Кіріспе

Құрылымын тоқтатқан француз ұшақ өндірушісі,
ұшақ өндіруші компаниясы

Nieuport, кейіннен Nieuport Delage, бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін негізінен жарыс ұшақтарын, ал бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және соғыстар арасында жауыгер ұшақтарын құраған француздық ұшақ компаниясы болды.

Басталуы

1902 жылы «Ньюпорт Дуплекс» компаниясы қозғалтқыш бөліктерін өндіру үшін құрылған. 1909 жылы ол «Société Générale d'Aéro locomotion» деп қайта құрылды және өнімдерін, тұтандыру бөліктерімен қоса, авиация өнеркәсібіне сатты. Осы кезеңде олар алғашқы ұшағын – кішкентай, бір орындық және тіреулі монопланды жасады. 1909 жылы Парижде болған үлкен су тасқыны кезінде ол сәтті ұшырылғаннан кейін жақында ғана жойылды. Екінші үлгі 1909 жылдың соңына дейін ұшты және қазіргі заманғы ұшақтың негізгі пішініне ие болды, оның ішінде ұшқышты ауа ағынынан қорғайтын жабық фюзеляж және қозғалтқыштың салмағын теңестіретін, гравитациялық күштің бағыты жоғары емес, төменге қарай бағытталған көлденең құйрық болды. «Блерио XI» сияқты замандастарынан өзгеше. «Ньюпорт» компаниясы алғашқы жобалары үшін қолайлы қозғалтқыштарды табуда қиындыққа тап болды және өздері жасауға мәжбүр болды. 1910 жылы «Ньюпорт II» ұшағына екі цилиндрлі, көлденең орналасқан қозғалтқыш орнатылып, сәтті нәтиже берді. 1911 жылы компания «Ньюпорт е Деплант» деген атпен пропеллерлерді де қоса, бөлшектерді жасауды жалғастыра отырып, әуе кемесін жасау үшін қайта құрылды. 1911 жылы авиацияға құмар ағайындылардың бірі Эдуард Ньюпорт (1875–1911) ұшағынан құлап қайтыс болды, ал компанияны авиацияны дамытудың белгілі қолдаушысы Анри Дойч де ла Мюрте иеленді. Оның қаржылық көмегімен атау «Société Anonyme des Établissements Nieuport» болып өзгертілді және қолданыстағы жобаларды жетілдіру жұмыстары жалғасты. Ағайындылардың екіншісі Шарль Ньюпорт 1913 жылдың 24 қаңтарында тағы бір апатта қайтыс болды, ол тоқтап, айналып түсті. Бас дизайнер лауазымын швейцариялық инженер Франц Шнайдер иеленді, ол келесі жұмыс берушісі «L. V. G.» үшін жасаған жұмысымен және Энтони Фоккермен пулеметтің оқ атуын тоқтату/синхронизациялау патенттері үшін болған ұзақ даумен танымал болды. Шнайдер 1913 жылдың соңында «Ньюпорт» компаниясынан кетіп қалды.

Густав Делаж және Бірінші дүниежүзілік соғыс

Шнайдер кеткеннен кейін 1914 жылдың қаңтар айында Гюстав Делаж (Делаж автомобиль компаниясымен ешқандай байланысы жоқ) бас дизайнер болып тағайындалды. Ол төменгі қанаты жоғарғы қанатынан әлдеқайда тар болатын сескиплан жарыс ұшағын жасауға кірісті – бипланның бір түрі. Бұл ұшақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін ғана ұшуға дайын болды, бірақ Nieuport 10 ретінде Ұлыбритания Корольдік Әскери-Әуе қызметімен (R.N.A.S.) және француз және ресейлік әуе күштерімен кеңінен пайдаланылды. Nieuport 10 және одан да қуатты Nieuport 12 ұшақтары Корольдік Ұшу корпусында (R.F.C.) да қолданылды. Nieuport арнайы истребитель ретінде жасалған Nieuport 11 үлгісін жасады, ол өлшемінен басқа 10-ға өте ұқсас, сондықтан оны 10-ның «баласы» (bébé) деп есептеді. 1917 жылдың соңына дейін компанияның өндірісінің көп бөлігі осы бір дизайнның кезекті жетілдірулерінен тұрды, қуаттырақ қозғалтқыштармен, жалпы өлшемдерінің шамалы ұлғаюымен және аэродинамикасының жақсаруымен, содан кейін Nieuport 27 желісі аяқталды. Қозғалтқыштың қуаты артқан сайын, «V тіреуіші» бар Nieuport ұшақтары ең жоғары қауіпсіз ұшу жылдамдығына (VNE) оңайырақ жете бастады және үш тіреуіші бар сескиплан қанатының формасының шектеулерін анықтады, сондықтан қанаттың бұзылу қаупін болдырмау үшін тік түсу кезінде тұрақты қуаттан аулақ болу қажет болды. 1917 жылдың көктемінде бұл дизайн жаңа екі пулеметті Albatros D.III-тен басып өтті, және ауыстыру процесі басталғанымен, Nieuport 27 1918 жылдың көктемінде әлі де алдыңғы қатарда қолданылды. Тіпті майдан қызметінде болған кезде де, барлық типтегі Nieuport ұшақтары француз және американдық ұшу оқу орталықтарында пайдаланылды, ал 1917 жылдан бастап өндірістің көп бөлігі ұшу мектептеріне жіберілді. Кейбір ұшқыштар, әсіресе Альберт Балл мен Шарль Нунгссер, оның сезімтал басқаруы мен маневрлеу қабілеті үшін Nieuport ұшағын артық көреді. Эдди Рикенбеккер мен Билли Бишоп Nieuport ұшақтарында алғашқы жеңістеріне жетті. Сескиплан дизайнынан алғашқы үзіліс – Nieuport 28, жоғары және төменгі қанаттарында екі тіреуіші бар алғашқы сериялық Nieuport истребителі болды, бірақ ол қызметке дайын болған кезде француздар SPAD S.XIII-ті негізгі истребитель ретінде таңдаған еді. SPAD S.XIII-тің жетіспеушілігі мен олардың қозғалтқыштарындағы мәселелерге байланысты, АҚШ Әскери Әуе күштерінің (USAAS) алғашқы эскадрильялары операцияларда Nieuport 28 ұшағын пайдаланды. USAAS қызметінде тек қысқа уақыт болғанымен, Nieuport 28 американдық эскадрилья операцияларында қолданылған алғашқы истребитель болды. Nieuport ұшақтары одақтас әуе күштерінде кеңінен қолданылды, ал Италияда, Ресейде және Ұлыбританияда лицензия бойынша әртүрлі үлгілер жасалды. Италияда Aermacchi бастапқыда әртүрлі Nieuport ұшақтарын лицензия бойынша салу мақсатымен Nieuport Macchi ретінде құрылды. Олар Nieuport IV-тен бастады, бірақ Nieuport 10, 11, 17 және соңында лицензияланған соғыстан кейінгі NiD.29 ұшақтарын жасады. Ресейде бірнеше компаниялар, әсіресе Dux, IV, 10, 11, 16, 17, 21, 23 және 24bis сияқты бірнеше типтегі Nieuport ұшақтарын жасады, ал 24bis Ресей революциясы аяқталғаннан кейін де өндірісте болды. Шотландияда Уильям Бердмор және компания лицензия бойынша Nieuport 12 ұшағын жасады, сонымен қатар өзгерістерін біртіндеп енгізді. Nieuport & General Aircraft компаниясы Англияда лицензия бойынша Nieuport истребительдерін жасау үшін құрылды және басқа ұшақтарға ауысудан бұрын Корольдік Әскери-Әуе қызметі үшін 50 Nieuport 17bis барлаушы ұшағын жасады. 1919 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстағы жаулықтардың аяқталғанын атап өткен Париж жеңіс шеруінен үш апта өткен соң, және шеруде жаяу әскер сияқты шеруге мәжбүр болғанына наразылық білдіріп, Шарль Годфрой 1919 жылдың 8 тамызында жұма күні таңертең Париждегі Триумф аркасының аркасы арқылы «V тіреуіші» бар Nieuport истребителін ұшырды. Бұл оқиға бейнеге түсірілді.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

1918 жылдың соңына қарай Nieuport компаниясы екі жаңа истребитель ұшақ түрін ұсына бастады: Nieuport 29 бипланы және Nieuport 31 монопланы. Екеуі де Nieuport 28 үлгісінен параллельді түрде дамытылды. Бұрынғы Nieuport ұшақтарынан олар ағымдас ағаш монокок фюзеляждарымен және Hispano Suiza қозғалтқыштарымен ерекшеленді. Арнайы модификацияланған Nieuport 29 және 31 ұшақтары жылдамдық және биіктік рекордтарын жаңартты, ал 31 – Джозеф Сади Лекойнте басқаруында тегіс ұшу кезінде рекордтық биіктікке көтерілген алғашқы ұшақ болды. Осы кезде Nieuport, әуе шарымен танымал Société Astra компаниясын қосып алғаннан кейін Nieuport Astra болып қайта аталды. Алайда, бұл атау ұзаққа соқпады, ал компания бас дизайнері Гюстав Делажтың еңбегін құрметтеу үшін Nieuport Delage болып өзгертілді, ол соғыс жылдары компанияны басқарған еді. Сонымен қатар, осы кезеңде гидросамолеттерді құрастырушы Tellier компаниясы да қосылып алынды, және қысқа мерзімге Nieuport Tellier деген атау да қолданылды. 29 және 31 ұшақтарының жылдамдық және биіктік рекордтарын жаңаруына қарамастан, Делаж жаңа дизайнды әзірлеуге кірісті, ол Францияның II дүниежүзілік соғысқа дейін қолданыста болған ұшақтар отбасының негізін құрады – Nieuport Delage NiD.42. Бұл дизайн алғаш рет желке қанаты бар жарыс машинасы (42S) ретінде, содан кейін француз әуе күштері үшін бір орындық (42 C.1) және екі орындық (42 C.2) истребитель ретінде пайда болды, бірақ ешбір нұсқасы қолданысқа енбеді. NiD.42 үлгісінен сәл жақсартылған, металл монокок фюзеляжы бар Nieuport Delage 52 Испанияда қолданысқа түсті, онда ол Hispano Suiza лицензиясы бойынша да құрастырылды және Испания азаматтық соғысының көп бөлігінде қолданыста болды. Ол кезде ол ескірген еді және соғыс аяқталғанға дейін қызметтен шығарылды. Француздар NiD.42 негізінде жасалған 62 сериялы (620, 621, 622, 629) ұшақтарын көптеп сатып алды, олар француз истребитель бөлімдерінің көп бөлігін 30-шы жылдардың соңына дейін жабдықтады, содан кейін жаңа үлгілермен ауыстырылды. Ескіргеніне қарамастан, Францияға шабуыл кезінде бірнеше француздың екінші сап эскадрильялары әлі де осы ұшақтармен жабдықталған еді. Nieuport Delage NiD 38 және 39 – 37-ден астам данасы құрастырылған шағын авиалайнерлер болды. Басқа да түрлері әзірленді, олардың көпшілігі бір реттік немесе іріктемелі өндіріске әкелмеді.

Ниупорттың соңы

Ниупорт әзірлеген соңғы ұшақтың көп бөлігі кейінгі компаниялармен жасалды. 1932 жылы француз авиация индустриясындағы бірігулердің нәтижесінде Delage зейнеткерлікке шықты және Nieuport Delage қысқа мерзімге Nieuport деп қайта аталды, содан кейін Loire Aviation-мен бірігіп Loire Nieuport құрылды, одан кейін SNCAO-ға біріктірілді. SNCAO өз кезегінде Aérospatiale деп аталатын алып конгломератқа енді. 1940 жылы Германияның Францияға басып кіруі кезінде компанияның құжаттары неміс қолына өтпеуі үшін өртелді. Бұл қадам немістерді бірнеше қызметкерді тыңшылықпен айыптаудан тоқтатып қоймады, себебі соңғы қолданыстағы Nieuport, Loire Nieuport LN.401 – бір орындық, бір қозғалтқышты, кері тартылатын шассиі бар монопландық шомылу бомбалаушысы болды, және оның пішіні Junkers Ju 87-ге шамалы ұқсас, кері қанаттары бар еді.

Тірі қалғандар

ТипИеулетіЖекемеЕскермелерNieuport II. N монопланМузей de l'Air et de l'Espacele Bourget (Париж), ФранцияКейінгі өндіріс үлгісі, көрмедеNieuport IV. G монопланШвед Әуе күштері мұражайыМальмен әуе базасы. ШвецияКөрмедеNieuport Macchi 10,000 Соғыс тарихи мұражайыРоверето, ИталияЖақында қалпына келтірілдіNieuport Macchi 10,000 "Леонардо да Винчи" ғылым және технология мұражайыМилан, ИталияКөрмедеNieuport 11 C.1 Музей de l'Air et de l'Espacele Bourget (Париж), ФранцияКөрмедеNieuport 12 A.2 Канада авиация және ғарыш мұражайыОттава, КанадаФранцуз үлгісі Канадаға сыйлық ретінде берілді. Қалпына келтіріліп, көрмеге қойылдыNieuport 23 C.1 Royal Museum of the Armed Forces and of Military HistoryБрюссель, БельгияЖақында қалпына келтірілді, көрмедеNieuport 28 C.1 National Air and Space MuseumВашингтон, D. C. Жақында қалпына келтірілдіNieuport 28 C.1 National Museum of the United States Air ForceДейтон, ОгайоКөрмедеNieuport 28 C.1 National Naval Aviation MuseumNAS Пенсакола, ФлоридаАҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшағы ретінде көрмедеNieuport 28 C.1 Swiss Air Force MuseumДюбендорф, ШвейцарияШвейцария Әуе күштерінің ұшағы ретінде көрмедеNieuport Delage NiD.29 C.1 Musée de l'Air et de l'Espacele Bourget (Париж), ФранцияСақтаудаNieuport 83 E.2 оқушы ұшағыOld Rhinebeck AerodromeРайнбек, Нью-ЙоркЖағдайы нашар, көрмеде