Кіріспе

1948 жылғы Палестина соғысындағы жаппай қырғындар 1948 жылғы Палестина соғысы барысында жүздеген бейбіт азаматтар мен қарусыз әскерлердің қаза болуына себеп болды. Осы оқиғалардың тарихын 1980-ші жылдардан бастау алған «Жаңа тарихшылар» және палестиналық ғалымдар қайта қарастырды.

Өмірбаян

Палестина арабтары, британдық билік және палестиналық еврейлер арасындағы мандаттық Палестинадағы 30 жылға жуық қақтығыстан кейін, британдықтар 1947 жылдың ақпан айында мандатты тоқтатуға шешім қабылдады. 1947 жылдың 29 қарашасында Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Палестинаны бөлу жоспарын қабылдау және іске асыруды ұсынатын 181 (II) қарар қабылдады. Дауыс беруден кейін бір күні арабтар еврейлерге шабуыл жасады, алғашқы екі аптада 126 еврей қаза тауып, жауап ретінде Адендегі босқындар лагерінде 75 адам өлтірілді. Иерусалимде еврей бизнесі мен еврейлер тұратын аудандар шабуылға ұшырады, кейбіреулері көшеде пышақталды немесе автобустарда өлтірілді. Араб аудандарында да еврейлерге шабуыл жасалды. Гвулот кибуцында алты еврей қызы қаза тауып, үлкен қалаларда снайперлер (оның ішінде жалдамалылар) еврей жаяу жүргіншілері мен көліктерге атқылады. Кармель базарына да шабуыл жасалып, еврейлер тұратын аудандарға гранаталар лақтырылды. Ел бойынша еврей көліктеріне тас лақтырылды, ал Польша мен Швеция консулдықтары шабуылға ұшырады. 1947 жылдың желтоқсан айында Мамилла сауда орталығына жасалған шабуыл есімізде қалған оқиғалардың бірі болып сақталды. Араб жағынан қаза тапқандардың саны белгісіз, бірақ Бенни Моррис бұл көрсеткіш еврейлерден сәл жоғары немесе одан да көп болуы мүмкін дейді. Моррис өзінің кітабында 1950 жылы Хадж Амин әл-Хусейни 12 мың адам қаза тапқанын айтқанын келтіреді. Бенни Морриске сәйкес, Ишув (немесе кейіннен Израиль) әскерлері 24 қырғын кезінде шамамен 800 араб азаматы мен әскери тұтқынды өлтірді. Палестиналық зерттеуші Салман Абу Ситта 33 қырғынды тізімдеді, олардың жартысы азаматтық соғыс кезеңінде болды. Еврейлерге қарсы жасалған негізгі қырғындар мен шабуылдар: Хайфа мұнай өңдеу зауытындағы қырғын, онда Иргун мүшелері көпшілікке бомба лақтырғаннан кейін 39 еврей араб жұмысшыларымен бірге қаза тапты; кейбір мәліметтер бойынша, араб легионының қатысуымен 120-150 тұрғын мен қорғаушының қаза тапқан Кфар Эцион қырғыны. Хадсаха медициналық конвойындағы қырғында 80 адам қаза тауып, арабтар медициналық қызметкерлерді жаппай өлтірді. Розмари Эсбердің сөзіне қарағанда, Израиль мұрағаттары мен палестиналық куәліктер көптеген араб ауылдарында кісі өлтірулер болғанын растайды. Моррис "ең ауыр жағдайлар" деп Салихадағы 60-70 адамның қазасын, Дейр Ясиндегі 112 адамның қазасын, Лиддадағы 250 адамның қазасын, Тантурадағы 40-ден астам 200-ға дейін адамның қазасын және Әбу Шушадағы 60-70 адамның қазасын атады. Әл-Даваймадағы қаза тапқандардың саны туралы мәліметтер әртүрлі. Салех Абд әл-Жауад 100-200 адамның қаза тапқанын, Дэвид Бен Гурион 70-80 адамның қаза тапқанын айтады. Салех Абд әл-Жауад ауылдың мухтарынан алған мәліметке сәйкес, Әл-Давайма қырғынынан кейін 455 адам жоғалып кеткен, оның ішінде 170 әйел мен бала бар. 1948 жылдың 4 қаңтарында Лехи Яффа қалалық әкімшілігінде орналасқан жарымәскери Аль-Наджада штаб-пәтеріне бомба салынған жүк көлігін жарылды, 15 араб қаза тауып, 80 адам жарақат алды. 5 және 6 қаңтар аралығындағы түнде Иерусалимде Хагана араб ополчендерін жасырып алған Семирамис қонақ үйін бомбалады, 24 адам қаза тапты. Келесі күні Иргун мүшелері ұрланған полиция көлігінен Яффа қақпасының жанында автобус күтіп тұрған көпшілікке баррель бомбасын лақтырып, 20 адамды өлтірді. 18 ақпанда Рамла базарында тағы бір Иргун бомбасы жарылып, 7 адам қаза тауып, 45 адам жарақат алды. 28 ақпанда "Палмах" Хайфадағы гаражға бомбамен шабуыл жасап, 30 адамды өлтірді. 1948 жылдың 1 ақпанынан бастап Әмин әл-Хусейнидің жақтастары британдық дезертирлердің көмегімен Иерусалимдегі еврей қауымына қарсы үш шабуыл ұйымдастырды. Палестина Постының бас кеңсесіне, Бен-Иегуда көшесіндегі базарға және Еврей агенттігі кеңсесінің ауласына бағытталған бомбалар қолданылып, тиісінше 22, 53 және 13 еврей адам қаза тапты. 1948 жылдың алғашқы айларында Каир мен Хайфа арасындағы темір жол жиі шабуылға ұшырады. 31 наурызда Кесария маңындағы еврейлер қонысы Биньяминаның жанында минаға түсіп, 40 адам қаза тауып, 60-ы жарақат алды. Қаза тапқандардың барлығы да бейбіт тұрғындар, көбісі арабтар. Пойызда солдаттар да болғанмен, ешқайсысы зардап шекпеді. Палестина Посты мен Нью-Йорк Таймс газеттері шабуылды Лехиге байланыстырды.

Салдарлар

Тарихшылардың пікірінше, қасақана болған жағдай немесе басқаша, қырғындар палестиналық араб халқының көшіп кетуіне зор әсер еткен. Мысалы, Дейр Ясиндегі қырғын араб халқының арасында бұрынғы барлық операциялардың нәтижесінен туған қорқыныштан әлдеқайда күшті үрей туғызды және көптеген аймақтарда палестиналықтардың жаппай қашуына себеп болды, өйткені Дейр Ясинде болған нақты оқиғалар БАҚ-тар тарапынан қатты әшекейленіп көрсетілді. Бұған қоса, Дейр Ясиндегі қырғын араб мемлекеттері үшін Израильге қарсы араласуға күшті себеп болды. Араб Лигасының төрағасы Азам Паша: "Дейр Ясиндегі қырғын араб елдерінің ашу-ызасын тудырды және араб әскерлерін кіргізуге ең маңызды фактор болды" деді.

Тарихшылардың жаңа көзқарастары

1980 жылдардан бастап ізраилдық тарихшылардың бір тобы Израильдің тарихи көзқарасын сынға алды. Израильдің жаңа тарихшылары кісі өлтірулер мен жаппай қырғындар туралы деректерге назар салды.

Арабтардың Палестинадағы яһудилерге ескертулері мен қырғын-қуанаттармен қорқытулары

Бөлу туралы дауыс беруден кейін кейбір араб басшылары Палестинадағы еврей халқына қауіп төндірді. Мысалы, олар "еврейлерді теңізге айдап салу" немесе Палестинаны "сионистік індеттен" тазалау туралы айтты. Бенни Моррис арабтардың нақты мақсаттары көбірек күрделі деп есептейді, олар еврейлерді жеңе алмайтындарын жақсы білгендіктен, ал Гелбер бұл ресми мәлімдемелерді "мағынасыз" деп қарастырады және "олардың [армияларының] іс-әрекеттері арабтардың басқыншылығының мақсаттары шектеулі болғанын және негізінен араб Палестинасын еврейлердің толық үстемдігінен сақтап қалуға бағытталғанын" көрсетеді.

"Қорал-жарақ тазалығы"

Соғыстан бұрын Палестинада арабтар мен яһудилер арасындағы қақтығыс кезінде "қару тазалығы" принципі Иргун мен Хагананың арабтарға қатысты ұстанымдарын ажырату үшін қолданылды, соңғысы осы принципке адал екендігімен мақтанды. Бірақ егер ол "білім беруде маңызды құндылық ретінде сақталса", онда практикалық деңгейде ол "бірқатар бұрмаланған және қасақана жасырылған" еді. 1946 жылы Хагана басшыларының кездесуінде Бен-Гурион Палестина арабтары мен араб мемлекеттері арасындағы қақтығыс болатынын болжады. "Қару тазалығы" принципіне қатысты ол: "Мақсат кез келген құралды ақтамайды. Біздің соғысымыз моральдық негізде салынған" деді. 1948 жылғы соғыста Пальмахқа байланысты саяси партия Мапам "соғыстың моральдық беделін сақтау үшін еврейлердің қару тазалығын қатаң сақтауды" талап етті. Мапам мүшелері араб босқындары мәселесіндегі оның ұстанымы үшін сынағанда, Бен-Гурион оларға Лидда мен Рамла оқиғаларын еске салды және "арабтардың қашуына себеп болған осы қиын жағдайға Пальмах офицерлерінің жауапкершілігі бар екенін" айтты. Азамат соғысы кезінде Хагана оперативтілеріне әйелдер мен балаларға зиян келтірмеу туралы ескерту жасалған, бірақ Иргун мен Лехи бұл ережені аз сақтады, ал "палестиналық араб жасақтары көбінесе бейбіт тұрғындарды нысанаға алды". Морриспен салыстырғанда, Ескі қаланың еврей тұрғындары қуылды және 600-ы өлтірілді, ал еврей ауылдары тұрғындарымен бірге жойылғанға дейін эвакуацияланды. Араб әскерлері жасаған қасіреттерге Ницзанимде маусым айында әйелдердің денелерін қиып өлтіру, Бен-Шемендегі жетімдер үйін жабдықтау кезінде 14 еврей азаматын өлтіру, араб жасақтарына түскен еврей жауынгерлерін жиі азаптап, ерекше қатыгездікпен қинау жатты. Жүкті әйелдердің іштері де ашылған. Соғыстың соңында, әсіресе "Хирам" операциясы кезінде Израиль қорғау күштері жасаған қырғынды түсіндіру үшін Моррис пен Йоав Гелбер тәртіпсіздік жеткіліксіз себеп екенін айтады. Гелбер "әскерлердің палестиналықтарға деген кері сезімдерін" және палестиналықтардың бұрынғы операциялардағыдай қашпағанын атап өтті. Гелбердің тұрғындар, босқындар, тұтқындар және қаза болғандар туралы сандық мәліметтеріне сүйене отырып жасаған талдауына сәйкес, жоғалған адамдар жоқ, демек, қырғын болған жоқ. Илан Паппе Александронидің бұрынғы сарбаздары мен палестиналық босқындардың куәліктері керісінше, кем дегенде 200 қарусыз Тантура ауыл тұрғындары, ізгілікпен қарағанда, израильдік сарбаздардың қазасына снайперлік оқтардың себеп болғандығына немесе кейіннен олардың қару жасырғаны туралы негізсіз айыпталуына байланысты өш алу үшін өлтірілгенін дәлелдейді.

Палестиналық перспективалар

Надин Пикаду, "1948 жылғы соғыстардың тарихнамасы" атты еңбегінің авторы, 1948 жылғы соғыстың палестиналық тарихнамасының дамуын зерттеді. Ол Дейр Ясин қазалы оқиғасы ұзақ уақыт бойы "палестиндік құрбандардың трагедиясын қорытындылау үшін жеткілікті болғандай" талқыланған жалғыз оқиға болып қала берді деп айтады. Ол "жаппай естелік палестиналық ұлтшылдық жұмылдырумен араласқан кезеңде, трагедияны көрсету үшін бір мысал жеткілікті болды" деп санайды. Салех Абд әл-Жауадтың 2007 жылы жүргізген зерттеуіне сілтеме жасай отырып, "1948 жылғы соғыста палестиналық босқындар проблемасының құрылуы" туралы жазады. Ол қазалар палестиналық тарихшылардың алаңдаушылығын салыстырмалы түрде кеш тартқанын, бірақ "палестиналықтар өз тарихын жаза бастағанда, қазалар мәселесі сөзсіз жаппай көшіп кетудің маңызды факторы болды" деп жазады. Пикаду "палестиналық тарихнама палестиналықтарды Израиль саясатының пассивті құрбандары ретінде қарастырады, бұл 1947–48 жылдардағы шайқастарға зерттеушілердің шектеулі көңіл бөлгендігінен көрінеді" деп атап өтті. 9 сәуірде Иргун мен Лехидің 120-ға жуық адамы Нахшон операциясы аясында ауылға шабуыл жасады. Жаман қаруланған тұрғындар күткеннен гөрі қарсылық көрсетіп, жауап берді. Шабуылшылар төрт адамды өлтірді. 1948 жылғы 11 сәуірде Палестинадағы Халықаралық Қызыл Крест делегациясының басшысы Жак де Рейнье Дейр-Ясинге барып, "200-ден астам ер адам, әйелдер мен балалардың өлгенін" байқады. Соғыстан кейін кейбір ауыл тұрғындары Иерусалимнің көшелерінде көрсетілгеннен кейін өлтірілді. Бір топ тұтқын жақын маңдағы карьерде, ал басқалары Шейх-Бадерде атылды. Тарихшылар бүгінгі таңда өлім-жітім саны 100-120-ға дейін деп есептейді. 2007 жылы Израиль әскери тарихшысы Ури Милштейн "Дейр Ясиндегі қанды жала" атты даулы кітап жариялады, онда ол Дейр Ясиндегі оқиғалар қаза болғандықтан емес, шайқастың нәтижесі болды деп мәлімдеді. Оның үстіне, ол ауылға шабуылдан кейін орын алған зұлымдықтардың шынайылығын жоққа шығарды. Надин Пикаду да оқиғаларды түбегейлі түрде түсіндіріп, палестиналық тарихнамада "Дейр-Ясин қазасы Дейр-Ясин шайқасын басып қалды" деп санайды. Хагана сарбаздары мен бронеавтомобильдермен қорғалған аймаққа жетісуге тырысқан конвойға шабуыл жасалды. Араб жауынгерлеріне австралиялық офицердің айтуынша, конвойдың мақсаты – араб кварталдарына шабуыл жасап, Рамаллаға апаратын жолды кесіп тастау. Үлкен араб күштері конвойға тұзақ құрып, ұрыста бірнеше көлік атып тасталды, олар кері шегіне алмады. Ұрыс жеті сағатқа созылды, ал британдықтардың араласуы кешікті. Конвойдан 79 адам қаза тапты, олардың басым көпшілігі – азаматтық тұрғындар. Осы оқиғадан кейін Жак де Рейнье болашақта барлық конвойлардың әскери күзеттен босатылып, Қызыл Кресттің қорғауына берілуін ұсынды. Бұл тез арада келісілді. Ол сондай-ақ анклавты осындай жағдайларда демилитаризациялауды сұрады, бірақ сионисттік билік бұдан бас тартты. Оқиғаның барлығы қаза болғандықтан қарастырылса да, Моррис оны шайқас деп санайды, себебі араб және Хагана милициясы арасында атыс болды және Скопус тауына бара жатқан жабдықтау конвойы нысанаға алынды. Ол қарусыз медициналық қызметкерлердің көп саны қаза тапқанын атап өтті.

Лидда

1948 жылдың шілдесінде израильдіктер Лидда және Рамле қалаларын басып алу үшін "Дэнни" операциясын бастады. Лиддаға жасалған алғашқы шабуыл 11 шілде күні түстен кейін болды, 89-шы батальон бронетранспортерлер мен джиптерге мініп қалаға шабуыл жасады, "қозғалған әр нәрсеге пулеметтен оқ жаудырды". "Оннан кем емес арабтың (мүмкін 200-ге дейін)" қаза болды. Моррис айтуынша, оқиғаны сол кездегі әскерилердің бірі жазған сипаттама "ұрыс пен қырғын элементтерін біріктіреді". Оқтар басып алушы әскерлерге қарсы атылды. Израильдік әскерилер өзін қоршаған мыңдаған жауырыған қала тұрғындарының арасында оқшауланғандықтан және "қаланың басылғандығын түсінгендіктен" қорқыныш пен ашу сезімдеріне бөленді. Оларға "көрінетін кез келген нысанаға" немесе "көшеде көрінетін" әркімге оқ атуға бұйрық берілді. Араб халқы үрейленді. Көптеген адамдар көшеге шығып, қаза тапты. Осыдан кейін болған оқиғалар туралы тарихшылар арасында пікір талас тудырып отыр. Моррис айтуынша, Дахмаш мешітіндегі бір топ тұтқындар қашып кетуге тырысқан, мүмкін олар қырғынға ұшырайды деп қорқып. Израиль әскерлері мешіт аумағына гранаталар мен ракеталар лақтырып, ондаған арабтарды атып өлтірді. Алон Кадиш және Авраам Села екі мешіт шатасқандығын жазады. Олардың сөзіне қарағанда, тұтқындар тек Ұлы мешіт маңында жиналған, онда ешқандай оқиға болған жоқ, ал Дахмаш мешітінде 50-60 қарулы арабтың тобы бекінген. Мешітке жасалған шабуыл салдарынан 30 араб әскери және бейбіт азамат, соның ішінде қарттар, әйелдер мен балалар қаза тапты. Моррис "нервоздық Пальмах сарбаздары мешіт аумағында тұтқындарды қырғынға ұшыратты" деп жазады. Гелбер бұл оқиғаны "Дейр Ясиндегіден де қанды қырғын" деп сипаттайды. Алон Кадиш және Авраам Села бұл "бейбіт тұрғындар, жалданып алынған соғысшылар мен ресми әскерлер арасындағы шекараның жоқ болған қатал шайқас" екенін жазады.