Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гритвикен ( /ɡrɪtviːkən/ ) – Оңтүстік Атлантикадағы Оңтүстік Георгия аралындағы шағын елді мекен. Бұрын кит аулау станциясы және аралдағы ең ірі елді мекен болған. Аралдағы ең жақсы порт саналатын үлкен Камберленд шығыс шығанағының ішінде, Король Эдвард шығанағының басында орналасқан. Бұл жердің «қазандық шығанақ» деген атауын 1902 жылы шведтік Антарктика экспедициясы берген, ал геодезист Йохан Ганнар Андерссон экспедиция кезінде осы жерде тұмсық майын қайнатуға қолданылған ескі ағылшын қазандықтарын тапқаннан кейін атауды жазбаға түсірген. 1904 жылдың 16 қарашасында норвегиялық Антарктика зерттеушісі Карл Антон Ларсен бұл жерде, бұрынғы кит аулау елді мекендерінің көптен бері пайдаланылып келген орнында елді мекенді қайта құрды. Гритвикен қорғалған, тегіс жерге салынған және тұщы сумен жақсы қамтамасыз етілген. Оңтүстік Георгиядағы ең ірі елді мекен болғанымен, арал әкімшілігі жақын орналасқан Британдық Антарктикалық зерттеу станциясында, Король Эдвард Пойнде орналасқан. Кит аулау станциясы 1966 жылдың желтоқсанында киттердің саны азайып, экономикалық тұрғыдан тиімсіз болғандықтан жабылды. Гритвикенде тұрақты тұрғындары жоқ, бірақ кейде зерттеушілер мен британдық әкімшілік және әскери қызметкерлер орналасады. Сонымен қатар, жаз айларында Оңтүстік Георгия мұражайын басқаратын бірнеше қызметкер уақытша тұрады. Бұл елді мекен Антарктика круиздік бағыттарында танымал орынға айналды, көптеген туристер полярлық зерттеушілер сэр Эрнест Шеклтон мен Фрэнк Уайлдтың Гритвикен зиратындағы қабірлерін аралауға келеді.
Grytviken ('/ɡ//r//ɪ//t//v//iː//k//ən/ GRITveekən ) is a hamlet on South Georgia in the South Atlantic and formerly a whaling station and the largest settlement on the island. It is located at the head of King Edward Cove within the larger Cumberland East Bay, considered the best harbour on the island. The location's name, meaning "pot bay", was coined in 1902 by the Swedish Antarctic Expedition and documented by the surveyor Johan Gunnar Andersson, after the expedition found old English try pots used to render seal oil at the site. Settlement was re established on 16 November 1904 by Norwegian Antarctic explorer Carl Anton Larsen on the long used site of former whaling settlements. Grytviken is built on a substantial area of sheltered, flat land and has a good supply of fresh water. Although it was the largest settlement on South Georgia, the island's administration was based at the nearby British Antarctic Survey research station at King Edward Point. The whaling station closed in December 1966 when dwindling whale stocks made it uneconomical. Grytviken no longer has permanent residents but occasionally accommodates researchers and British administrative and military personnel. It is also temporarily inhabited during summer months by a few staff who manage the South Georgia Museum. The settlement has become a popular attraction for Antarctic cruise lines, with many tourists visiting the resting places of polar explorers Sir Ernest Shackleton and Frank Wild in Grytviken's graveyard.
Карл Антон Ларсен
Гритвикендегі елді мекен 1904 жылғы 16 қарашада норвегиялық теңіз капитаны Карл Антон Ларсен тарапынан оның Compañía Argentina de Pesca (Аргентиналық балық аулау компаниясы) үшін кит аулау станциясы ретінде құрылды. Ол табысты болды, алғашқы маусымда 195 кит ауланды. Кит аулаушылар жануарлардың барлық бөліктерін пайдаланды – майды алу үшін май, ет, сүйектер мен ішектерді өңдеді, ал сүйектер мен ет тыңайтқыш пен мал азырауға айналдырылды. Сонымен қатар, теңіз пілдерін де майы үшін аулады. Өркендеген кезеңінде станцияда шамамен 300 адам жұмыс істеді, олар қазан айынан наурызға дейін оңтүстік жазда жұмыс істеді. Кейбіреулері қайықтарды және зауытты күтіп-ұстау үшін қыста да сол жерде қалды. Бірнеше ай сайын тасымалдау кемесі станцияға қажетті жабдықтарды жеткізіп, май мен басқа да өнімдерді алып кетіп тұратын. Келесі жылы Аргентина үкіметі метеорологиялық станция құрды. Гритвикеннің негізін қалаушы Карл Антон Ларсен Норвегияның Сандефьорд қаласында туған, британдық азаматтық алған. Оңтүстік Джорджия судьясына жолдаған және 1910 жылы мақұлданған британдық азаматтыққа өтінішінде капитан Ларсен былай деп жазды: "Мен норвегиялық азаматтығымнан бас тартып, 1904 жылғы 16 қарашада осы колонияда кит аулауды бастағаннан бері осы жерде тұрып келемін және менде британдықтан басқа азаматтық болуға еш себебі жоқ, өйткені мен бұрын да, әрі болашақта да ұзақ уақытқа осы жерде тұруға ниеттенемін". Гритвикендегі оның отбасы – әйелі, үш қызы және екі ұлы. Compañía Argentina de Pesca компаниясының басқарушысы ретінде Ларсен Гритвикенді салуды ұйымдастырды, бұл 16 қарашада келген елу норвег сарқып еңбек етіп, 1904 жылғы 24 желтоқсанда жаңа кит майы зауытында өндіріс бастағанға дейін атқарылған керемет жұмыс болды. Ларсен кит аулау станциясының орнын 1902 жылы Отто Норденшёльд басқарған шведтік Антарктика экспедициясының (1901–1903) «Антарктика» кемесінің капитаны ретінде сапары кезінде таңдады. Сол кезде швед археологы және геологы Йохан Гуннар Андерссон Тачер түбегінің бір бөлігін зерттеп, тюлендердің мекені мен өнеркәсібінен көптеген артефактілер мен іздерді тапты, соның ішінде шалоп (кішкентай қайықтың түрі) және тюлен майын қайнатуға арналған бірнеше қазанды тапты. Осы қазанның бірінде «Johnson and Sons, Wapping Dock, London» деген жазу бар, ол Гритвикендегі Оңтүстік Джорджия мұражайында сақтаулы. Кит аулау станцияларының басшылары мен жоғары лауазымды қызметкерлері көбінесе отбасыларымен бірге тұратын. Олардың арасында Фридтжоф Якобсен болды, оның әйелі Клара Олетт Якобсен Гритвикенде екі баласын дүниеге әкелді; олардың қызы Солвейг Гунбьёрг Якобсен 1913 жылғы 8 қазанда Антарктика конвергенциясының оңтүстігінде туып-өскен алғашқы бала болды. Оңтүстік Джорджияда тағы бірнеше бала дүниеге келді: соңғы кезде тіпті жеке яхталарда да туғандар бар. Аралдың айналасындағы теңіздердегі киттердің саны келесі алпыс жылда айтарлықтай азайды, станция 1966 жылғы желтоқсанда жабылғанға дейін киттердің қоры соншалықты азайды ki оларды пайдаланудың жалғасуы мүмкін емес болды. Қазірдің өзінде Гритвикеннің жағалауы кит сүйектерімен, кит майын өңдеу зауыттарының тот басқан қалдықтарымен және тастап кетілген кит аулау кемелерімен толы.
The settlement at Grytviken was established on 16 November 1904 by the Norwegian sea captain Carl Anton Larsen, as a whaling station for his Compañía Argentina de Pesca (Argentine Fishing Company). It was successful, with 195 whales taken in the first season. The whalers used every part of the animals – the blubber, meat, bones and viscera were rendered to extract the oil, and the bones and meat were turned into fertiliser and fodder. Elephant seals were also hunted for their blubber. Around 300 men worked at the station during its heyday, operating during the southern summer from October to March. A few remained over the winter to maintain the boats and factory. Every few months a transport ship would bring essential supplies to the station and take away the oil and other produce. The following year the Argentine Government established a meteorological station. Carl Anton Larsen, the founder of Grytviken, was a naturalised Briton born in Sandefjord, Norway. In his application for British citizenship, filed with the magistrate of South Georgia and granted in 1910, Captain Larsen wrote: "I have given up my Norwegian citizen's rights and have resided here since I started whaling in this colony on the 16 November 1904 and have no reason to be of any other citizenship than British, as I have had and intend to have my residence here still for a long time." His family in Grytviken included his wife, three daughters and two sons. As the manager of Compañía Argentina de Pesca, Larsen organised the construction of Grytviken, a remarkable undertaking accomplished by a team of sixty Norwegians between their arrival on 16 November and commencement of production at the newly built whale oil factory on 24 December 1904. Larsen chose the whaling station's site during his 1902 visit while in command of the ship Antarctic of the Swedish Antarctic Expedition (1901–03) led by Otto Nordenskjöld. On that occasion, the name Grytviken ("The Pot Cove") was given by the Swedish archaeologist and geologist Johan Gunnar Andersson who surveyed part of Thatcher Peninsula and found numerous artefacts and features from sealers’ habitation and industry, including a shallop (a type of small boat) and several try pots used to boil seal oil. One of those try pots, having the inscription ‘Johnson and Sons, Wapping Dock, London’ is preserved at the South Georgia Museum in Grytviken. Managers and other senior officers of the whaling stations often had their families living together with them. Among them was Fridthjof Jacobsen whose wife Klara Olette Jacobsen gave birth to two of their children in Grytviken; their daughter Solveig Gunbjørg Jacobsen was the first child ever born and raised south of the Antarctic Convergence, on 8 October 1913. Several more children have been born on South Georgia: recently even aboard visiting private yachts. The whale population in the seas around the island was substantially reduced over the following sixty years until the station closed in December 1966, by which time the whale stocks were so low that their continued exploitation was unviable. Even now, the shore around Grytviken is littered with whale bones and the rusting remains of whale oil processing plants and abandoned whaling ships.
Эрнест Шеклтон
Гритвикен саяхатшы сэр Эрнест Шеклтонмен тығыз байланысты. Шеклтонның Императорлық Транс-Антарктикалық экспедициясы 1914 жылдың 1 тамызында Лондоннан шығып, 1915 жылдың 10 қаңтарында Уэдделл теңізіне жетті, онда мұз қаптамасы олардың «Endurance» кемесін қоршап алды. 1915 жылдың 27 қазанында кеме мұзға сығылып қирады. 28 экипаж мүшесі Антарктида жағалауындағы Элефант аралына қашып үлкерді, сонымен қатар үш шағын қайық алып кетті. Шеклтон мен тағы бес адам «James Caird» қайығымен Оңтүстік Джорджияның оңтүстік жағалауына жетті. Олар Кейв-Коувке келді және Пегготи-Блаффта лагерь құрды, содан соң солтүстік-шығыс жағалаудағы Стромнесске қарай жол тартты. Гритвикеннен Шеклтон қалғандарды құтқару операциясын ұйымдастырды. Ол Шеклтон-Роуетт экспедициясы барысында тағы да Гритвикенге оралды және экспедиция Антарктидаға қарай оңтүстікке бет алғанға дейін, Жаңа жылдан кейін көп ұзамай 47 жасында сол жерде қайтыс болды. Оның әйелі Оңтүстік Джорджияны оның соңғы бейіті ретінде таңдады, сондықтан ол осы жерде қалды. Оның қабірі Гритвикеннің оңтүстігінде, аралда мерт болған кит аулаушылардың қабірлерімен бірге орналасқан. 2011 жылдың 27 қарашасында Шеклтонның «оң қолы» атанған Франк Уайлдтың күлі Шеклтонның қабірінің оң жағына жерленді. Осы орынды белгілеу үшін орнатылған жалпақ гранит тасқа «Фрэнк Уайлд 1873–1939, Шеклтонның оң қолы» деп жазылған. Уайлдтың туыстары және Шеклтонның жалғыз немересі Александра Шеклтон Фолкленд аралдарының пасторы Ричард Хайнз жүргізген қызметке қатысты. Жазушы Энжи Батлер «Фрэнк Уайлдты іздеу» кітабын зерттеу кезінде Йоханнесбургтегі Браамфонтейн зиратының мазардан күлін тапты. Ол: «Оның күлі енді оның орнында болады. Олар осы мақсатқа жету үшін көп уақыт жұмсады» деді.
Grytviken is closely associated with the explorer Sir Ernest Shackleton. Shackleton's Imperial Trans Antarctic Expedition set out from London on 1 August 1914, to reach the Weddell Sea on 10 January 1915, where the pack ice closed in on their ship, Endurance. The ship was broken by the ice on 27 October 1915. The 28 crew members managed to flee to Elephant Island off Antarctica, bringing three small boats with them. Shackleton and five other men managed to reach the southern coast of South Georgia in James Caird. They arrived at Cave Cove, and camped at Peggotty Bluff, from where they trekked to Stromness on the northeast coast. From Grytviken, Shackleton organised a rescue operation to bring home the remaining men. He again returned to Grytviken during the Shackleton Rowett Expedition and this is where he died, aged just 47, shortly after New Year's Day, prior to the expedition heading south to Antarctica. His widow chose South Georgia as his final resting place so this is where he remained. His grave is located south of Grytviken, alongside those of whalers who had died on the island. On 27 November 2011, the ashes of Frank Wild, Shackleton's "right hand man," were interred on the right side of Shackleton's grave site. The inscription on the rough hewn granite block set to mark the spot reads "Frank Wild 1873–1939, Shackleton's right hand man." Wild's relatives and Shackleton's only granddaughter, Alexandra Shackleton, attended a service conducted by Richard Hines, rector of the Falkland Islands. The writer Angie Butler discovered the ashes in the vault of Braamfontein Cemetery, Johannesburg, while researching her book The Quest for Frank Wild. She said "His ashes will now be where they were always supposed to be. It just took them a long time getting there."
Фолкленд соғысы
Фолкленд соғысы кезінде 1982 жылдың сәуір айының басында Гритвикенді Аргентина әскерлері Корольдік теңізшілерімен болған қысқаша шайқастан кейін басып алды. Корольдік теңізшілері, SAS және SBS үш аптадан кейін қонысты қайта басып алды, жауап ретінде бір оқ та атпады. 1982 жылдың 3 сәуірінде ARA Guerrico корветінің қолдауымен ARA Bahía Paraíso Аргентина теңіз жауынгерлерінің тобын түсірді, олар Гритвикенде орналасқан 22 Корольдік теңізшісінен тұратын взводқа шабуыл жасады. Екі сағаттық шайқас нәтижесінде ARA Guerrico зақымдалды, ал Аргентинаның Puma тікұшағы атып түсірілді. Аргентина әскерлері үш адамды қаза қылды және шамамен солтай жараланғандар болды, ал британдық тараптан бір адам жараланды. Британдық командир лейтенант Кит Миллс Оңтүстік Джорджияны қорғағаны үшін «Еңбек сіңіргені үшін айқас кресі» орденімен марапатталды. Гритвикендегі британдық судья және басқа да азаматтық және әскери қызметкерлер Оңтүстік Джорджиядан эвакуацияланса, тағы 15 британдық Аргентинаның қол жеткізе алмайтын жерінде қалды. Гритвикендегі шығындар Аргентинаға аралдың қалған бөлігін басып алуға мүмкіндік бермеді, Bird Island базасы және Schlieper Bay, Lyell Glacier және St. Andrew's Bay-дегі далалық лагерьлер британдық бақылауда қалды. 25 сәуірде Корольдік теңіз күштері Оңтүстік Джорджияда Аргентинаның ARA Santa Fe суасты кемесін зақымдап, басып алды. Гритвикендегі Аргентина гарнизоны қарсылық көрсетпей берілді. Келесі күні капитан Альфредо Астиз басқарған Leith Harbour-дағы жасақ та берілді. Бір тұтқын, Феликс Артузо, күзетшілер оның Santa Fe-ге саботаж жасауға тырысқанын қате түсінген кезде атып өлтірілді және Гритвикен зиратында жерленді. Аргентиналық қызметкерлер 20 маусымда HMS Endurance кемесімен Оңтүстік Сандвич аралдарынан эвакуацияланды. 1983 жылдың қаңтар айында рұқсатсыз кірудің фактісіне байланысты жабық Corbeta Uruguay станциясы қиратылды.
During the Falklands War, Grytviken was captured by Argentine forces in early April 1982 following a brief battle with Royal Marines. The Royal Marines, SAS and SBS retook the settlement three weeks later without a shot being fired in return. Supported by the corvette ARA Guerrico on 3 April 1982, ARA Bahía Paraíso landed a party of Argentine marines who attacked the platoon of 22 Royal Marines deployed at Grytviken. The two hour battle resulted in ARA Guerrico being damaged and an Argentine Puma helicopter shot down. The Argentine forces sustained three men killed and a similar number of wounded, with one wounded on the British side. The British commanding officer Lieutenant Keith Mills was awarded a Distinguished Service Cross for the defence of South Georgia. While the British magistrate and other civilians and military present in Grytviken were removed from South Georgia, another 15 Britons remained beyond Argentine reach. The losses suffered at Grytviken prevented Argentina from occupying the rest of the island, with Bird Island base, and field camps at Schlieper Bay, Lyell Glacier and St. Andrew's Bay remaining under British control. On 25 April, the Royal Navy damaged and captured the Argentine submarine ARA Santa Fe at South Georgia. The Argentine garrison in Grytviken surrendered without returning fire. The following day the detachment in Leith Harbour commanded by Captain Alfredo Astiz also surrendered. One prisoner, Felix Artuso, was shot when guards mistakenly believed he was trying to sabotage Santa Fe, and was buried at Grytviken Cemetery. The Argentine personnel were removed from the South Sandwich Islands by HMS Endurance on 20 June. Due to evidence of an unauthorised visit, the closed station Corbeta Uruguay was destroyed in January 1983.