Кіріспе

Жер бетінің тік және көлденең өлшемдері мен пішіні

Жер бедері немесе рельефі (сонымен қатар топографиялық рельеф) жер бетінің тік және көлденең өлшемдерін қамтиды. Батиметрия термині су астындағы рельефті сипаттау үшін қолданылады, ал гипсометрия жер бедерін теңіз деңгейіне қатысты зерттейді. Латын тіліндегі "terra" сөзі "жер" дегенді білдіреді. Физикалық географияда жер бедері – жердің жағдайы. Бұл әдетте жер бедерінің биіктігі, көлбеулігі және бағыты тұрғысынан айтылады. Жер бедері жер бетіндегі су ағыны мен таралуына әсер етеді. Үлкен аумақта ол ауа райы мен климат үлгілеріне де әсер етуі мүмкін.

Көңіл көтеру

Рельеф (немесе жергілікті рельеф) – ландшафттағы тік биіктік өзгерісінің сандық өлшемі. Бұл белгілі бір аумақтағы максималды және минималды биіктіктер арасындағы айырмашылық, әдетте шектеулі ауданда. Рельефті сапалық тұрғыдан да сипаттауға болады, мысалы, "төмен рельефті" немесе "жоғары рельефті" жазық немесе жота. Ландшафттың рельефі өлшенетін аумақтың мөлшеріне байланысты өзгеруі мүмкін, сондықтан оны өлшейтін масштабты анықтау өте маңызды. Өйткені ол қызығушылық тудыратын аумақтағы беткейлердің көлбеулігімен және кез келген өзендердің градиентімен байланысты, ландшафттың рельефі Жер бетін зерттеуде пайдалы өлшем болып табылады. Рельефтік энергия, мысалы, "реттік тордағы максималды биіктік диапазоны" ретінде анықталатын, жердің тіктеулігін немесе салыстырмалы биіктігін көрсетеді.

Геоморфология

Геоморфология – жер бедерінің немесе топографияның қалыптасуын зерттейтін ғылым. Жер бедері геологиялық уақыт ішінде геологиялық құрылымдарға бір мезгілде әсер ететін процестер арқылы қалыптасады: Геологиялық процестер: тектоникалық тақталардың жылжуы, жарықтар мен бүктелулер, таулардың пайда болуы, жанартаулардың атқылауы және т.б. Эрозиялық процестер: мұздық, су, жел, химиялық және гравитациялық (массалық қозғалыс); мысалы, көшкіндер, төмен қарай сығу, ағыстар, құлаулар және тас құлаулар. Космикалық: метеориттердің соқтығысуы. Орогенездер және көтерілулер сияқты тектоникалық процестер жердің көтерілуіне себеп болса, эрозиялық және тоздыру процестері жерді тегістеп, топографиялық нысандарды азайтады. Эрозия мен тектоника арасындағы қарым-қатынас сирек (егер болса) тепе-теңдікке жетеді. Бұл процестер де бір-біріне байланысты, бірақ олардың толыққанды өзара әрекеттесуі әлі де талқылауда. Жер беті параметрлері – жер бетінің әртүрлі морфометриялық қасиеттерінің сандық өлшемдері. Ең көп қолданылатындары жердің еңістігін немесе бағытын анықтау үшін пайдаланылады. Бұл өлшемдер ағын/эрозия процестерін көрсететін гидрологиялық параметрлерді есептеу үшін де қолданылуы мүмкін. Климаттық параметрлер күн сәулесінің немесе ауа ағынының модельдеуіне негізделген. Жер бетіндегі нысандар немесе жер формалары – айналадағы нысандардан ерекшеленетін нақты физикалық нысандар (сызықтар, нүктелер, аудандар). Типикалық мысалдар – суайдындардың, өзендердің, қырқалардың, үзіліс сызықтарының, ойыстардың немесе нақты жер формаларының шекаралары.