Кіріспе
Жер мен аспанды бөліп тұратын көрінетін қисық – көкжиек. Көкжиек – аспан денесінің бетін оны бақылаушының дененің өзінде немесе жанында тұрған тұрғысынан қарағанда аспаннан бөліп тұратын көрінетін қисық. Бұл қисық қараудың барлық бағыттарын аспан денесінің бетімен қиылыса ма, қиылыспай ма, соған қарай бөледі. Шынайы көкжиек – теориялық сызық, ол Жер мұхиттары сияқты салыстырмалы тегіс бетте жатқанда ғана белгілі бір дәлдікпен байқалады. Көптеген жерлерде бұл сызық жер бедерімен жасырылады, ал Жерде оны ағаштар және/немесе ғимараттар сияқты адам жасаған құрылыстар да жасыруы мүмкін. Мұндай кедергілердің аспанмен қиылысуы көзге көрінетін көкжиек деп аталады. Жерде, жағалаудан теңізге қарағанда, теңіздің көкжиекке ең жақын бөлігі оффинг деп аталады. Шынайы көкжиек бақылаушыны қоршап тұрады және әдетте тиісті аспан денесінің толық сфералық моделінің бетіндегі, яғни жергілікті осцилдеуші сфераның кішкентай шеңберінде салынған шеңбер деп есептеледі. Жерге қатысты, шынайы көкжиектің ортасы бақылаушыдан төмен және теңіз деңгейінен төмен орналасқан. Оның радиусы немесе бақылаушыдан көлденең қашықтығы ауа райының жағдайына байланысты атмосфералық рефракцияға байланысты күннен күнге сәл өзгереді. Сонымен қатар, бақылаушының көзі теңіз деңгейінен неғұрлым жоғары болса, көкжиек бақылаушыдан соғұрлым алыс болады. Мысалы, стандартты атмосфералық жағдайда, теңіз деңгейінен жоғары көз деңгейімен бақылаушы үшін, көкжиек шамамен ὁρίζων сөзі ὁρίζω 'бөлу, ажырату' етістігінен шыққан, ал ол өз кезегінде ὅρος 'шекара, белгі' сөзінен туындаған.
The horizon is the apparent curve that separates the surface of a celestial body from its sky when viewed from the perspective of an observer on or near the surface of the relevant body. This curve divides all viewing directions based on whether it intersects the relevant body's surface or not. The true horizon is a theoretical line, which can only be observed to any degree of accuracy when it lies along a relatively smooth surface such as that of Earth's oceans. At many locations, this line is obscured by terrain, and on Earth it can also be obscured by life forms such as trees and/or human constructs such as buildings. The resulting intersection of such obstructions with the sky is called the visible horizon. On Earth, when looking at a sea from a shore, the part of the sea closest to the horizon is called the offing. The true horizon surrounds the observer and it is typically assumed to be a circle, drawn on the surface of a perfectly spherical model of the relevant celestial body, i. e., a small circle of the local osculating sphere. With respect to Earth, the center of the true horizon is below the observer and below sea level. Its radius or horizontal distance from the observer varies slightly from day to day due to atmospheric refraction, which is greatly affected by weather conditions. Also, the higher the observer's eyes are from sea level, the farther away the horizon is from the observer. For instance, in standard atmospheric conditions, for an observer with eye level above sea level by , the horizon is at a distance of about where ὁρίζων is from the verb ὁρίζω 'to divide, to separate', which in turn derives from ὅρος 'boundary, landmark'.
Көрінісі және қолданылуы
Тарихи тұрғыдан алғанда, көру горизонтына дейінгі қашықтық өмір сүру және сәтті навигация үшін, әсіресе теңізде, маңызды рөл атқарды, себебі ол бақылаушының көру және байланыс шегін анықтады, ал бұл қашықтық қауіпсіздік пен ақпарат алмасуға тікелей әсер етті. Радио және телеграфтың дамуымен бұл маңыздылығы азайды, бірақ бүгінгі күнге дейін, ұшақтарды визуалды ұшу ережелері бойынша басқарғанда, ұшқыштар ұшақты басқару үшін «көздеу бойынша ұшу» деп аталатын тәсілді қолданады, онда ұшақтың мұрыны мен горизонт арасындағы визуалды қатынас пайдаланылады. Ұшқыштар горизонтқа қарап кеңістіктегі бағдарын да сақтай алады. Көптеген жағдайларда, әсіресе перспективалық суретте, Жердің қисықтығы ескерілмейді және горизонт – кез келген көлденең жазықтықтағы нүктелердің (сурет жазықтығына проекцияланғанда) бақылаушыдан алшақтаған сайын жиналатын теориялық сызық деп есептеледі. Теңіз деңгейіне жақын бақылаушылар үшін, осы геометриялық горизонттың (толыққанды жазық, шексіз жер бетін болжайды) және нақты горизонттың (сфералық Жер бетін болжайды) арасындағы айырмашылықты қалың көзбен аңғару мүмкін емес. Дегенмен, теңізден көрінетін төбеде тұрған адам үшін нақты горизонт көкжиек сызығынан шамамен бір градусқа төмен болады. Астрономияда горизонт – бақылаушының көзінен өтетін көлденең жазықтық. Ол – көлденең координаттар жүйесінің негізгі жазықтығы, нөл градус биіктігіндегі нүктелердің орналасқан жері. Геометриялық горизонтқа ұқсас болғанымен, осы контексте горизонтты сурет жазықтығындағы сызық емес, кеңістіктегі жазықтық деп қарастыруға болады.
Басқа планеталар
Жер сияқты планеталар мен атмосфералық әсері аз қатты аспан денелерінде "стандартты бақылаушы" үшін көкжиекке дейінгі қашықтық планета радиусының квадрат түбіріне пропорционал. Сондықтан, Меркурийдегі көкжиек Жердегіден бақылаушыға 62% жақын, Марста бұл көрсеткіш 73%, Айдықта 52%, Мимас үшін 18% және т.б. құрайды.
Зениттік бұрыш
Бақылаушы биікке көтерілгенде, көкжиектің зениттік бұрышы 90°-тан артық болуы мүмкін. Көре алатын ең үлкен зениттік бұрыш сәуле Жер бетіне жанасқанда пайда болады; оң жақтағы суреттегі OCG үшбұрышынан, мұндағы – бақылаушының жер бетінен биіктігі, ал – көкжиектің бұрыштық төмендеуі. Ол көкжиектің зениттік бұрышымен мынадай байланыста:
where is the observer's height above the surface and is the angular dip of the horizon. It is related to the horizon zenith angle by:
For a non negative height , the angle is always ≥ 90°.
Теріс емес биіктік үшін бұрыш әрқашан ≥ 90°-қа тең немесе одан үлкен болады.
where is the observer's height above the surface and is the angular dip of the horizon. It is related to the horizon zenith angle by:
For a non negative height , the angle is always ≥ 90°.