Кіріспе

Сионистік жарымәскери ұйым (1920–1948 жж.)

Хагана жүйесі деп аталатын қолма-қол шайқас стилі

Хагана (Хагана) Британдық Палестина мандатында Ишув үшін жұмыс істеген негізгі сионистік жарымәскери ұйым болды. Ол 1920 жылы аймақтағы Ишувтың қалыптасуын қорғау үшін құрылған және 1948 жылы ресми түрде таратылды, одан кейін Израильдің тәуелсіздік декларациясынан кейін көп ұзамай Израиль қорғаныс күштеріне біріктірілген күшті құрады. Бұрынғы әскери жасақтардан құрылған Хагананың бастапқы мақсаты еврей елді мекендерін араб шабуылдарынан қорғау болды; мысалы, 1920 жылғы Неби-Муса көтерілісі, 1921 жылғы Яффа көтерілісі, 1929 жылғы Палестина көтерілісі, 1936 жылғы Яффа көтерілісі және 1936–1939 жылдардағы Палестинадағы араб көтерілісі кезінде. Бұл жарымәскери күштерді Палестинаның еврей қауымын басқаруға уәкілеттік берілген ресми мемлекеттік орган – еврей агенттігі басқарды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін Хагананың қызметі орташа деңгейде болды, бұл хавлагахтың стратегиялық саясатына сәйкес келеді, нәтижесінде радикалды жарымәскери ұйымдар – Иргун мен Лехи бөлініп шықты. Хагана жауынгерлері Польшадан құпия түрде әскери көмек алды және Солтүстік Африка арқылы Палестинаға Окпан күштерінің басып кіруі жағдайында Ұлыбританиямен ынтымақтастық орнатуға тырысты, бұл 1941 жылы олардың элиталық жауынгерлік күштері Пальмахты құруына себеп болды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін британдықтар 1939 жылғы Ақ кітаппен енгізген еврейлердің көші-қонына қойылған шектеулерді алып тастаудан бас тартты. Бұл Хагананың Палестинадағы британдық билікке қарсы еврейлік қарсылық қозғалысына жетекшілік етуіне әкелді; науқанға жарымәскерилердің көпірлерді, теміржолдарды және заңсыз еврей иммигранттарын депортациялау үшін пайдаланылған кемелерді бомбалауы, сондай-ақ британдық саясатқа қарсы Палестинаға диаспорадағы еврейлерді көбірек әкелуге көмектесуі кірді. 1947 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Палестинаны бөлу жоспары қабылданғаннан кейін Хагана палестиналық еврейлер арасындағы ең ірі жауынгерлік күш ретінде ашық көрінді және Палестина азаматтық соғысы кезінде араб жасақтарын сәтті жеңді. 1948 жылғы Араб-Израиль соғысы басталғаннан кейін көп ұзамай Хагана басқа жарымәскери топтармен біріктіріліп, Израиль мемлекетінің ресми әскери күштері болып қайта ұйымдастырылды.

Шолу

Палестинадағы және кейін Израильдегі еврей қорғаныс ұйымдарының эволюциясы Османдық билік кезінде белсенді болған шағын өзін-өзі қорғау топтарынан басталып, британдық мандат кезінде одан да үлкен және күрделі болып дамыды, Хагана арқылы Израильдің ұлттық армиясы – ИДФ-ке (IDF) дейін жетті. Эволюция Бар-Джиорадан Хашомерге, Хаганаға, содан кейін ИДФ-ке қадам-қадаммен өтті. Жаңа Ишувтағы (Палестинадағы сионистік қызмет) еврей жарымәскери ұйымдары Екінші Алиямен (1904–1914 жылдар) бірге басталды. Мұндай ұйымның алғашқысы 1907 жылдың қыркүйегінде құрылған Бар-Джиора болды. Ол жылдық төлем алып, елді мекендерді күзеткен еврей иммигранттарынан құралған шағын топ еді. 1909 жылдың сәуірінде ол Хашомерге ("Қорғаушы") айналдырылды, ол 1920 жылы Палестинаның британдық мандаты орнағанға дейін жұмыс істеді. Хашомер элиталық ұйым болды, онда ең көп дегенде 100 мүше болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Хагана/ИДФ-тің алға басушылары – Сиондық есел корпусы мен еврей легионы болды, екеуі де Британ армиясының құрамында болды. 1920 жылдың сәуірінде еврейлерге қарсы арабтардың бүліктерінен кейін, Ишув басшылығы бүкіл елдегі жасырын қорғаныс ұйымын құру қажеттігін түсінді және сол жылдың маусымында Хагана құрылды. Хагана 1936–1939 жылдардағы Палестинадағы араб көтерілісінен кейін, үш негізгі бөлімнен – Дала корпусы, Қорғау корпусы және Палмах шабуыл тобынан тұратын ұйымдасқан құрылыммен толыққанды қорғаныс күшіне айналды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бірінші дүниежүзілік соғыстағы еврей легионының жалғасы – еврей бригадасы болды, оған көптеген Хагана жауынгерлері қосылды. 1947–1948 жылдардағы Палестина мандатындағы араб және еврей қауымдастықтары арасындағы азаматтық соғыс кезінде қайта ұйымдастырылған Хагана өзіне тапсырылған аумақтың көп бөлігін қорғауға немесе басып алуға ұмтылды. 1948–1949 жылдардағы араб армияларына қарсы толыққанды соғыс басталғанда Хагана жаңа Израиль қорғаныс күштерінің (ИДФ) ядросына айналды.

1920 жылғы Палестина және 1921 жылғы Яффа толқындары

1920 жылғы Неби-Муса және 1921 жылғы Яффа қырқындарынан кейін Палестинадағы еврей басшылығы 1920 жылы Ұлттар Лигасы Палестинаға мандат берген британдықтардың палестиналық яһудилерге жиі шабуыл жасайтын жергілікті араб топтарына қарсы тұруға ниеті жоқ екеніне сенді. Олар британдық әкімшілікке осы топтардан қорғану үшін сенуге болмайтынына көз жеткізіп, еврей басшылығы еврей шаруашылықтары мен кибуцтарын қорғау үшін Хагананы құрды. Хагананың алғашқы басшысы 28 жастағы Йосеф Хехт болды, ол еврей легионының қатысушысы. Хагананың еврей қауымдастықтарын күзетуден басқа, оның міндеті палестиналықтардың шабуылдары туралы тұрғындарды ескерту және оларды тойтару болды. 1920-1929 жылдар аралығында Хаганада күшті орталық билік немесе үйлестіру болмады. Хагананың "бөлімдері" өте шектеулі және нашар қаруланған: олар негізінен еврей шаруаларынан құралды, олар өз шаруашылықтарын немесе кибуцтарын кезекпен күзетті. 1929 жылғы Палестина қырқындарынан кейін Хагананың рөлі күрт өзгерді. Ол еврей елді мекендерінің барлық жастағы және ересек халқынан, сондай-ақ қалалардан мыңдаған мүшелерді қамтитын әлдеқайда ірі ұйымға айналды. Ол сонымен қатар шетелден қару-жарақ сатып алып, гранаталар мен қарапайым әскери жабдықтар жасау үшін шеберханалар ашты, бұл оқымаған жасақтан қабілетті жасырын армияға айналды.

1931 жылы Ырғын бөлініп шықты

Көптеген Хагана жауынгерлері еврей саяси басшыларының (Хагананы бақылауын күшейткен) таңған хавлагах (өздігінен әрекет етуге тыйым салу) ресми саясатына қарсы шықты. Жауынгерлерге тек қана елді мекендерді қорғауға, араб топтарына немесе олардың елді мекендеріне қарсы шабуылдар жасауға тыйым салынған еді. Көптеген адамдар үшін бұл саясат жеңілісшіл көрінді, олардың пікірінше, ең жақсы қорғаныс – күшті шабуыл. 1931 жылы Хагананың радикалды топтары бөлініп, "Иргун Цва'и Леуми" (Ұлттық әскери ұйым) құрды, ол көбінесе "Иргун" (немесе оның еврейше аббревиатурасы "Этцель") деп белгілі болды.

1936-1939 Палестинадағы арабтардың көтерілісі

1936-1939 жылдары Палестинадағы араб көтерілісі кезінде Хагана британдық мүдделерді қорғау және көтерілісті басу мақсатында алдымен "Пош", кейін "Хиш" бөлімшелерін пайдаланды. Ол кезде Хагана 10 мыңдай дайын әскермен қатар 40 мың резервте сақталатын әскерге ие болды. Британдық әкімшілік Хагананы ресми түрде мойындамаса да, британдық қауіпсіздік күштерімен бірлесіп, еврейтік қоныс полициясы, еврейлік қосымша полициясы және полковник Орде Вингейттің басшылығымен оқытылған және басқарылған арнайы түнгі жасақтар құрылды. Оқу кезінде алынған жауынгерлік тәжірибе 1948 жылғы араб-израиль соғысында өте пайдалы болды.

Екінші Польша Республикасының қолдауы

Соғыс аралық кезеңде Екінші Польша Республикасы өзінің аумағынан еврейлердің жаппай көшіп кетуін жеңілдету және Палестинадағы еврей мемлекетін қолдау саясатының бір бөлігі ретінде, Хагана сияқты сионистік жарымәскери ұйымдарға әскери оқыту мен қару-жарақ ұсынды. Хагананың Ехуда Арази басқаратын өкілдері әскери жабдықтармен ондаған партия алды, соның ішінде 2750 Mauser мылтығы, 225 RKM пулеметі, 10 000 қол гранатасы, мылтықтар мен пулеметтерге арналған екі миллион оқ, және көптеген пистолеттер оқ-дәрілерімен бірге. Британдықтар Польша үкіметіне осы жеткізілімдерді тоқтату үшін үлкен қысым көрсетті. Арази жасаған соңғы сатып алулардың бірі – екі ұшақ және екі жолайқыш. Ол Польшадан Францияға қашқанда Варшавадағы қоймада шамамен 500 мылтық қалды. 1931 және 1937 жылдар аралығында Хагана мүшелері Бетар мүшелерімен бірге Рембертовтағы әскери лагерде оқытылды; лагерь өмірлік кезеңінде оқу курстарына шамамен 8000-ден 10000 қатысушы қатысқан деп есептеледі.

1939 жылғы ақ кітап

1939 жылға қарай британдықтар Палестинаға еврейлердің көшіп келуін қатты шектейтін «Ақ кітапты» жариялады, бұл сионисттік басшылықты қатты ашуландырды. Сол кездегі Еврей агенттігінің төрағасы Давид Бен-Гурион британдықтармен сионисттік қарым-қатынас саясатын былай белгіледі: «Біз «Ақ кітап» жоқ екендей Гитлерге қарсы соғысамыз, ал соғыс жоқ екендей «Ақ кітапқа» қарсы күресеміз». «Ақ кітапқа» жауап ретінде Хагана Хагананың элиталық шабуыл тобы ретінде Пальмахты құрып, Палестинаға заңсыз еврейлердің көшіп келуін ұйымдастырды. «Алия Бет» деп аталған соңғы он жылда жүзден астам кемемен шамамен 100 000 еврей Палестинаға жеткізілді. Хагана сонымен қатар британдық көшіп келу квоталарына қарсы наразылық акцияларын ұйымдастырды.

Хайфадағы "СС Патрия" кемесіне бомбалау

1940 жылы Хагана британдықтардың Маврикийге 1800 еврейді депортациялау үшін пайдаланған «Патрия» мұхит кемесін іс-қимылдан шығару мақсатымен бомбалады. Бірақ кеме батып, 267 адам қаза болып, 172 адам жарақаттанды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы жылдарында британдық билік Солтүстік Африкада Окшаушы державалардың (Axis) шабуылынан қорқып, Хаганадан қайтадан ынтымақтастық сұрады. 1942 жылы Эль-Аламейн шайқасында Роммель жеңілгеннен кейін британдықтар Хаганаға толық қолдау көрсетуден бас тартты. 1943 жылы ұзақ соңғы сұраныстар мен келіссөздерден кейін британдық армия еврей бригадасының құрылуын жариялады. Палестиналық яһудилерге 1940 жылдан бері британдық армияға қатысуға рұқсат берілсе де, бұл еврей әскери бөлімі еврей туы астында соғысқа қатысқан алғашқы рет болды. Еврей бригадасы 5000 сарбаздан тұрды және бастапқыда Солтүстік Африкадағы 8-ші армиямен бірге, кейіннен 1944 жылдың қыркүйегінде Италияға орналастырылды. Бригада 1946 жылы таратылды. Барлығы соғыс кезінде британдық армияда 30 000-ға жуық палестиналық яһуди қызмет етті. 1941 жылдың 14 мамырында Хагана британдықтардың Палестинадан кетуіне және Окшаушы державалардың (Axis) басып кіруіне қарсы дайындық ретінде Палмақты (Плугот Махатц – шабуыл жасаушы топтар деген сөздің аббревиатурасы) құрды. Оның мүшелері, жас жігіттер мен қыздар, партизандық тактика және саботаж бойынша арнайы оқудан өтті. 1942 жылы британдықтар Палмах еріктілерін оқытуға көмектесті, бірақ 1943 жылдың басында олар қолдауларын кері алып, оларды қарусыздандыруға тырысты. Сол кезде 1000-нан астам мүшесі бар Палмах жасырын ұйым ретінде жұмысын жалғастырды, мүшелері әр айдың жартысын кибуцтарда ерікті болып жұмыс істесе, қалған жартысын оқуға жұмсады. Ол ешқашан үлкен болған жоқ – 1947 жылға қарай ол тек бес батальоннан (шамамен 2000 адам) тұрды, бірақ оның мүшелері физикалық және әскери дайындықтан өтумен қатар, жетекшілік дағдыларын да меңгерді, бұл кейіннен оларға Израиль армиясында басшылық лауазымдарға ие болуға мүмкіндік берді.

"Сезон" Лорд Мойнді өлтіргеннен кейін

1944 жылы Лейхи мүшелері Лорд Мойнді (Британдық Таяу Шығыс министрі) өлтіргеннен кейін, Хагана британдықтармен бірлесіп Иргун мүшелерін ұстап, сұраққа алып, кейбір жағдайларда депортациялады. Бұл әрекет 1944 жылдың қарашасынан 1945 жылдың ақпанына дейін жалғасты, «Саисон» немесе «Аңшылық маусымы» деп аталды және Лехиге емес, Иргунға қарсы бағытталды. Болашақ Иерусалим мэрі Тедди Коллек кейіннен британдық билікпен жұмыс істеген еврей агенттігінің байланыс адамы болғаны анықталды, ол көптеген Иргун белсенділерін тұтқындауға себеп болған ақпаратты берді. Яһуди халқының қорғаны үшін Хаганаға қосылған көптеген еврей жастары өз халқына қарсы операциялардан қатты күйзелді. «Саисоннан» зардап шеккен Иргунға олардың басшысы Менахем Бегин толыққанды азаматтық соғыстан аулақ болу үшін кек алмауға бұйрық берді. Көптеген Иргун мүшелері бұл бұйрыққа қарсы болғанымен, Бегинге бағынып, қарсы шаралар қолданбады. «Саисон» британдықтардың «Ишувқа» жасаған сатқындығы жұртшылыққа көбірек белгілі болғандықтан және Хагана мүшелерінің наразылығы күшейгендіктен аяқталды. Хагана 1946 жылдың 1 шілдесінде кері қайтты, бірақ британдық билікпен «тұрақты түрде ынтымақтаспады». Ол «Алия Бет» бағдарламасы аясында заңсыз еврей иммиграциясын ұйымдастыруды жалғастырды, онда заңсыз иммигранттарды тасымалдайтын кемелер Палестинаның британдық блокадасын бұзуға және оларды жағалауға түсіруге тырысты (көпшілігі Корольдік теңіз күштерімен тоқтатылды), ал Пальмах заңсыз иммиграция бағдарламасын қолдау үшін британдықтарға қарсы операциялар жүргізді. Пальмах заңсыз иммигранттарды іздеу үшін пайдаланылған британдық радар станцияларын бірнеше рет бомбалады, сондай-ақ заңсыз иммигранттарды депортациялау үшін пайдаланылған британдық кемелерді және екі британдық десанттық-патрульдік кемені саботаж жасады. Пальмах еврей тұтқындарына қатыгездік көрсеткені үшін айыпталған британдық шенеунікті атып өлтірді. «Бирия ісі» де Хагананың ұйымдастыруымен болды. Бириядағы еврей поселенісінің тұрғындары заңсыз қару-жарақ иеленгені үшін қуылғаннан кейін, Хагана ұйымдастырған мыңдаған еврей жастары поселені қайта құру үшін сол жерге барып, оны қайта тұрғызды. Олар пассивті қарсылық көрсеткен кезде британдықтар оларды дереу қуды, бірақ үшінші рет келгеннен кейін британдықтар шегініп, оларға қалуға рұқсат берді. Операциялардан басқа, Хагана британдықтар кеткеннен кейін арабтармен соғысқа дайындалу үшін қару-жарақ пен оқ-дәрілерді жасырын түрде жинады. Олар құпия қару-жарақ өнеркәсібін ұстады, оның ең маңызды нысаны – Айалон кибуцының астындағы жер асты оқ фабрикасы, ол оны жасыру үшін арнайы құрылған. Британдықтардың бұл кездегі Хагана күшін бағалауынша, қағаздағы күші 75 000 ер және әйел, ал нақты күші 30 000 адамды құрады. Британ армиясынан кейін Хагана Таяу Шығыстағы ең қуатты әскери күш деп есептелді. Амос Перлмуттердің зерттеулері бойынша, 1946 жылы Хагананың бюджеті 400 000 фунт стерлинг болды, ал 1947 жылдың қазанында ол 3,3 миллион фунтқа жетті. Сол дереккөздің бағалауынша, Хагана мүшелері Палестинадағы еврей халқының 7% құрады. 1947 жылдың шілдесінде БҰҰ СІМК-нің Палестинаға сапарымен тәртіпті сақтауға ұмтылып, британдық биліктің ынтымақтастықты қайта бастауға қысым көрсетуіне байланысты, еврей агенттігі Иргун мен Лехимен еріксіз түрде қысқаша қақтығысқа түсті және Хаганаға басқа екі топтың әрекеттерін уақытша тоқтатуға бұйрық берді. Пальмах мүшелері қатысудан бас тартқандықтан, Хагананың тұрақты бөлімшелерінен 200 шамасындағы күш жұмылдырылды және Тель-Авивтегі Цитрус үйіндегі британдық әскери штабқа қарсы жойқын шабуылды болдырмады, онда Хагана мүшесі Иргун бомбасынан қаза тапты. Хагана сонымен қатар Иргунның үш мүшесіне өлім жазасы кесілгеніне қарсы кепіл ретінде ұрлап әкеткен екі британдық сержантты іздеуге қосылды. Еврей агенттігінің басшылығы бұл әрекет еврей ісіне зиян келтіреді деп қорқып, сондай-ақ кепілді ұстау үш сотталған Иргун мүшесінің тағдырына қауіп төндіреді деп сенді. Сержанттарды босату әрекеті сәтсіз аяқталды, ал үш Иргун мүшесі өлім жазасына кесілгеннен кейін екі сержант өлтіріліп, эвкалипт тоғайында асылды. Алайда, науқан көп ұзамай Хагана мен Иргунның бір-бірінің мүшелерін ұрлап, ұрып-соғу сериясына айналды, содан кейін тоқтап қалды. Иргун бұл науқанды «Кішкентай маусым» деп атады.

1948 жылғы араб-израиль соғысы

Британдықтар Палестинадан шығатындарын жариялағаннан кейін және Біріккен Ұлттар Ұйымы Палестинаны бөлуге келісім берген соң, 1947-48 жылдарғы Палестинадағы Азамат соғысы басталды. Хагана, Ишувтың палестиналық арабтармен соғысында басты рөл атқарды. Алғашқыда оның күші еврей аймақтарын арабтардың шабуылдарынан қорғауға жұмсалды, бірақ британдықтардың араласу қаупі басылып, британдықтар шегіне бастағаннан кейін Хагана шабуылға көшіп, көбірек аумақты басып алды. Израильдің тәуелсіздік туралы жариялануынан және 1948 жылғы 15 мамырда Араб-Израиль соғысының басталуынан кейін Хагана, енді жаңа мемлекеттің армиясы ретінде, айналасындағы араб мемлекеттерінің басқыншы әскерлерімен күресті.