Кіріспе

Панама провинциясы

Лос-Сантос – Панамадағы провинция, солтүстіктегі Ла-Вилья өзенінен оңтүстік және шығыста Тынық мұхитына дейін созылады. Ол Азуэро түбегінің бөлігі, солтүстік және солтүстік-шығыста Эррера провинциясымен, батыста Верагуас провинциясының Мариато ауданымен шектеседі. Лас-Таблас қаласы – астанасы және ең халқы көп қаласы. Лос-Сантос провинциясының құзыретінде жеті әкімшілік аудан бар. Лос-Сантостың ауданы 3,809.4 км², ал 2023 жылы халқы 98,466 адамды құрады. Осы аймақта Панама тасмуындағы ең көне адам қоныстары орналасқан. Бұл Гран-Кокле мәдени аймағының бөлігі болды, онда Американың алғашқы керамикалық стильдерінің бірі дамыды. Лос-Сантосты алғаш 1515 жылы Гонсало де Бадахос басшылығымен испандықтар зерттеді. Еуропалықтар келген кезде аймаққа Антатура немесе Кутара кацикі билік етті және ол Нгабере Бари тілінен Парита деп аталды, яғни Халықтар конфедерациясы, оның бақылауында тағы алты жергілікті басшылықтар болды: Гуарари, Кема, Чиракоития, Хуэре, Гуаната және Усагана. Оның билігіне бағынбаған жалғыз провинция – Эскория. Гаспар де Эспиноса 1516 жылы Парибаны жаулап алып, оны Испания империясына қосып, жергілікті халықтың көбін қырып салды. Географиялық тұрғыдан алғанда, Лос-Сантос «Арко-Секо» аймағында орналасқан, бұл Панама шығанағы мен Орталық таулар арасындағы жер тілімінің атауы, оған Панама тасмуының оңтүстігіндегі Кокле, Эррера және Верагуас провинцияларының аумақтары кіреді. Климаты негізінен тропикалық саванна климаты, орташа температурасы, Тынық мұхитының тауларға соққан желдері және Гумбольдт ағынының күшті әсеріне тап болады. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 1200 мм, бұл құрғақ немесе ылғалды жаңбырлы орманның өсуіне мүмкіндік береді. Оның ең биік нүктесі 1559 метрлік Серро-Хоя тауының шыңында орналасқан. Басқа ірі шыңдар – Камбутал төбесі (1400 метр) және Ньопос тауы (1068 метр). Қазіргі Лос-Сантос провинциясы 1945 жылғы қаңтарда құрылды, ол бұрынғы Азуэро провинциясын алмастырды, Кабинеттік қаулы №13 бойынша, 1998 жылғы 29 шілдедегі №58 заңның екінші тарауымен аумақтық режимі реттелді, осы процесте Квебро аумағы жоғалды. Лос-Сантос Панаманың қалған бөлігімен тығыз саяси және әлеуметтік тарихымен байланысқан болса да және халықтың басым көпшілігі испан тілінде сөйлеседі, провинция өзіндік мәдени ерекшелігін сақтап қалды. Лос-Сантостың мәдениеті – уақыт өте келе белгілі бір мәдени ерекшелікті қалыптастырған әртүрлі халықтар мен өркениеттердің өтуінің нәтижесі. Бұл халықтар, бірінен-бірі өте ерекшелене отырып, бірте-бірте тұрғындар арасында өздерінің іздерін қалдырып келеді. Бұл Панамадағы испан тіліндегі voseo стандартты түрде қолданылатын соңғы аймақтардың бірі.

Топонимика

Панаманың көп бөлігіндегідей, провинция өзінің атын ежелгі астанасы Ла-Вилла-де-Лос-Сантостан алған. 1569 жылдың қараша айында құрылған Бүкіл Әулиелер күні осы католик мерекесінің атымен аталады. Барлық Әулиелер күні – жыл бойындағы әулиелердің мерекелеріне толыққанды құрмет көрсетілмеуіне байланысты, Рим папасы IV Урбанның бастамасымен орнатылған христиан дәстүрі. Оның тамырлары кельттердің Самайн немесе Самайн фестиваліне дейін жетеді. Әулиелер (<латынша sanctus, i; ['Құдай тарапынан таңдалған']) – түрлі діни дәстүрлерде құдайлармен ерекше байланысы бар деп саналатын есімдерімен танымал ерлер мен әйелдер.

Таңбалар

Лос-Сантостың ресми туы қызғылт сары және қара түстерден құралған, ал Лос-Сантос провинциясының жеті ауданын көрсететін жеті жұлдызбен әсемделген. Ескі ту үш тең көлденең жолақтан тұрады – қызыл, көк және сары түстерден. Ол 1801 жылы Латын Америкасының тәуелсіздігінің көшбасшысы Франсиско Миранда жасаған түстік құралымға негізделген, ол бұл туды алғаш рет Гаитидегі Жамель қаласында көтерген. Түстердің мағынасына қатысты ең көп қабылданған болжам, олардың көздің ішкі қабығы қабылдайтын негізгі түстерге сәйкес екенін айтады. Екінші теория бойынша, ол Христофор Колумбтың ескі гербінің түстеріне негізделген; ал үшінші теория Гамбургтегі қалалық гвардияның (Burgerwache) формасының түстеріне негізделгенін көрсетеді. Бірінші теория Миранданың 1785 жылы Веймар қаласында өткен кеште Иоганн Вольфганг фон Гетемен түстер теориясы туралы әңгімесін сипаттаған хатқа сүйенеді. 1821 жылы Испаниядан тәуелсіздік үшін болған шайқаста Сантенос патриоттары осы үлгіні Лос-Сантостың символы ретінде қолданды. 1850 жылдың 4 сәуірінде Азуэро провинциясы құрылғаннан кейін бұл ту провинцияның ресми туына айналды, содан кейін бұрынғы Азуэро провинциясының мұрагері – Лос-Сантос провинциясының ресми туы болды.

Климат

Тропикте орналасқан Лос-Сантоста жаңбырлы маусым мамырдан қарашаға дейін созылады, ал құрғақ маусым желтоқсанның соңынан мамырдың басына дейін жалғасады. Кёппен климаттық жіктеліміне сәйкес, Лос-Сантос провинциясы тропикалық саванна климатына (Aw) ие. Лос-Сантостың оңтүстік-шығысы Тынық мұхиты ағымдарының және биіктіктің әсерінен батысынан әдетте жылырақ және құрғақ болады. Лос-Сантос бойынша жауын-шашын мөлшері кең ауқымда өзгереді. Лос-Сантостың шығыс таулы аймақтары ең ылғалды, Cerro Hoya және Canajagua сияқты кейбір жерлерде жылдық жауын-шашын мөлшері асып түседі. Ал салыстырмалы түрде, Лос-Сантостың жазық жерлерінің көп бөлігі жыл сайын аз жауын-шашын алады. Жағалауда температура аралығында, ал таулы аймақта ең төмен температураға жетеді. Бұл өзгерістерге Азуэро таулары мен өте қысқа қашықтықта болатын жауын-шашын себеп болады.

География және табиғи тарих

Лос-Сантос материгі Панаманың оңтүстігінде орналасқан Азуэро түбегінің көп бөлігін, сондай-ақ екі ірі арал – Игуана аралы мен Канас аралы, кішігірім Исла Фраилс дель Норте және Исла Фраилс дель Сур аралдарын қамтиды. Жалпы ауданы 3 809,4 км² және 214 км² жағалау сызығын құрайды, бұл өлшемі жағынан Кабо-Вердеге шамалас. Лос-Сантостың солтүстіктегі Эррерамен шекарасы Ла-Вилья өзені арқылы өтеді, ол табиғи шекара қызметін атқарады, бірақ өзеннің екі жағында да бірдей ландшафт көрінісі байқалады. Тынық мұхиты оңтүстік және шығыс жағынан кең жағалау аймағымен шектеседі, бұл оған ерекше теңіздік ландшафт сыйлайды. Ақырында, Мариато ауданының батыс шекарасы таулы табиғи нысандармен сипатталады, ол Верагуас провинциясындағы Монтихо шығанағын Тоноси аңғарларынан бөліп тұрады.

Көңіл көтеру

Лос-Сантос Панама тасмуындағы Азуэро түбегінде орналасқан. Провинцияның негізгі географиялық ерекшеліктері үш морфоструктуралық аймақтармен анықталады, олар биіктіктерімен сипатталады. Ол анық үш аймаққа бөлінеді: Азуэро таулары басымдылық танытатын таулы аймақ: Батыс Азуэро және Шығыс Азуэро тау тізбектері, жергілікті жерде "Sierra de Azuero" деп аталады. Таулар – Орталық Кордильераның оңтүстікке қарай созылатын жалғасы, жағалаудағы Букаро және Канас аймақтарында тоқтағанға дейін. Аз ғана аңғарлар бар, олардың ішінде Тоноси және Рико аңғарлары ерекше көзге түседі. Провинцияның орталық-оңтүстік бөлігінде шоғырланған төменгі төбелі аймақ. Үшінші аймақ – тегіс жағалау аймақтары, жағалау жазықтары мен шөгінді алаптар, онда тау етегінің бөлігін құрайтын төбелі рельефтер басым. Лос-Сантос жағалауы жағажайлар мен жағалау жазықтарының үлкен басымдылығымен сипатталады, әсіресе Тоносидегі Сьерра-де-Азуэроның оңтүстік бөлігінде кейбір жартастар кездеседі. Мангрлер мен кішкентай құмды қабаттар – жағалау рельефінің ең ерекше элементтері. Жағажайлар шашыраңқы, солтүстікте алтын түсті құмды, оңтүстікте қараңғы жанартаулық құмды, ал жағалау сызығының жылдық өзгерістері қысқы дауылдарға байланысты болуы мүмкін.

Флора мен фауна

Лос-Сантостың жануарлар дүниесі Панамаға тән, бірақ бірнеше ерекшеліктері бар. Аймақта 62 түрлі құс қоныстанады. Ұзын жағалауының арқасында Лос-Сантос түрлі теңіз құстарына пана болады. Жағалау және оны қоршаған аралдарда балықшылдар, қызылсақалдар және қара қаз құстарының колониялары бар. Бұдан өзге, Исла Игуана қорығында 5000-нан астам фрегат құсы қоныстанады, бұл Панамадағы осы құстың ең ірі ұялау орны.

Азуэроның маймылдары

Лос-Сантоста Панамада кездесетін жеті маймыл түрінің бесеуі қоныстанған, олардың кейбіреулері өте сирек кездесетін және құрып кету қаупі төніп тұр: Сагуинс геофройи, Азуэро аңғрық маймылы, Азуэро өрмекші маймылы, Батыс капучин маймылы және Алтын жағалы аңғрық маймыл.

Лос-Сантостағы ұлттық парктер

Лос-Сантоста 6 ұлттық парк бар: Ла-Троноса, Тоноси, Серро Хоя, Серро Канахагуа, Санта-Ана және Эль-Колмон. Оның бес жануарлар панасы бар. Олардың ішінде Эль-Пенон-де-ла-Хонда, Исла-Канас, Исла-Игуана, Пабло Артуро Барриос және Ла-Маринера кіреді. Ла Энеа және Эль-Эспинал округінің жағалауы, сондай-ақ Какао және Менсабе өзендерінің бассейні де қорғауға алынған.

Демография

2010 жылғы Панама санағында Лос-Сантоста 89 592 тұрғын және әкімшілік шекарада орналасқан 29 363 үй шаруашылығы тіркелді. Олардың 17 352-сі – бірге тұратын жұбайлар, 22 679-ы – құдайылықта тұратын жұбайлар, ал 10 947-сі – жалғыз ата-аналар немесе жесірлер. Алғашқы санау деректері кейіннен толық емес санауды ескеру үшін түзетілді, нәтижесінде 2010 жылғы орташа жылдық бағалау 94 011 адамды құрады. 2010 жылғы санақ көрсеткендей, 5252 тұрғын немесе халықтың 6,6%-ы сауатсыз. 2010 жылғы санақ деректері бойынша Лос-Сантостың этникалық құрамы негізінен испан және метистер ұрпақтарынан тұрады, олар тұрғындардың 98%-ын құрайды. Аз ұлт өкілдерінің арасында 1276 африкалық және 656 жергілікті тұрғын бар. Жергілікті халықтың үлесі халықтың барлық санының 0,7%-ын құрайды, олардың ішінде 36%-ы куна, 35%-ы нгабе, 17%-ы бугле және 12%-ы терибе/насо, эмбера, брибри және вунаан сияқты басқа да тайпалар. Санақта дін туралы мәліметтер тіркелмеген, бірақ көпшілік христиан дінін ұстанады, олардың ішінде католиктер және протестанттар басым болып табылады.

Әкімшілік бөлімшелер

Лос-Сантос провинциясы 7 ауданға (дистрикт) және 82 бөлімшеге (коррегмент) бөлінеді.

Тарих

1850 жылы Висенте де Азуэро и Платаның құрметіне Азуэро провинциясы құрылды. 1855 жылы "Панама Федералдық Штаты" құрылғаннан кейін провинция Лос-Сантос және Эррера департаменттеріне бөлінді. Колумбиямен біріккеннен кейін, және Панама тәуелсіз мемлекет болғаннан кейін, Лос-Сантос көптеген саяси және әкімшілік өзгерістерге ұшырады. 1941 жылы Рикардо А. де ла Гвардия президенттігі кезінде (1941–1945), Лос-Сантос және Эррера Лос-Сантос аталған бір провинция ретінде қайта құрылды. 1945 жылғы 8 қаңтардағы № 13 қабинеттік декретімен Эррера және Лос-Сантос екі бөлек провинцияға айналды.

Туризм

Бұл аймақта Венао, Ахотин және Гуарре сияқты көптеген танымал жағажайлар бар. Исла Игуана аралында да жағажайлар орналасқан, олар көк суымен және ақ құмымен әйгілі. Арал Педасиден қайықпен 25 минуттық қашықтықта. Мұнда Серро Хоя ұлттық паркі сияқты саябақтар да бар. Сондай-ақ, Ұлттық мұражай (Museo de la Nacionalidad), Белисарио Поррас мұражайы және Мануэль Ф. Зарат мұражайы сияқты мұражайлар да бар. Sitio Arqueologico Cerro Juan Diaz деп аталатын археологиялық орын да бар. Сан-Антонио және Санта-Либрада шіркеулері де бар (1872 жылдың наурызында салынған). 1958 жылы Санта-Либрада шіркеуінің шатыры өртеніп кетті.

Мәдениет

Лас-Таблас провинцияның астанасы, оның ең танымал көрікті жерлерінің бірі – ұлттық ескерткіш саналатын Санта-Либрада шіркеуі. Қала өзінің шарықталу шегіне 4 күн мен 5 түнге созылатын карнавал мерекесінде жетеді, бұл Лас-Таблас республикасының ең үздік карнавалының орталығы болып табылады. Карнавалдың басты көрікті жерлерінің бірі – Лас-Табластағы әйгілі кулекос мохадера, онда қатысушыларға цистерна көліктерінен (осы шара үшін арнайы зарарсыздандырылған) таза және тазартылған су шашыратылады. Парк пен айналасындағы көшелерде орналасқан. Тағы бір мәшһүр мереке – Корпус Кристи, оның тамыры отаршылдық дәуірге дейін жетеді. Ол Евхаристия институтын және түрлі билер арқылы бейнеленген ежелгі діни тойларды еске алады, бұл билер бүгінде аймақтың фольклорының бір бөлігін құрайды. Бұл шара Ла Вилла де Лос-Сантос қаласында өтеді. Лос-Сантос – Панаманың дәстүрлі костюмі, қолмен тоқылған поллера киімдерін көруге болатын жер. Жергілікті шеберлер сондай-ақ әйгілі "Диаблико" маскаларын да жасайды.