Кіріспе

Уильям Стерлинг Парсонс (26 қараша 1901 – 5 желтоқсан 1953) – екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Манхэттен жобасында қару-жарақ сарапшысы ретінде жұмыс істеген американдық әскери-теңіз офицері. Ол 1945 жылы Хиросимаға атом бомбасын тастаған «Энола Гей» ұшағының қару-жарақ жасаушысы ретінде белгілі. Ұшақ ұшып көтерілгенде апатқа ұшырап, өртеніп кетсе, ядролық жарылыс болу мүмкіндігін болдырмау үшін ол бомбаны ұшу барысында қосуды шешті. Ұшақ Хиросимаға бет алғанда Парсонс тарыңқы және қараңғы бомба бөліміне кіріп, ұнтақ зарядын және детонаторды орнатты. Миссиядағы үлесі үшін ол «Күміс жұлдыз» орденімен марапатталды. 1922 жылы АҚШ Әскери-теңіз академиясын бітірген Парсонс «Айдахо» жауынгерлік кемесінен бастап түрлі әскери кемелерде қызмет етті. Ол қару-жарақ саласында оқып, Вирджиния штатының Дальгрен қаласындағы Әскери-теңіз полигонында Л.Т.Э. Томпсоннан баллистиканы зерттеді. 1933 жылдың шілдесінде Парсонс Орднанс бюросы мен Әскери-теңіз зерттеу зертханасы арасындағы байланыс офицері болды. Ол радарларға қызығушылық танытып, олардың кемелер мен ұшақтарды анықтауға, тіпті ұшқан снарядтарды да іздеуге мүмкіндік беретінін біріншілерден болып мойындады. 1940 жылдың қыркүйегінде Парсонс және Ұлттық қорғаныс зерттеу комитетінің Мерл Тьюв жақындық фитильді, АҚШ-қа Ұлыбританияның Тизард миссиясы ұсынған өнертабыс, нысанаға жақын жерде снарядты жарылатын радармен басқарылатын фитильді әзірлеу жұмыстарын бастады. Бұл фитиль, ақырында VT (өзгермелі уақыт) фитилі, Mark 32 деп аталды және 1942 жылы өндіріске енгізілді. Парсонс 1943 жылдың қаңтар айында Соломон аралдарында крейсер «Хелена» VT фитилімен жаудың алғашқы ұшағын атып түсіруін көрді. 1943 жылдың маусым айында Парсонс Манхэттен жобасына Лос-Аламостағы (Нью-Мексико) Y жобасының ғылыми-зерттеу зертханасының директорының орынбасары ретінде қосылды. Парсонс жобаның қару-жарақ аспектілеріне, соның ішінде ядролық қарудың ядролық емес компоненттерін жобалау және сынау үшін жауапты болды. 1944 жылы ұйымдастырудың жаңа тәртібінде ол имплозиялық типтегі бөліну қаруына жауапкершілігін жоғалтты, бірақ ақырында «Little Boy» болып танылған тапаншалық типтегі бөліну қаруын жобалау және әзірлеу үшін жауапкершілігін сақтап қалды. Ол сондай-ақ «Альберта» жобасы деп аталатын бағдарламаны іске асыруға жауапты болды. Ол «Тринити» ядролық сынағын B-29 ұшағынан бақылады. Соғыстан кейін Парсонс ешқашан кемеге қолбасшылық жасамаса да, контр-адмирал шеніне көтерілді. Ол 1946 жылы Бикини атолліндегі «Крестродс» операциясына, ядролық қару сынақтарына, ал кейіннен 1948 жылы Эневетак атолліндегі «Сэндстоун» операциясы сынақтарына қатысты. 1947 жылы ол Қарулы күштердің арнайы қару-жарақ жобасының қолбасшысының орынбасары болды. Ол 1953 жылы жүрек талмасынан қайтыс болды.

Ерте өмір

Уильям Стерлинг Парсонс 1901 жылы 26 қарашада Чикаго қаласында, Иллинойс штатында, заңгер Гарри Роберт Парсонс пен оның әйелі Клараның үш баласының ең үлкені ретінде дүниеге келді. Клара – 1857-1869 жылдар аралығында Висконсин штатынан АҚШ сенаторы болған Джеймс Руд Дулиттл мен 1853-1857 жылдар аралығында Иллинойс штатының губернаторы болған Джоэл Олдрич Маттесонның немересі болды. 1909 жылы отбасы Нью-Мексико штатындағы Форт-Самнер қаласына көшіп келді, онда Уильям еркін испан тілінде сөйлей білуді үйренді. Ол Форт-Самнердегі жергілікті мектептерге қатысты және бір кезде анасының жетекшілігімен үйде оқыды. Ол Санта-Роза орта мектебінде оқыды, онда оның анасы ағылшын және испан тілдерін оқытты, және бір жылдың ішінде үш жылдық бағдарламаны тамытуға үлкерді. 1917 жылы Форт-Самнер орта мектебіне қабылданды, оны 1918 жылы бітірді. 1917 жылы Парсонс Розуэлл қаласына (Нью-Мексико штаты) Сенатор Андриус А. Джонстың ұсынуы бойынша АҚШ Әскери-теңіз академиясына емтихан тапсыру үшін сапарлады. Ол тек қосалқы үміткер болғанымен, емтиханды сәтті тапсырды, ал басымдыққа ие болған басқа үміткерлер тапса алмады, соның нәтижесінде тағайындалды. Ол көптеген үміткерлерден екі жас кіші, бар болғаны 16 жаста болды, сондай-ақ дене бітімі академия талаптарынан төмен болды, бірақ емтихан комиссиясын оны қабылдауға көндіре алды. Ол 1918 жылы Мэриленд штатының Аннаполис қаласындағы Әскери-теңіз академиясына қабылданды және 1922 жылы 539 түлектің арасында 48-ші орынды иеленді, ал Хайман Г. Риковер 107-ші орынды иеленді. Сол кезде курсанттарға лақап ат беру қалыпты жағдай болды, ал Парсонсқа оның тегіне байланысты "Диакон" деген лақап ат қойылды. Кейін бұл лақап "Дик" деп қысқартылды.

Y жобасы

Парсонс 1943 жылдың наурыз айында Дальгренге оралды. Осы кезде Лос-Аламоста, Нью-Мексико штатында, Я. Роберт Оппенгеймер басшылығымен Y жобасы аясында зерттеу зертханасы құрылды, ол Манхэттен жобасының бір бөлігі болды – атом бомбасын жасауға бағытталған аса құпия операция. Практикалық қару құру үшін міндетті түрде қару-жарақ саласындағы сарапшы қажет болды, Оппенгеймер Толманды осы рөлге қарастырды, бірақ оны OSRD-ден босату мәселесі бөлек тұрды. Сол кезге дейін Оппенгеймер өзі жұмысты атқаруға мәжбүр болды. 1943 жылдың мамыр айында Манхэттен жобасының директоры, бригадир-генерал Лесли Р. Гроувз бұл мәселені Манхэттен жобасын бақылайтын жоғары деңгейдегі комитет – Әскери саясат комитетіне жеткізді. Комитет төрағасы Ванневар Буш, армияны білдіретін бригадир-генерал Вильгельм Д. Стайер және теңіз күштерінің өкілі контр-адмирал Уильям Р. Пурнелл кірді. Гроувз оларға «практикалық және теориялық қару-жарақтарды жақсы түсінетін, жоғары жарылғыш заттар, қарулар және оқ-дәрілер саласындағы білімі бар, әскери қару-жарақ мамандары арасында танымал және жақсы беделге ие, олардың қолдауын алуға қабілетті, ғылыми дамуда кең білімі бар және ғалымдардың құрметіне ие болатын» адамды іздеп жүргенін айтты. Ол әскери шенеуніктің идеалды болатынын, себебі жұмыс бомбаны пайдалануды жоспарлау және үйлестіруді қамтиды, бірақ осы талаптарға сай келетін армия офицерін білмейтінін қосты. Буш Парсонсты ұсынды, бұл ұсынысты Пурнелл қолдады. Келесі күні таңертең Парсонс Пурнеллден телефон қоңырауы алып, қазір АҚШ Флотының бас қолбасшысы болған адмирал Кингке баяндама беруге бұйрық алды. Он минуттық қысқа кездесуде Кинг Парсонсқа жоба туралы баяндады және оны толық қолдайтынын айтты. Сол күні Парсонс Гроувспен кездесті, ол оны жұмысқа лайықты адам деп тез бағалады. Парсонс Дальгрендегі міндеттерінен босатылып, 1 маусымда 1943 жылы капитан шеніне көтеріліп, адмирал Кингтің Коминч штабына ресми түрде тағайындалды. 15 маусымда 1943 жылы Лос-Аламосқа Директордың орынбасары болып келді. Парсонс Оппенгеймердің бірінші орынбасары болды. Парсонс отбасымен бұрын Лос-Аламос ранчо мектебінің директоры мен қызметкерлеріне тиесілі «Ванналар қатары» деп аталатын үйлердің біріне көшті. Ванналар қатары, Лос-Аламоста ваннасы бар жалғыз үйлер болғандықтан, ең беделді мекенжай саналды. Парсонс Оппенгеймердің көршісі болды, тіпті оның үйі сәл үлкен болды, себебі Парсонстың екі баласы болды, ал Оппенгеймердің бір ғана баласы болды. Мектепке баратын екі баласы болғандықтан, Парсонс Лос-Аламостағы Орталық мектептің құрылысына қызығушылық танытып, мектеп кеңесінің төрағасы болды. Гроувс экономия үшін және жобаның еңбек және материалдық ресурстарын тиімсіз пайдаланбау үшін уақытша екі қабатты ғимаратты жоспарлағанмен, Парсонс жақсы салынған, заманауи, бір қабатты мектеп салуға қол жеткізді. Нәтижесін көрген Гроувс: «Парсонс, мен сені осыған жеке жауапты деп есептеймін», - деді. Оппенгеймер Парсонстың қару-жарақ бөлімі үшін маңызды адамдарды жалдаған. Эдвин Макмиллан физик, ол «Сынақ алаңы тобының» жетекшісі болды. Оның бірінші міндеті – қару-жарақ сынақ алаңын құру болды. Кейін ол Парсонстың тапанша түріндегі бөліну қаруына қатысты орынбасары болды. Чарльз Кричфилд, армияның Абердин полигонында қару-жарақ тәжірибесі бар математикалық физик, нысана, снаряд және көз тобының жетекшісі болды. Кеннет Бэйнбридж тамыз айында аспаптар тобын басқару үшін келді. Парсонс Роберт Броудты жақын аралықтағы қозғалтқыш жобасынан отын әзірлеу тобының басшысы болуға шақырды. Жозеф Хиршфелдер ішкі баллистика бойынша сарапшы ретінде шақырылды және ішкі баллистика тобын басқарды. Парсонс бастапқыда Норман Рамзиді жеткізу тобының басшысы етіп тағайындауды жоспарлаған. АҚШ соғыс министрі Генри Л. Стимсонның ғылыми кеңесшісі Эдвард Л. Боулз Рамзимен бөлісуге келіспеді, бірақ Гроувз, Толман және Буштың қысымына көнді. Ең даулы топ басшысы Имплозиялық эксперименттік тобының басшысы Сет Неддермейер болуы мүмкін еді; Парсонс осы жұмыстың маңыздылығын уақытша төмендетіп бағалады. Сонымен қатар ол Хейзел Гринбеккерді өзінің хатшысы етіп тағайындады. Гроувз және басқалар Парсонстың лауазымдарды теңізшілермен толтыруға бейім екенін сезді. Бұл қызметке байланысты белгілі бір шешімдер болды, Парсонс Манхэттен жобасына қатысу теңіз күштерінің болашағы үшін маңызды болады деп сенді, бірақ бұл соғыс кезінде кез келген дереккөзден білікті адамдарды алудың қиындығына байланысты болды. Парсонс теңіз күштері арқылы оларды алуды оңай деп тапты. Лейтенант-коммандер Норрис Брэдбери Y жобасына қосылғысы келмейтінін айтты, бірақ көп ұзамай Лос-Аламосқа жол тартты. Парсонс коммандер Фрэнсис Берчті жалдады, ол «Anchor Ranch» базасында Макмилланды ауыстырды. Коммандер Фредерик Эшворт теңіз қару-жарақ офицері және ұшқыш, ол Дальгрендегі жұмыстарға тартылған кезде аға ұшқыш болды. Соғыстың соңына қарай Лос-Аламоста 41 теңіз офицері болды. Келесі айларда Парсонстың бөлімі «Жұқа адам» деп аталған тапанша түріндегі плутоний қаруын жобалады. Уран-235 қаруы да осы сипатта болады деп есептелді. Хиршфелдердің тобы әртүрлі конструкцияларды қарастырды және әртүрлі отын түрлерін бағалады. «Anchor Ranch» деп аталған қару-жарақ сынақ алаңы жақын жердегі ранчода құрылды, онда Парсонс 3 дюймдік зениттік қарумен сынақ оқтарын атты. Имплозия бойынша жұмыс салыстырмалы түрде қалып қойды, бірақ бұл бастапқыда үлкен мәселе болған жоқ, себебі тапанша түріндегі қару уран мен плутонийдың екеуімен де жұмыс істейді деп күтілді. Алайда Оппенгеймер, Гроувз және Парсонс Пурнелл мен Толманға Джон фон Нейманнан мәселені қарап шығуын сұрады. Фон Нейман имплозияны бастау үшін формаланған зарядтарды пайдалануды ұсынды. Оппенгеймер Парсонс пен Неддермейер арасында «өзара сенімсіздік» болғанын айтты және 1943 жылдың қазан айында Джордж Кистиаковскийді шақырып, имплозиялық конструкцияға жаңаша көзқараспен кірісті. 1945 жылдың 10 тамызында ол соғыс кезіндегі коммодор шеніне көтерілді. Ол әкесі, бауыры, жартылай бауыры және қарындасы, сондай-ақ әйелі Марта және қыздары Пегги мен Клэрден аман қалды. Теңіз адмиралы Уильям С. Парсонс атындағы ғылыми және техникалық прогресс сыйлығы Теңіз күштерімен құрылды. Ол «Теңіз күштерінің немесе теңіз жаяу әскері офицеріне, қатардағы әскерге немесе Теңіз күштерінің немесе теңіз жаяу әскерінің дамуына және прогресіне ықпал еткен ғылымның кез келген саласында ерекше үлес қосқан азаматтық қызметкерге» беріледі. Форрест Шерман класындағы эсминец Парсонс оның құрметіне аталды. Оның қазығы 1957 жылдың 17 маусымында Миссисипи штатының Паскагула қаласындағы Ingalls Shipbuilding компаниясымен салынды және 1958 жылдың 17 тамызында оның жесісі Мартамен суға түсірілді. 1967 жылы басқарылатын зымыран эсминці (DDG 33) болып қайта баптизацияланғанда, Клэр, енді өзі теңіз офицері болған, отбасын өкілдік етті. Парсонс 1982 жылдың 19 қарашасында қызметтен шығарылды, 1984 жылдың 1 желтоқсанында Теңіз күштерінің тізімінен алынды және 1989 жылдың 25 сәуірінде нысана ретінде жойылды. Вирджиния штатының Норфолк қаласындағы Afloat Training Group, Atlantic штаб-пәтері – Deak Parsons орталығы да оның құрметіне аталды. Парсонстың портреті «Operation Crossroads» операциясына байланысты суреттер сериясында бар. Оның құжаттары Вашингтон қаласындағы Теңіз тарихы орталығында сақталады.