade relations. Nonetheless, Tasman's expedition paved the way for further exploration and colonization of Australia and New Zealand by the British. Tasman continued to serve the Dutch East India Company until his death in 1659, leaving behind a legacy as one of the greatest explorers of his time.
Туған жері мен ерте өмір
Абель Тасман шамамен 1603 жылы Нидерландының солтүстігіндегі Гронинген провинциясындағы шағын Лютгегаст ауылында дүниеге келген. Ол туралы ең ерте белгілі мәлімет 1631 жылғы 27 желтоқсанда жазылған. Амстердамда тұратын теңіз саяхатшысы болған 28 жастағы Абель, қаланың Йордан ауданындағы Палмстрат көшесінде тұратын 21 жастағы Жаннетти Тжаерсқа үйленуге келісім берді.
Abel Tasman was born around 1603 in Lutjegast, a small village in the province of Groningen, in the north of the Netherlands. The oldest available source mentioning him is dated 27 December 1631 when, as a seafarer living in Amsterdam, the 28 year old became engaged to marry 21 year old Jannetje Tjaers, of Palmstraat in the Jordaan district of the city.
Голландиялық Шығыс Үндістанға көшіру
Голландиялық Ост-Инд компаниясының (VOC) қызметкері болған Тасман 1633 жылы Текселден (Нидерланды) Батавияға (қазіргі Джакарта) қарай Брауэрдің оңтүстік жолымен жүзіп келді. Батавияда тұрғанда Тасман Серам аралына (қазіргі Индонезияның Малуку провинциясында) сапарға қатысты, себебі жергілікті тұрғындар голландтардан басқа еуропалық елдерге дәмдеуіштер сатқан еді. Ол арал тұрғындарының шабуылынан мүжілгенде, бірнеше серігі қаза болды. 1637 жылдың тамызында Тасман Амстердамға қайтып келді, ал келесі жылы тағы он жылға келісімшартқа отырды және әйелімен бірге Батавияға аттанды. 1638 жылдың 25 наурызында ол Йордаандағы мүлкін сатуға тырысты, бірақ мәміле күшін жойды. 1639 жылы Матиж Кваст басқарған Тынық мұхитының солтүстігін зерттеу экспедициясында ол екінші командир болды. Флотқа Энгель және Грахт кемелері кірді, олар Форт Зеландияға (Голландия Формозасы) және Дешимаға (Нагасакиден жасанды түрде жасалған арал) жетті.
Employed by the Dutch East India Company (VOC), Tasman sailed from Texel (Netherlands) to Batavia, now Jakarta, in 1633 taking the southern Brouwer Route. While based in Batavia, Tasman took part in a voyage to Seram Island (in what is now the Maluku Province in Indonesia) because the locals had sold spices to other European nationalities than the Dutch. He had a narrow escape from death when in an incautious landing several of his companions were killed by the inhabitants of the island. By August 1637, Tasman was back in Amsterdam, and the following year he signed on for another ten years and took his wife with him to Batavia. On 25 March 1638 he tried to sell his property in the Jordaan, but the purchase was cancelled. He was second in command of a 1639 expedition of exploration into the north Pacific under Matthijs Quast. The fleet included the ships Engel and Gracht and reached Fort Zeelandia (Dutch Formosa) and Deshima (an artificial island off Nagasaki, Japan).
Бірінші үлкен саяхат
1642 жылдың тамызында Антони ван Димен, Корнелис ван дер Лийн, Джоан Маетсуйкер, Юстус Шутэн, Соломон Сверс, Корнелис Витсен және Питер Борельден құралған Батавиядағы Индия Кеңесі Тасман мен Франсуа Якобсзон Висшерді Ізгі Үміт мүйісінің шығысында, Штатен-Ландтың батысында (Оңтүстік Американың Хорн мүйісі жанында) және Соломон аралдарының оңтүстігінде жатқан, жақсы зерттелмеген аймақтарды зерттеу сапарына жіберді. Мақсаттарының бірі – "толық белгісіз" Пляж провинциялары туралы мәлімет алу еді. Бұл – 15 ғасырдан бері Еуропа карталарында Марко Полоның еңбектеріндегі қателіктердің нәтижесінде пайда болған, алтыны көп делінген, бірақ іс жүзінде болмаған жер еді. Экспедиция үшін екі шағын кеме – "Хемскерк" және "Зеехен" пайдаланылуы тиіс болды.
In August 1642, the Council of the Indies, consisting of Antonie van Diemen, Cornelis van der Lijn, Joan Maetsuycker, Justus Schouten, Salomon Sweers, Cornelis Witsen, and Pieter Boreel in Batavia dispatched Tasman and Franchoijs Jacobszoon Visscher on a voyage of exploration to little charted areas east of the Cape of Good Hope, west of Staten Land (near the Cape Horn of South America) and south of the Solomon Islands. One of the objectives was to obtain knowledge of "all the totally unknown" Provinces of Beach. This was a purported yet non existent landmass said to have plentiful gold, which had appeared on European maps since the 15th century, as a result of an error in some editions of Marco Polo's works. The expedition was to use two small ships, Heemskerck and Zeehaen.
Маврикий
Висшердің нұсқауына сәйкес, Тасман 1642 жылдың 14 тамызында Батавиядан шығып, капитанның күнделігінде көрсетілгендей, 1642 жылдың 5 қыркүйегінде Маврикийге жетті, мақсаты Соломон аралдарына жету болатын.
In accordance with Visscher's directions, Tasman sailed from Batavia on 14 August 1642 and arrived at Mauritius on 5 September 1642, according to the captain's journal. with the intention of having the Solomon Islands as their destination.
Тасмания
1642 жылы 24 қарашада Тасман Макуарь портының солтүстігінде Тасманияның батыс жағалауына жетіп, оны көрді. Ол өзінің жаңалықтарын Голландиялық Шығыс Үндістанның генерал-губернаторы Антонио ван Дименнің құрметіне Ван Дименнің жері деп атады. Тасман оңтүстікке қарай қозғалып, Тасманияның оңтүстік шетінен өтіп, солтүстік-шығысқа қарай бұрылды. Содан кейін ол екі кемесін Оңтүстік Бруни аралының шығыс жағалауындағы Әдебиет шығанағына кіргізуге тырысты, бірақ оны дауыл теңізге ұшырып жіберді. Ол бұл аймақты Дауыл шығанағы деп атады. Екі күннен кейін, 1 желтоқсанда, Тасман Фредерик Хендрик мүйісінің солтүстігіне, Форестиер түбегінің солтүстігіне жақын жерге тікелей ішкі теңізге кірді. 2 желтоқсанда, пилот, майор Виссер басқаратын екі кемелік қайық Марион бұғазы арқылы Блэкмен шығанағына, содан кейін батысқа қарай Бумер сағасының құйылысына дейін жүзіп өтті, онда олар жеуге жарамды "жасыл" өсімдіктер жинады. Тасман бұл шығанақты Фредерик Хендрик шығанағы деп атады, оған қазіргі Солтүстік шығанағы, Марион шығанағы және қазіргі Блэкмен шығанағы кірді. (Тасманның бастапқы атауы, Фредерик Хендрик шығанағы, 1772 жылы Марион Дюфрен тарапынан қателікпен қазіргі орнына ауыстырылды). Келесі күні Солтүстік шығанаққа қонуға әрекет жасалды. Алайда, теңіз тым толқынды болғандықтан, кеме ағашысы толқындардың арасымен жүзіп өтіп, голланд туын орнатты. Содан кейін Тасман 1642 жылғы 3 желтоқсанда бұл жерге ресми түрде иелік етуді жариялады. Екі күн бойы ол солтүстікке қарай шығыс жағалауын бойлап жүріп, оның қаншалықты алысқа созылғанын аныруға тырысты. Құрлық Эддистон мүйісінде солтүстік-батысқа бұрылғанда, ол жағалау сызығын ұстап қалуға тырысты, бірақ оның кемелерін кенеттен Басс бұғазы арқылы соққан "Қырық жұрт" (Roaring Forties) қатты соққыға ұшыратты. Тасман Оңтүстік құрлығын табу үшін келген еді, жаңа аралдарды емес, сондықтан ол кенеттен шығысқа бұрылып, құрлықты іздеуді жалғастырды.
On 24 November 1642, Tasman reached and sighted the west coast of Tasmania, north of Macquarie Harbour. He named his discovery Van Diemen's Land, after Antonio van Diemen, Governor General of the Dutch East Indies. Proceeding south, Tasman skirted the southern end of Tasmania and turned north east. He then tried to work his two ships into Adventure Bay on the east coast of South Bruny Island, but he was blown out to sea by a storm. This area he named Storm Bay. Two days later, on 1 December, Tasman anchored to the north of Cape Frederick Hendrick just north of the Forestier Peninsula. On 2 December, two ship's boats under the command of the Pilot, Major Visscher, rowed through the Marion Narrows into Blackman Bay, and then west to the outflow of Boomer Creek where they gathered some edible "greens". Tasman named the bay, Frederick Hendrik Bay, which included the present North Bay, Marion Bay and what is now Blackman Bay. (Tasman's original naming, Frederick Henrick Bay, was mistakenly transferred to its present location by Marion Dufresne in 1772). The next day, an attempt was made to land in North Bay. However, because the sea was too rough, a ship's carpenter swam through the surf and planted the Dutch flag. Tasman then claimed formal possession of the land on 3 December 1642. For two more days, he continued to follow the east coast northward to see how far it went. When the land veered to the north west at Eddystone Point, he tried to follow the coast line but his ships were suddenly hit by the Roaring Forties howling through Bass Strait. Tasman was on a mission to find the Southern Continent not more islands, so he abruptly turned away to the east and continued his continent hunting.
Жаңа Зеландия
Тасман солтүстікке қарай жүзуді жоспарлаған еді, бірақ жел қолайсыз болғандықтан, ол шығысқа қарай бет алды. Экспедиция қиын сапарға ұшырады және өзінің күнделік жазбаларының бірінде Тасман өзінің компасы оны тірі ұстаған жалғыз нәрсе екенін айтты. 1642 жылы 13 желтоқсанда олар Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының солтүстік-батыс жағалауында жерді көріп, Жаңа Зеландияны көрген алғашқы еуропалықтар болды. Тасман оны "Генерал штаттарының құрметіне" (Голландия парламенті) Staten Landt деп атады. Ол "бұл жердің Штатен Ландтпен қосылуы мүмкін, бірақ ол белгісіз" деп жазды, бұл Оңтүстік Американың оңтүстік шетіндегі Isla de los Estados деп аталатын жерге сілтеме жасады, оны 1616 жылы голланд теңізшісі Джейкоб Ле Мэр кездестірді. Алайда, 1643 жылы Брауэрдің Вальдивияға жасаған экспедициясы Штатен Ландттың гипотетикалық Оңтүстік Жерден теңіз арқылы бөлінгенін анықтады. Тасман былай деп жалғастырды: "Біз бұл белгісіз Оңтүстік Жердің құрлық жағалауы деп санаймыз". Тасман ұзақ уақыт бойы ойдағыдай Тынық мұхиты арқылы Оңтүстік Американың оңтүстік шетіне дейін созылып жатқан Terra Australis-тің батыс жағын тапқан деп ойлады. Бес күн бойы солтүстікке, содан кейін шығысқа қарай жүзіп, экспедиция қазіргі Алтын шығанақтың жағалауынан зәкір қақты. Маорилер тобы вака (каноэ) кемесімен шығып, екі голланд кемесінің арасында жүзіп жүрген теңізшілерге шабуыл жасады. Төрт теңізші патумен ұрып өлтірді.
Tasman had intended to proceed in a northerly direction but as the wind was unfavourable he steered east. The expedition endured a rough voyage and in one of his diary entries Tasman claimed that his compass was the only thing that had kept him alive. On 13 December 1642 they sighted land on the north west coast of the South Island of New Zealand, becoming the first Europeans to sight New Zealand. Tasman named it Staten Landt "in honour of the States General" (Dutch parliament). He wrote, "it is possible that this land joins to the Staten Landt but it is uncertain", referring to Isla de los Estados, a landmass of the same name at the southern tip of South America, encountered by the Dutch navigator Jacob Le Maire in 1616. However, in 1643 Brouwer's expedition to Valdivia found out that Staaten Landt was separated by sea from the hypothetical Southern Land. Tasman continued: "We believe that this is the mainland coast of the unknown Southland." Tasman thought he had found the western side of the long imagined Terra Australis that stretched across the Pacific to near the southern tip of South America. After sailing north then east for five days, the expedition anchored about from the coast off what is now Golden Bay. A group of Māori paddled out in a waka (canoe) and attacked some sailors who were rowing between the two Dutch vessels. Four sailors were clubbed to death with patu.