Кіріспе

Гритвикен ( /ɡrɪtviːkən/ ) – Оңтүстік Атлантикадағы Оңтүстік Георгия аралындағы шағын елді мекен. Бұрын кит аулау станциясы және аралдағы ең ірі елді мекен болған. Аралдағы ең жақсы порт саналатын үлкен Камберленд шығыс шығанағының ішінде, Король Эдвард шығанағының басында орналасқан. Бұл жердің «қазандық шығанақ» деген атауын 1902 жылы шведтік Антарктика экспедициясы берген, ал геодезист Йохан Ганнар Андерссон экспедиция кезінде осы жерде тұмсық майын қайнатуға қолданылған ескі ағылшын қазандықтарын тапқаннан кейін атауды жазбаға түсірген. 1904 жылдың 16 қарашасында норвегиялық Антарктика зерттеушісі Карл Антон Ларсен бұл жерде, бұрынғы кит аулау елді мекендерінің көптен бері пайдаланылып келген орнында елді мекенді қайта құрды. Гритвикен қорғалған, тегіс жерге салынған және тұщы сумен жақсы қамтамасыз етілген. Оңтүстік Георгиядағы ең ірі елді мекен болғанымен, арал әкімшілігі жақын орналасқан Британдық Антарктикалық зерттеу станциясында, Король Эдвард Пойнде орналасқан. Кит аулау станциясы 1966 жылдың желтоқсанында киттердің саны азайып, экономикалық тұрғыдан тиімсіз болғандықтан жабылды. Гритвикенде тұрақты тұрғындары жоқ, бірақ кейде зерттеушілер мен британдық әкімшілік және әскери қызметкерлер орналасады. Сонымен қатар, жаз айларында Оңтүстік Георгия мұражайын басқаратын бірнеше қызметкер уақытша тұрады. Бұл елді мекен Антарктика круиздік бағыттарында танымал орынға айналды, көптеген туристер полярлық зерттеушілер сэр Эрнест Шеклтон мен Фрэнк Уайлдтың Гритвикен зиратындағы қабірлерін аралауға келеді.

Карл Антон Ларсен

Гритвикендегі елді мекен 1904 жылғы 16 қарашада норвегиялық теңіз капитаны Карл Антон Ларсен тарапынан оның Compañía Argentina de Pesca (Аргентиналық балық аулау компаниясы) үшін кит аулау станциясы ретінде құрылды. Ол табысты болды, алғашқы маусымда 195 кит ауланды. Кит аулаушылар жануарлардың барлық бөліктерін пайдаланды – майды алу үшін май, ет, сүйектер мен ішектерді өңдеді, ал сүйектер мен ет тыңайтқыш пен мал азырауға айналдырылды. Сонымен қатар, теңіз пілдерін де майы үшін аулады. Өркендеген кезеңінде станцияда шамамен 300 адам жұмыс істеді, олар қазан айынан наурызға дейін оңтүстік жазда жұмыс істеді. Кейбіреулері қайықтарды және зауытты күтіп-ұстау үшін қыста да сол жерде қалды. Бірнеше ай сайын тасымалдау кемесі станцияға қажетті жабдықтарды жеткізіп, май мен басқа да өнімдерді алып кетіп тұратын. Келесі жылы Аргентина үкіметі метеорологиялық станция құрды. Гритвикеннің негізін қалаушы Карл Антон Ларсен Норвегияның Сандефьорд қаласында туған, британдық азаматтық алған. Оңтүстік Джорджия судьясына жолдаған және 1910 жылы мақұлданған британдық азаматтыққа өтінішінде капитан Ларсен былай деп жазды: "Мен норвегиялық азаматтығымнан бас тартып, 1904 жылғы 16 қарашада осы колонияда кит аулауды бастағаннан бері осы жерде тұрып келемін және менде британдықтан басқа азаматтық болуға еш себебі жоқ, өйткені мен бұрын да, әрі болашақта да ұзақ уақытқа осы жерде тұруға ниеттенемін". Гритвикендегі оның отбасы – әйелі, үш қызы және екі ұлы. Compañía Argentina de Pesca компаниясының басқарушысы ретінде Ларсен Гритвикенді салуды ұйымдастырды, бұл 16 қарашада келген елу норвег сарқып еңбек етіп, 1904 жылғы 24 желтоқсанда жаңа кит майы зауытында өндіріс бастағанға дейін атқарылған керемет жұмыс болды. Ларсен кит аулау станциясының орнын 1902 жылы Отто Норденшёльд басқарған шведтік Антарктика экспедициясының (1901–1903) «Антарктика» кемесінің капитаны ретінде сапары кезінде таңдады. Сол кезде швед археологы және геологы Йохан Гуннар Андерссон Тачер түбегінің бір бөлігін зерттеп, тюлендердің мекені мен өнеркәсібінен көптеген артефактілер мен іздерді тапты, соның ішінде шалоп (кішкентай қайықтың түрі) және тюлен майын қайнатуға арналған бірнеше қазанды тапты. Осы қазанның бірінде «Johnson and Sons, Wapping Dock, London» деген жазу бар, ол Гритвикендегі Оңтүстік Джорджия мұражайында сақтаулы. Кит аулау станцияларының басшылары мен жоғары лауазымды қызметкерлері көбінесе отбасыларымен бірге тұратын. Олардың арасында Фридтжоф Якобсен болды, оның әйелі Клара Олетт Якобсен Гритвикенде екі баласын дүниеге әкелді; олардың қызы Солвейг Гунбьёрг Якобсен 1913 жылғы 8 қазанда Антарктика конвергенциясының оңтүстігінде туып-өскен алғашқы бала болды. Оңтүстік Джорджияда тағы бірнеше бала дүниеге келді: соңғы кезде тіпті жеке яхталарда да туғандар бар. Аралдың айналасындағы теңіздердегі киттердің саны келесі алпыс жылда айтарлықтай азайды, станция 1966 жылғы желтоқсанда жабылғанға дейін киттердің қоры соншалықты азайды ki оларды пайдаланудың жалғасуы мүмкін емес болды. Қазірдің өзінде Гритвикеннің жағалауы кит сүйектерімен, кит майын өңдеу зауыттарының тот басқан қалдықтарымен және тастап кетілген кит аулау кемелерімен толы.

Эрнест Шеклтон

Гритвикен саяхатшы сэр Эрнест Шеклтонмен тығыз байланысты. Шеклтонның Императорлық Транс-Антарктикалық экспедициясы 1914 жылдың 1 тамызында Лондоннан шығып, 1915 жылдың 10 қаңтарында Уэдделл теңізіне жетті, онда мұз қаптамасы олардың «Endurance» кемесін қоршап алды. 1915 жылдың 27 қазанында кеме мұзға сығылып қирады. 28 экипаж мүшесі Антарктида жағалауындағы Элефант аралына қашып үлкерді, сонымен қатар үш шағын қайық алып кетті. Шеклтон мен тағы бес адам «James Caird» қайығымен Оңтүстік Джорджияның оңтүстік жағалауына жетті. Олар Кейв-Коувке келді және Пегготи-Блаффта лагерь құрды, содан соң солтүстік-шығыс жағалаудағы Стромнесске қарай жол тартты. Гритвикеннен Шеклтон қалғандарды құтқару операциясын ұйымдастырды. Ол Шеклтон-Роуетт экспедициясы барысында тағы да Гритвикенге оралды және экспедиция Антарктидаға қарай оңтүстікке бет алғанға дейін, Жаңа жылдан кейін көп ұзамай 47 жасында сол жерде қайтыс болды. Оның әйелі Оңтүстік Джорджияны оның соңғы бейіті ретінде таңдады, сондықтан ол осы жерде қалды. Оның қабірі Гритвикеннің оңтүстігінде, аралда мерт болған кит аулаушылардың қабірлерімен бірге орналасқан. 2011 жылдың 27 қарашасында Шеклтонның «оң қолы» атанған Франк Уайлдтың күлі Шеклтонның қабірінің оң жағына жерленді. Осы орынды белгілеу үшін орнатылған жалпақ гранит тасқа «Фрэнк Уайлд 1873–1939, Шеклтонның оң қолы» деп жазылған. Уайлдтың туыстары және Шеклтонның жалғыз немересі Александра Шеклтон Фолкленд аралдарының пасторы Ричард Хайнз жүргізген қызметке қатысты. Жазушы Энжи Батлер «Фрэнк Уайлдты іздеу» кітабын зерттеу кезінде Йоханнесбургтегі Браамфонтейн зиратының мазардан күлін тапты. Ол: «Оның күлі енді оның орнында болады. Олар осы мақсатқа жету үшін көп уақыт жұмсады» деді.

Фолкленд соғысы

Фолкленд соғысы кезінде 1982 жылдың сәуір айының басында Гритвикенді Аргентина әскерлері Корольдік теңізшілерімен болған қысқаша шайқастан кейін басып алды. Корольдік теңізшілері, SAS және SBS үш аптадан кейін қонысты қайта басып алды, жауап ретінде бір оқ та атпады. 1982 жылдың 3 сәуірінде ARA Guerrico корветінің қолдауымен ARA Bahía Paraíso Аргентина теңіз жауынгерлерінің тобын түсірді, олар Гритвикенде орналасқан 22 Корольдік теңізшісінен тұратын взводқа шабуыл жасады. Екі сағаттық шайқас нәтижесінде ARA Guerrico зақымдалды, ал Аргентинаның Puma тікұшағы атып түсірілді. Аргентина әскерлері үш адамды қаза қылды және шамамен солтай жараланғандар болды, ал британдық тараптан бір адам жараланды. Британдық командир лейтенант Кит Миллс Оңтүстік Джорджияны қорғағаны үшін «Еңбек сіңіргені үшін айқас кресі» орденімен марапатталды. Гритвикендегі британдық судья және басқа да азаматтық және әскери қызметкерлер Оңтүстік Джорджиядан эвакуацияланса, тағы 15 британдық Аргентинаның қол жеткізе алмайтын жерінде қалды. Гритвикендегі шығындар Аргентинаға аралдың қалған бөлігін басып алуға мүмкіндік бермеді, Bird Island базасы және Schlieper Bay, Lyell Glacier және St. Andrew's Bay-дегі далалық лагерьлер британдық бақылауда қалды. 25 сәуірде Корольдік теңіз күштері Оңтүстік Джорджияда Аргентинаның ARA Santa Fe суасты кемесін зақымдап, басып алды. Гритвикендегі Аргентина гарнизоны қарсылық көрсетпей берілді. Келесі күні капитан Альфредо Астиз басқарған Leith Harbour-дағы жасақ та берілді. Бір тұтқын, Феликс Артузо, күзетшілер оның Santa Fe-ге саботаж жасауға тырысқанын қате түсінген кезде атып өлтірілді және Гритвикен зиратында жерленді. Аргентиналық қызметкерлер 20 маусымда HMS Endurance кемесімен Оңтүстік Сандвич аралдарынан эвакуацияланды. 1983 жылдың қаңтар айында рұқсатсыз кірудің фактісіне байланысты жабық Corbeta Uruguay станциясы қиратылды.