Кіріспе
Британдық компанияның билігіне қарсы көтеріліс 1857 жылға дейінгі аймақтық демографиялық деректермен және 1871 жылғы Үндістанның алғашқы санағымен салыстырғанда, шамамен 800 000 үндінің қаза тапқаны, ал одан да көп болуы мүмкін, көтеріліс кезінде де, оның салдарынан туған ашаршылықтар мен жұқпалы ауруларда да қаза болды. | түйіндеме =
| науқандық қорап =
| тақырыбы = 1857 жылғы Үнді көтерілісі – Сепой бүлігі – 1857 жылғы революция
| себебі = Ост-Инд компаниясының әрекеттері компания армиясындағы үнді әскерлерін бүлікке шығарды. Бүлік кейбір аймақтарда азаматтық көтеріліспен жалғасты. 1857 жылғы Үнді көтерілісі – 1857–58 жылдары Ұлыбританияның атынан егеменді билік ретінде әрекет еткен Британдық Шығыс Үндістан компаниясының билігіне қарсы Үндістандағы ірі көтеріліс болды. Көтеріліс 1857 жылдың 10 мамырында Делидің солтүстік-шығысындағы Мирут қаласындағы компания армиясының сепойларының бүлігі түрінде басталды. Содан кейін ол негізінен Жоғарғы Ганг жазығы мен Орталық Үндістанда басқа бүліктер мен азаматтық көтерілістерге ұласты. "1857 жылғы көтеріліс көбінесе солтүстік Үнді Ганг жазығымен және Орталық Үндістанмен шектелді". Алайда, көтеріліс одан да солтүстік және шығыс аймақтарда да болды. Көтеріліс британдық билікке әскери қауіп төндірді және 1858 жылдың 20 маусымында Гвалиорда көтерілісшілердің жеңілісімен тоқтатылды. 1858 жылдың 1 қарашасында британдықтар кісі өлтіруге қатысы жоқ барлық көтерілісшілерге рақымшылық берді, бірақ жаулықтардың ресми түрде аяқталғанын 1859 жылдың 8 шілдесіне дейін жарияламады. Көтерілістің атауы даулы, оны Сепой бүлігі, Үнді бүлігі, Ұлы көтеріліс, 1857 жылғы көтеріліс, Үнді көтерілісі және Бірінші тәуелсіздік соғысы деп әртүрлі сипаттайды. "Индиядағы 1857–58 жылдардағы оқиғалар бүлік, көтеріліс, көтеріліс және алғашқы тәуелсіздік соғысы ретінде әртүрлі белгілі, бұл пікірталас империялық тарихтың қаншалықты даулы екенін көрсетеді". Үнді көтерілісі әртүрлі көзқарастардан туған наразылықтармен күш алды, оның ішінде британдық үлгідегі әлеуметтік реформалар, қатал жер салығы, кейбір бай жер иелері мен ханзадаларға қарапайым қарау және британдық билік әкелген жақсартуларға күмәндану. Көптеген үндістер британдықтарға қарсы көтерілді, бірақ сонымен қатар британдықтар үшін де соғысты, ал көпшілігі британдық билікке бағынушылық танытты. Көптеген үндістер әртүрлі себептермен британдықтарға қарсы қару қолға алды. Екінші жағынан, көптеген адамдар британдықтар үшін соғысты, ал көпшілігі, әрине, келісіп қалды. Сондықтан түсіндіру үшін көтерілісшілердің ниеттерін қарастыру қажет. Кейбір аймақтарда, әсіресе Авадта, көтеріліс британдық қанаушылыққа қарсы патриоттық көтеріліс сипатын алды. Алайда көтерілісшілердің басшылары жаңа саяси жүйенің пайда болуын болжаған ешқандай діни сенімді жарияламады. "Олар жаңа тәртіпті құру үшін тұтас идеологияны немесе бағдарламаны жасаған жоқ". Дегенмен, көтеріліс Үндістан мен Британ империясының тарихында маңызды шешімді кезең болды. 1857–58 жылдардағы Үндістандағы оқиғалар британдық Үндістанның ғана емес, сонымен қатар бүкіл Британ империализмінің тарихында үлкен өзгерістерге әкелді. Бұл Шығыс Үндістан компаниясының тарауына және британдықтарды 1858 жылғы Үндістан үкіметі туралы заң арқылы армияны, қаржы жүйесін және Үндістандағы әкімшілікті қайта ұйымдастыруға мәжбүр етті. Содан кейін Үндістанды жаңа Британдық Радж тікелей британ үкіметі басқарды және басқа британдық азаматтарға ұқсас құқықтар берілді. 1858 жылы Үндістанды басқару Шығыс Үндістан компаниясынан Таққа ауысқанда, Ханым Виктория мен Принц Альберт билікті беру туралы жарлықты төзімділік пен мейірімділік құжатына айналдыру үшін бұрын-соңды болмағандай араласты. Олар Үндістан халқының Британияның барлық азаматтары сияқты қорғалуы керектігін айтқан шартты ұстануға мәжбүр болды. Уақыт өте келе, бұл патшалық араласу 1858 жылғы Жарлыққа Үндістан субконтинентінде "Үндістан бостандықтарының Магна-картасы" деп атауға әкелді, бұл сөзбұға кейіннен Ганди сияқты үнді ұлттықтары императорлық заң аясында теңдікті сынауға тырысқанда қолданды. "1858 жылы Ханым Викторияның татуласу жарлығына немкес қарайтын британдықтар Үндістерге өз істерін басқаруда көбірек құқық берудің қажеттілігін сезбеді. Осы жағдайларда, батыстық кітаптарды оқудан туған ұлтшылдық идеясы ақылды және белсенді үндістердің санасында тез арада қалыптасты".
Based on a rough comparison of the sketchy pre 1857 regional demographic data and the first 1871 Census of India, probably 800,000 Indians were killed, and very likely more, both in the rebellion and in the famines and epidemics of disease that were caused as a result in its immediate aftermath. | notes =
| campaignbox =
| title = Indian Revolt of 1857 Sepoy Mutiny Revolution of 1857
| casus = Actions by the East India Company led Indian troops in the Company's army to mutiny. The mutiny was followed by a civil rebellion in some regions. The Indian Rebellion of 1857 was a major uprising in India in 1857–58 against the rule of the British East India Company, which functioned as a sovereign power on behalf of the British Crown. The rebellion began on 10 May 1857 in the form of a mutiny of sepoys of the company's army in the garrison town of Meerut, northeast of Delhi. It then erupted into other mutinies and civilian rebellions chiefly in the upper Gangetic plain and central India,efn|"The 1857 rebellion was by and large confined to northern Indian Gangetic Plain and central India. "efn|"The revolt was confined to the northern Gangetic plain and central India." though incidents of revolt also occurred farther north and east. efn|Although the majority of the violence occurred in the northern Indian Gangetic plain and central India, recent scholarship has suggested that the rebellion also reached parts of the east and north." The rebellion posed a military threat to British power in that region,efn|"What distinguished the events of 1857 was their scale and the fact that for a short time they posed a military threat to British dominance in the Ganges Plain." and was contained only with the rebels' defeat in Gwalior on 20 June 1858. On 1 November 1858, the British granted amnesty to all rebels not involved in murder, though they did not declare the hostilities to have formally ended until 8 July 1859. The name of the revolt is contested, and it is variously described as the Sepoy Mutiny, the Indian Mutiny, the Great Rebellion, the Revolt of 1857, the Indian Insurrection, and the First War of Independence. efn|"The events of 1857–58 in India (are) known variously as a mutiny, a revolt, a rebellion and the first war of independence (the debates over which only confirm just how contested imperial history can become) "
The Indian rebellion was fed by resentments born of diverse perceptions, including invasive British style social reforms, harsh land taxes, summary treatment of some rich landowners and princes, and scepticism about the improvements brought about by British rule. efn|"Indian soldiers and the rural population over a large part of northern India showed their mistrust of their rulers and their alienation from them. For all their talk of improvement, the new rulers were as yet able to offer very little in the way of positive inducements for Indians to acquiesce in the rule." Many Indians rose against the British; however, many also fought for the British, and the majority remained seemingly compliant to British rule. efn|"Many Indians took up arms against the British, if for very diverse reasons. On the other hand, a very large number actually fought for the British, while the majority remained apparently acquiescent. Explanations have therefore to concentrate on the motives of those who actually rebelled." In some regions, most notably in Awadh, the rebellion took on the attributes of a patriotic revolt against British oppression. However, the rebel leaders proclaimed no articles of faith that presaged a new political system. efn|"(they) generated no coherent ideology or programme on which to build a new order." Even so, the rebellion proved to be an important watershed in Indian and British Empire history. efn|"The events of 1857–58 in India, marked a major watershed not only in the history of British India but also of British imperialism as a whole." It led to the dissolution of the East India Company, and forced the British to reorganize the army, the financial system, and the administration in India, through passage of the Government of India Act 1858. India was thereafter administered directly by the British government in the new British Raj. promised rights similar to those of other British subjects. efn|"When the governance of India was transferred from the East India Company to the Crown in 1858, she (Queen Victoria) and Prince Albert intervened in an unprecedented fashion to turn the proclamation of the transfer of power into a document of tolerance and clemency. They insisted on the clause that stated that the people of India would enjoy the same protection as all subjects of Britain. Over time, this royal intervention led to the Proclamation of 1858 becoming known in the Indian subcontinent as 'the Magna Carta of Indian liberties', a phrase which Indian nationalists such as Gandhi later took up as they sought to test equality under imperial law" In the following decades, when admission to these rights was not always forthcoming, Indians were to pointedly refer to the Queen's proclamation in growing avowals of a new nationalism. efn|"Ignoring the conciliatory proclamation of Queen Victoria in 1858, Britishers in India saw little reason to grant Indians a greater control over their own affairs. Under these circumstances, it was not long before the seed idea of nationalism implanted by their reading of Western books began to take root in the minds of intelligent and energetic Indians."
Шығыс Үндістан компаниясының Үндістанда кеңейуі
Британдық Шығыс Үндістан компаниясы 1612 жылдан бері Үндістанда бекініп, алдында сауда мақсатымен құрылған фабрикалық аймақтарды басқарғанмен, 1757 жылғы Пласси шайқасындағы жеңісі Шығыс Үндістандағы оның мызғымалы орнының бастауын берді. Бұл жеңіс 1764 жылы Бухар шайқасында Шығыс Үндістан компаниясының әскері Моғол императоры Шах Алам II-ні жеңген кезде нығайтылды. Жеңіліске ұшыраған император компанияға Бенгалия провинцияларында (қазіргі Бенгалия, Бихар және Одиша) «Дивани» деп аталатын «Салық жинау» құқығын берді. Компания көп ұзамай Бомбей және Мадрас маңындағы аумақтарын кеңейтті; кейіннен англо-майсур соғыстары (1766–1799) және англо-маратха соғыстары (1772–1818) Үндістанның одан да көп бөлігін бақылауға алып келді. 1806 жылы Веллор бүлігі индустар мен мұсылмандар арасында наразылық тудырған жаңа форма киім ережелерінен туды. 19 ғасырдың басында генерал-губернатор Уэлсли компанияның аумақтарын екі онжылдыққа созылған қарқынды кеңейтуді бастады. Бұл компания мен жергілікті билеушілер арасындағы бағынышты одақтар немесе тікелей әскери аннексия арқылы іске асырылды. Бағынышты одақтар индус махараджалары мен мұсылман навабтарының княздық мемлекеттерін құрды. Пәнджаб, Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциясы және Кашмир 1849 жылы Екінші англо-сик соғысынан кейін аннексияланды; алайда, Кашмир 1846 жылғы Амритсар шарты бойынша бірден Джаммудың Догра әулетіне сатылды, соның нәтижесінде княздық мемлекетке айналды. Непал мен Британдық Үндістан арасындағы шекаралық дау 1801 жылдан кейін күшейіп, 1814–16 жылғы англо-непал соғысына әкеп соқты және жеңілген Гуркшаларды британдық ықпалға өткізді. 1854 жылы Берар аннексияланды, ал екі жылдан кейін Оуд штаты қосылды. Де-факто компания Үндістанның көп бөлігінің үкіметіне айналды.
Көтерілістің себептері
1857 жылғы Үндістан көтерілісі жекелеген оқиғаның емес, уақыт өте келе жиналған факторлардың салдарынан туындады. Сепоилер – компания әскеріне қабылданған үнді сарбаздары. Көтеріліске дейін әскерде 300 мыңнан астам сепои болды, ал британдықтардың саны шамамен 50 мыңға жетеді. Шығыс Үндістан компаниясының әскерлері үш президенттік армияға бөлінді: Бомбей, Мадрас және Бенгал. Бенгал армиясы негізінен Авад және Бихар аймақтарынан брахмандар, раджпуттар және бхумихарлар сияқты жоғары касталардан сарбаздарды қабылдады, тіпті 1855 жылы төменгі касталардың әскери қызметке қабылдауын шектеді. Ал Мадрас және Бомбей армиялары «жергілікті, касталық бейтарап армиялар» болды, олар «жоғары касталы адамдарды артық қабылдамады». Бенгал армиясындағы жоғары касталардың үстемдігі көтеріліске әкелген бастапқы бүліктердің бірі деп есептеледі. 1772 жылы Уоррен Хейстингс Форт-Уильямның бірінші генерал-губернаторы болып тағайындалғанда, оның алғашқы қадамдарының бірі – компания әскерін жедел кеңейту болды. Бенгалдан келген сепоилер – олардың көпшілігі Пласси және Буксар шайқастарында Компанияға қарсы күрескен – енді британдықтардың күдігіне ілінгендіктен, Хейстингс Авад және Бихардың жоғары касталы ауылдық раджпуттары мен бхумихарларынан батысқа қарай сарбаздарды жалдады, бұл практика келесі 75 жыл бойы жалғасты. Дегенмен, кез келген әлеуметтік шиеленісті болдырмау үшін компания әскери тәжірибесін олардың діни ғұрыптарының талаптарына бейімдеуге де шаралар қолданды. Осылайша, бұл сарбаздар жекелеген жайларда тамақтанды, сонымен қатар, олардың кастасына зиян келтіретін деп саналған шетелдегі қызметтен бас тартты, ал армия жақын арада индуист мейрамдарына ресми мәртебе берді. «Жоғары касталық ғұрыптарды ынталандыру, алайда, үкіметті сепоилер өздерінің құқықтары бұзылғанда наразылық білдіруге, тіпті бүлік шығаруға осал қылды». Стокс «Британдықтар ауылдық қауымдастықтың әлеуметтік құрылымына араласудан мұқият сақтанды, ол көбінесе өзгеріссіз қалды» деген пікірді келтіреді. 1856 жылы Шығыс Үндістан компаниясы Оудхты (Авадхты) басып алғаннан кейін көптеген сепоилер Оудх соттарындағы жер иелері ретіндегі артықшылықтарын жоғалтуынан және аннексия салдарынан жер салығының ұлғаюын күтуінен алаңдады. Басқа тарихшылар 1857 жылы кейбір үнді сарбаздары миссионерлердің болуын ресми ниеттің белгісі деп түсініп, компания индустар мен мұсылмандарды христиан дініне жаппай көшіруді жоспарлап отырғанына сенгенін айтады. 1830-шы жылдардың басында Уильям Кэри және Уильям Уилберфорс сияқты евангелистер сатиді жою және индуист әйелдерінің қайта үйленуіне рұқсат беру сияқты әлеуметтік реформаларды қабылдауға сәттілікпен талап еткенімен, сепоилердің адалдығына бұл оқиғалар әсер еткенін көрсететін дәлел аз. Көтеріліс күніне он ай қалғанда, 1856 жылдың 25 шілдесінде қабылданған Жалпы әскери қызметке қабылдау туралы заң наразылықтың басты себебі болды. Жоғарыда айтылғандай, Бенгал армиясының сарбаздары шетелде қызмет етуден босатылған. Олар тек өздері жүріп бара алатын аумақтарда ғана қызмет ететін. Генерал-губернатор лорд Далхаузи мұны аномалия деп қарады, өйткені Мадрас және Бомбей армиясының барлық сепоилері және Бенгал армиясының алты «Жалпы қызмет» батальоны қажет болған жағдайда шетелде қызмет етуге міндеттенген. Нәтижесінде, Бірма мен Қытайдағы белсенді қызметке контингенттерді қамтамасыз ету жүгі екі кіші президенттік армиясына теңсіз түсті. Лорд Каннинг, Далхаузидің генерал-губернаторының мұрагері қол қойған заң бойынша, Бенгал армиясына жаңадан шақырылғандар ғана жалпы қызмет үшін міндеттеме қабылдауы керек еді. Алайда, жоғары касталы сепоилер бұл ереже соңында оларға да қатыстырылады деп қорқып, сондай-ақ ұлдары әкелерінің ізімен, отбасылық қызмет дәстүрі бар армияға кіруіне бөгет қояды деп ойлады. Тағылымдама мәселесі бойынша да наразылықтар болды. Бұл, сондай-ақ батальондағы британдық офицерлердің санының артуы, жоғарылау процесін баяулатты, ал көптеген үнді офицерлері тиімді болу үшін тым қартайғанша, офицерлік шенге жетпеді.
Энфилд мылтығы
Соңғы себепті жаңа Enfield Pattern 1853 үлгісіндегі оқ-дәрілі мылтықтың оқ-дәрісі болды. Бұл мылтықтар Minié оқтарын атқызып, бұрынғы мылтықтарға қарағанда тығыз жабысып, алдын ала майланған қағаз оқ-дәрілерді пайдаланды. Оқ-дәріні салу үшін сепоилер оқ-дәріні ашу үшін оқ-дәріні тістеп, ұнтақты босатуға мәжбүр болды. Осы оқ-дәрілердегі майдың сиыр етінен алынған майды (үндістер үшін қорлаушы) және шошқа етінен алынған майды (мұсылмандар үшін қорлаушы) қамтиды деген қауесет тарады. Компанияның бір шенеунігі бұл қиындықтарды атап өтті: егер осы оқ-дәрілердегі майлар діни көзқарастарға қарсы немесе оларға кедергі келтірмейтіні дәлелденбесе, оларды жергілікті әскерлерге сынаққа беруге кеңес берілмейді. Бұл майға үнді фирмасы Gangadarh Banerji & Co. жеткізген май кірді. Қаңтар айына қарай Enfield оқ-дәрілері жануар майымен майланған деген қауесет тарады. Компания шенеуніктері Дүм Дүмде жоғары касталы сепой мен төмен касталы жұмысшы арасындағы жанжал туралы естіді. Жұмысшы сепойді оқ-дәріні тістегені үшін кастасынан айырылғанын айтып қорқытты, бірақ осы уақытқа дейін мұндай оқ-дәрілер тек Мереутта ғана шығарылған, ал Дүм Дүмде емес. Британдықтар үнді халқының дінін жоюға тырысады деген әңгімелер тарады, ал жергілікті сарбаздарды олардың қасиетті кодексін бұзуға мәжбүрлеу осы әңгімеге әрі қосымша дәлел болар еді, және де осылай болды. Компания бұл саясаттың салдарынан тез арада бас тартып, тәртіпсіздікті басуға үміттенді. 27 қаңтарда әскери хатшы полковник Ричард Бирч қоймалардан шығарылатын барлық оқ-дәрілер майсыз болуын және сепоилердің өздеріне қалаулы қоспаны қолданып майлауына рұқсат берді. Сондай-ақ, оқ-дәріні салу процедурасы өзгертілді, оқ-дәрі тістемей, қолмен жыртылатын болды. Алайда, бұл көптеген сепоилерді қауесеттердің рас екеніне және олардың қорқыныштары негізді екеніне көндірді. Жаңа оқ-дәрілердегі қағаздың бұрынғыдан гәлсінірек және қаттырақ болғандықтан майға сіңірілгені туралы қосымша қауесеттер тарады. Ақпан айында Барракпурда осы қауесеттердің мәнін анықтау үшін тергеу комиссиясы құрылды. Куәгер ретінде шақырылған жергілікті сарбаздар қағаздың «тығыз және мата сияқты жыртылатынын» айтып шағымданды, қағаз жанып кеткенде май иісі сезілетінін және қағаздың өзінде май бар деген күдік саналарынан шығарылмайтынын мәлімдеді.
unless it be proven that the grease employed in these cartridges is not of a nature to offend or interfere with the prejudices of religion, it will be expedient not to issue them for test to Native corps.|author=|title=|source=
However, in August 1856, greased cartridge production was initiated at Fort William, Calcutta, following a British design. The grease used included tallow supplied by the Indian firm of Gangadarh Banerji & Co. By January, rumours abounded that the Enfield cartridges were greased with animal fat. Company officers became aware of the rumours through reports of an altercation between a high caste sepoy and a low caste labourer at Dum Dum. The labourer had taunted the sepoy that by biting the cartridge, he had himself lost caste, although at this time such cartridges had been issued only at Meerut and not at Dum Dum. There had been rumours that the British sought to destroy the religions of the Indian people, and forcing the native soldiers to break their sacred code would have certainly added to this rumour, as it apparently did. The company was quick to reverse the effects of this policy in hopes that the unrest would be quelled. On 27 January, Colonel Richard Birch, the Military Secretary, ordered that all cartridges issued from depots were to be free from grease, and that sepoys could grease them themselves using whatever mixture "they may prefer". A modification was also made to the drill for loading so that the cartridge was torn with the hands and not bitten. This, however, merely caused many sepoys to be convinced that the rumours were true and that their fears were justified. Additional rumours started that the paper in the new cartridges, which was glazed and stiffer than the previously used paper, was impregnated with grease. In February, a court of inquiry was held at Barrackpore to get to the bottom of these rumours. Native soldiers called as witnesses complained of the paper "being stiff and like cloth in the mode of tearing", said that when the paper was burned it smelled of grease, and announced that the suspicion that the paper itself contained grease could not be removed from their minds.
Азаматтық алаңдаушылық
Азаматтық көтеріліс әртүрлі сипатта болды. Көтерілісшілер үш топтан құралды: феодалдық дворяндар, ауыл иелері – талуқдарлар және шаруалар. Көптеген дворяндар, принцтердің асырап алған балаларын заңды мұрагерлер деп танудан бас тартқан Лапс доктринасы салдарынан атақтары мен жерлерінен айырылған, компанияның дәстүрлі мұрагерлік жүйеге араласып алғанын сезінді. Нана Сахиб және Джханси Раниі сияқты көтерілісшілердің басшылары осы топқа жатты; соңғысы, мысалы, егер оның асырап алған ұлы қайтыс болған күйеуінің мұрагері ретінде танылса, Британ Ост-Индия компаниясының үстемдігін қабылдауға дайын болды. Индор және Саугар сияқты Орталық Үндістанның басқа аймақтарында, мұндай артықшылықтар жоғалмаған жерлерде, әмірлер компанияға адал қалды, тіпті сепойлар көтеріліс жасаған аймақтарда да. Екінші топ – талуқдарлар, Оудхты жанекке алғаннан кейін жүргізілген жер реформалары нәтижесінде жерлерінің жартысын шаруаларға жоғалтты. Оудхтың барлық аймағында Бихар раджпут талуқдарлары көшбасшылықтың көп бөлігін қамтамасыз етті және 1857 жылы аймақта маңызды рөл атқарды. Көтеріліс күшейген сайын талуқдарлар жоғалтқан жерлерін тез қайта иеленді, және парадоксалды түрде, туыстық байланыстар мен феодалдық адалдыққа байланысты, шаруалар көптеген жағдайларда көтеріліске қосылғандықтан, олардан айтарлықтай қарсылық көрген жоқ, бұл британдықтарды қатты мазалады. Сондай-ақ, кейбір аймақтарда британдықтардың жоғары жер салығы салдарынан көптеген жер иелері отбасылары жерлерін жоғалтты немесе ақша қарыз берушілерге үлкен қарызға батты, бұл көтеріліске түрткіс болды; компаниядан басқа, ақша қарыз берушілер де көтерілісшілердің жек көруіне ұшырады. Азаматтық көтеріліс географиялық тұрғыдан да біркелкі болмады, тіпті солтүстік-орталық Үндістанның британдық бақылаудан шыққан аймақтарында да. Мысалы, салыстырмалы түрде гүлденген Музаффарнагар ауданы, компанияның суару жобасының нәтижесінде пайда тапқан және көтеріліс басталған Мераттың жанында орналасқан, тұрақты күйін сақтап тұрды. "Пайдалы және евангелистік рухтағы әлеуметтік реформалар", оның ішінде сатиді жою және жесірлердің қайтадан үйленуіне рұқсат беру, көптеген адамдардың, әсіресе британдықтардың, үнділік діни дәстүрлерге "араласып алғаны" туралы күдік тудырды. Кейбір тарихшылар, соның ішінде Крис Бейли, мұны "білімдердің қақтығысы" ретінде қарастыруды ұсынады, төңкеріске дейін және кейін діни билік өкілдерінің жарияланымдары мен куәліктерінде "әйелдерді қорлау", "британдықтардың қамқорлығындағы төмен адамдардың" көтерілуі, Батыс медицинасының тудырған "ластануы" және дәстүрлі астрологиялық билік өкілдерін қуғындау мен елемеу сияқты мәселелер көтерілді. Британдық мектептер де мәселе тудырды: жазылған куәліктерге сәйкес, математика діни білімді ығыстырып жатыр деген қауесеттер тарады, үнді діндерін "жек көруге" бағытталған оқулықтар таңдалды және қыз балалар білім алу арқылы "адамгершілік қауіпке" ұшырады.
Бенгал әскері
Шығыс Үндістан компаниясы әкімшілік мақсаттар үшін Үндістанды бөлген үш "президенттіктің" әрқайсысы өз армиясын ұстады. Олардың ішіндегі ең ірілері – Бенгал президенттігінің әскері болды. Басқа екі президенттіктен айырмашылығы, ол жоғары касталы индустар мен салыстырмалы түрде бай мұсылмандардан көптеген сарбаздарды тартты. Бенгал армиясының 18 жаттық атқыштар тобында мұсылмандар басым болды, ал индустар негізінен 84 реттелген жаяу және атқыштар полктерінде қызмет етті. Осылайша, атқыштар полктерінің 75 пайызы мұсылмандардан, ал жаяу әскер полктерінің 80 пайызы индустардан тұрды. Сондықтан сепайлар Үндістан қоғамының жер иеленуші және дәстүрлі топтарының алаңдаушылығына үлкен дәрежеде бейім болды. Компания билігінің алғашқы жылдары Бенгал армиясының касталық артықшылықтары мен әдет-ғұрыптарына төзімділік танытып, тіпті оларды қолдады. Бұл әскерлердің көп бөлігі Бихар және Авад аймандарының жер иеленуші раджпуттары мен брахмандарынан алынды және олар "Пурбиялықтар" деп аталды. 1840 жылдардан бастап Калькуттадағы жаңарушы режимдер осы дәстүрлер мен артықшылықтарға қауіп тудырған кезде, сепайлар өте жоғары діни статусына үйреніп, өз касталарының тазалығына нұқсан келтіру туралы ұсыныстарға өте сезімтал болды.
Мангал Пандей
1857 жылғы 29 наурызда Калькутта маңындағы Баракпур парад алаңында 34-ші БНИ-нің 29 жастағы Мангал Пандей, Шығыс Үндістан компаниясының соңғы әрекеттеріне ашуланып, өзінің командирлеріне қарсы көтеріліс жасайтынын мәлімдеді. Пандейдің мінез-құлқы туралы хабардар болған майор-сержант Джеймс Хьюсон тергеуге барды, сол кезде Пандей оған оқ атты. Хьюсон дабыл қақты. Оның адъютанты лейтенант Генри Бау көтерілісті тексеруге келгенде, Пандей оқ ашты, бірақ оның орнына Баудың атын ілді. Генерал Джон Хирси парад алаңына тергеу жүргізуге келді және кейіннен Мангал Пандейдің "діни ынтамен" отбасқандай болғанын мәлімдеді. Ол күзетшілердің бас командирі Джемадар Ишвари Прасадқа Мангал Пандейді тұтқындауға бұйрық берді, бірақ Джемадар бас тартты. Құзетшілер мен басқа да сепойылар, тек Шейх Палту деген бір солдатты қоспағанда, Мангал Пандейді ұстап алуға тартынды. Шейх Палту Пандейді одан әрі шабуыл жасауынан тоқтатты. Жолдастарын ашық және белсенді көтеріліске итермелей алмағаннан кейін, Мангал Пандей өз-өзіне қол жұмсауға тырысты, мылтығын кеудесіне тіреп, бармағымен оқты атты. Ол тек өзін жарақаттауға ғана қол жеткізді. 6 сәуірде әскери сотқа беріліп, екі күннен кейін асылды. Джемадар Ишвари Прасад өлім жазасына кесіліп, 21 сәуірде асылды. Полк таратылды және униформасы алынып тасталды, себебі олардың жоғары лауазымды тұлғаларға, әсіресе осы оқиғадан кейін, наразылық сезімі болды деп саналды. Шейх Палту Бенгал армиясында хавильдар шеніне көтерілді, бірақ 34-ші БНИ таратылғанға дейін көп ұзамай қаза тапты. Басқа полктердегі сепойылар осы жазаларды тым қатал деп есептеді. Кейбір тарихшылардың пікірінше, ресми таратылған кездегі жаңғырыс көтерілістің туындауына ықпал етті. Наразы бұрынғы сепойылар Ауадқа оралып, кек алу ниетімен келді.
1857 жылдың сәуіріндегі тәртіпсіздіктер
Сәуір айында Агра, Аллахабад және Амбала қалаларында тәртіпсіздіктер мен өрттер болды. Әсіресе, Амбалада, үлкен әскери гарнизон болған және бірнеше бөлімшелер жылдық оқ ату жаттығуларына жиналған жерде, Бенгал армиясының бас қолбасшысы генерал Ансонға оқ-дәрілерге байланысты бүлік болатыны анық болды. Азаматтық генерал-губернатордың қарсылығына қарамастан, ол оқ ату жаттығуын кейінге шегерді және сарбаздардың оқ-дәрілерді тістерімен емес, саусақтарымен жыртып алатын жаңа жаттығу енгізуге келісті. Бірақ ол Бенгал армиясының барлық бөлімдерінде осы тәртіпті міндетті ететін жалпы бұйрық шығармады. Ол Амбалада қалып, болашақ проблемаларды бейтараптандыру немесе сарбаздарды қорқытудың орнына, көптеген жоғары шенеуніктер жазды өткізетін салқын таулы аймақ Симлаға аттанды. Амбалада ашық көтеріліс болмаса да, сәуір айының соңында кең ауқымды өрттер болды. Әсіресе, Энфилд оқ-дәрілерін қолданған сарбаздарға тиесілі казарма ғимараттары мен британдық офицерлердің үйлері өртке тоғысты.
Мереут
Мереутте, үлкен әскери гарнизон қаласында, 2357 үнділік сепуи мен 2038 британдық сарбаз, сонымен қатар 12 британдық зеңбірек орналасқан. Бұл станцияда Үндістандағы британдық әскерлердің ең ірі шоғырлануы болды, кейіннен бұл алғашқы көтерілістің алдын ала жоспарланған құйрық емес, спонтанды жарылыс екенін көрсететін дәлел ретінде келтірілді. Ол өзінің 90 адамын шеруге шығып, оқ ату жаттығуларын орындауға бұйрық берді. Парадқа қатысқандардың бес адамынан басқасының барлығы оқтарды қабылдаудан бас тартты. 9 мамырда қалған 85 сарбаз әскери сотқа берілді, олардың көпшілігі 10 жылға қатаң еңбекпен түрмеге жабылды. 11 салыстырмалы түрде жас сарбазға бес жылға бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды. Барлық гарнизон әскері шеруге шығарылып, сотталғандардың киімдері шешіліп, тізбекке байланғандарын көрді. Түрмеге апарылғанда, сотталған сарбаздар оларды қолдамаған жолдастарын айыптады. Келесі күні сенбі болды. Кейбір үнді сарбаздары британдық кіші офицерлерін тұтқынға алынған сарбаздарды күшпен босату жоспарланып отырғаны туралы ескертті, бірақ бұл туралы хабарланған жоғары офицерлер ешқандай шара қабыланбады. Сондай-ақ, Мереут қаласында да наразылықтар болды, базарда ашулы наразылықтар өтті және кейбір ғимараттар өртке тоғыстырылды. Кешке британдық офицерлердің көпшілігі шіркеуге баруға дайындалып жатты, ал көптеген британдық сарбаздар демалыста болып, Мереут қаласындағы мәйрамханаларға немесе базарға барды. Үшінші атқыштар полкінің жетекшілігімен үнді әскерлері көтеріліс бастады. Алғашқы ошақты басуға тырысқан британдық кіші офицерлері көтерілісшілердің қолынан қаза тапты. Британдық офицерлер мен азаматтардың үйлеріне шабуыл жасалып, төрт ер адам, сегіз әйел және сегіз бала қаза тапты. Базардағы көтерілісшілер демалыстағы сарбаздарға шабуыл жасады. Сепуилер шамамен 50 үндістандық азаматты өлтірді, олардың кейбіреулері өздерінің жұмыс берушілерін қорғауға немесе жасыруға тырысқан офицерлердің қызметшілері болды. Сепуилердің 85 тұтқынға алынған жолдастарын босатуы спонтанды болған сияқты көрінеді, бірақ қаладағы кейбір азаматтық тәртіпсіздіктерді қалалық полиция бастығы Дхан Сингх Гурджар ынталандырды деген хабар бар. Кейбір сепуилер (әсіресе 11-ші Бенгалиялық тума жаяу әскерінен) көтеріліске қосылғанға дейін сенімді британдық офицерлерді, әйелдер мен балаларды қауіпсіз жерге эвакуациялады. Кейбір офицерлер мен олардың отбасылары Рампурға қашып, Навабтан пана тапты. Британдық тарихшы Филип Мейсонның айтуынша, 10 мамыр күні Мереуттан Делиге сепуилер мен соварлардың көпшілігінің баруы заңды болды. Бұл қала қабырғамен қоршалған, 40 шақырым қашықтықта орналасқан, ежелгі астана және қазіргі Моғол императорының резиденциясы болды, сонымен қатар Мереуттан өзгеше, онда британдық әскерлер гарнизоны болмады. Қаланың ішінде немесе жанында Бенгалиялық тума жаяу әскерінің үш батальондық полкі орналасқан. Кейбір бөлімдер тез арада көтеріліске қосылды, ал басқалары кері шегінді, бірақ көтерілісшілерге қарсы әрекет ету туралы бұйрықтарды орындаудан бас тартты. Түстен кейін қалада күшті жарылыс болды, ол бірнеше шақырымға естілді. Қару-жарақ пен оқ-дәрінің көптеген қорына ие қару-жарақ қоймасы көтерілісшілердің қолына түседі деп қорқып, ондағы тоғыз британдық офицер сепуилерге, соның ішінде өз күзетшілеріне де оқ атты. Қарсылық күштері үмітсіз болғандықтан, олар қару-жарақ қоймасын жарылысқа ұшыратты. Тоғыз офицердің алтауы аман қалды, бірақ жарылыс көшеде және жақын маңдағы үйлерде көптеген адамды өлтірді. Осы оқиғалар туралы хабарлар Дели маңындағы сепуилерді ашық көтеріліске итермеледі. Кейіннен сепуилер қару-жарақ қоймасынан кем дегенде бір бөлігін құтқарып алды, ал Делиден екі шақырым қашықтықтағы 3000 баррель оқ-дәрісі бар қоймаға қарсылықсыз ие болды. Көптеген қашқан британдық офицерлер мен азаматтар Делидің солтүстігіндегі Флагстаф мұнарасына жиналды, онда телеграф операторлары оқиғалар туралы хабарды басқа британдық стансаларға жіберді. Мереуттан күткен көмек келмейтіні анық болғаннан кейін, олар күймемен Карналға жолға шықты. Негізгі топтан бөлініп қалғандар немесе Флагстаф мұнарасына жете алмағандар да Карналға жаяу жолға шықты. Кейбіреулеріне ауыл тұрғындары жолшыбай көмектесті, ал басқаларын өлтірді. Келесі күні Бахадур Шах көп жылдан бері алғаш рет ресми сот отырысын өткізді. Оған көптеген сепуилер қатысты. Патша оқиғаның бұрылысына алаңдады, бірақ ақыры сепуилердің адалдығын қабылдады және көтеріліске қолдау көрсетуге келісті. 16 мамырда сарайда тұтқынға алынған немесе қалада жасырынып жүрген 50-ге дейін британдықтар сарайдың сыртындағы ауладағы пипа ағашының астында патшаның қызметшілері тарапынан өлтірілді.
Қолдаушылар мен қарсылықтар
Меретт пен Делидегі оқиғалар туралы хабар жылдам тарады, көптеген аудандарда сепоилердің көтерілісіне және тәртіпсіздіктерге себеп болды. Көп жағдайда британдық әскери және азаматтық шенеуніктердің өзінің мінез-құлқы тәртіпсіздікке әкеп соқты. Делидің құлауын естіген көптеген Компания әкімшілері өздерін, отбасыларын және қызметшілерін қауіпсіз жерге көшіруге асықты. Делиден 257 км қашықтықтағы Аграда 6000-нан астам бейбіт азаматтар фортқа жиналды. Әскери билік те үйлесімсіз әрекет етті. Кейбір офицерлер сепоилеріне сенсе, енді біреулері оларды қарусыздауға тырысты, болашақ көтерілістердің алдын алу үшін. Бенарес пен Аллахабадта қарусыздау әрекеттері дұрыс болмады, бұл жергілікті көтерілістерге әкелді. Бенгал армиясының 74 тұрақты тума жаяу әскер полкінің 54-і көтеріліс жасады, бірақ кейбіреулері бірден жойылды немесе таратылды, ал сепоилері үйлеріне қайтып кетті. Қалған 20 полктің бір бөлігі көтерілістің алдын алу үшін қарусыздалды немесе таратылды. Бастапқы Бенгал тума жаяу әскер полкінің тек он екісі ғана аман қалды және жаңа Үнді армиясына өтті. Бенгал жеңіл атқыштар армиясының барлық он полкі де көтеріліс жасады. Бенгал армиясында 29 ретсіз атқыштар және 42 ретсіз жаяу әскер полкі болды. Олардың ішінде жақында қосылған Авад мемлекетінен келген үлкен топ жаппай көтеріліс жасады. Гвалиордан келген тағы бір үлкен топ та көтеріліс жасады, тіпті сол мемлекеттің билеушісі (Джайяжирао Синдия) британдықтарды қолдағанмен де. Қалған ретсіз бөлімдер әртүрлі көздерден жиналған және негізгі Үнді қоғамының алаңдаушылығына аз әсер еткен. Кейбір ретсіз бөлімдер Компанияны белсенді түрде қолдады: үш Гуркха және алты сикх жаяу әскер полкінің бесеуі, сондай-ақ жақында құрылған Пәнджаб ретсіз күшінің алты жаяу әскер және алты атқыштар полкі. 1858 жылдың 1 сәуірінде Компанияға адал Бенгал армиясындағы үнді сарбаздарының саны 80 053 болды. Алайда, көтеріліс басталғаннан кейін Пәнджаб және Солтүстік-Батыс шекарасында үлкен санда сарбаз жиналды. Бомбей армиясының 29 полкінде үш көтеріліс болды, ал Мадрас армиясында мүлдем болмады, бірақ оның 52 полкінің бірі Бенгалияда қызмет етуден бас тартты. Дегенмен, Оңтүстік Үндістанның көп бөлігі бейтарап қалды, тек сирек зорлық-зомбылық орын алды. Аймақтың көп бөлігі Низамдар немесе Майсур патшалығымен басқарылды, сондықтан тікелей британдық билік астында болған жоқ. Делидегі көтерілісші сепоилердің көпшілігі индустар болғанымен, көтерілісшілердің айтарлықтай бөлігі мұсылмандарды құрады. Қоршаудың соңында қазалардың саны жергілікті жауынгерлердің шамамен төрттен бір бөлігіне жетті, соның ішінде Гвалиордан келген, ешқашан тамақтанбауға және британдық әскерлерінің қолынан өлімге ұшырағанша күресуге ант берген өз-өзіне қол жұмсаушы қазалар полкі де болды. Алайда, мұсылмандардың көпшілігі көтерілісшілердің британдық әкімшілікке деген жеккөрушілігін бөліспеді және олардың улемалары джихад жариялау туралы келісе алмады. Мұхаммед Қасым Нанаутави және Рашид Ахмад Гангохи сияқты кейбір ислам ғалымдары отаршылдық билікке қарсы қару қолға алды, бірақ көптеген мұсылмандар, соның ішінде сүнни және шиит секталарының улемалары британдықтардың жағында болды. Нанаутавидің түрлі Ахли Хадис ғалымдары мен әріптестері джихадты қабылдамады. Делидегі Ахли Хадис улемасының ең ықпалды мүшесі Маулана Сәйід Назир Хусайн Дельви бүлікшілердің джихад шақыруына қарсылық көрсетті және британдық билікті қолдады, мұсылмандық-британдық қарым-қатынасты олардың діни құқықтары бұзылмаса бұзылмайтын заңды келісімшарт ретінде қарады. Пәнджаб және Солтүстік-Батыс шекаралық провинциялардың сикхтері мен патандықтары британдықтарды қолдады және Делиді қайта басып алуға көмектесті. Сикхтар, әсіресе, Моғол әулеті тарапынан қудаланғандықтан, Солтүстік Үндістанда Моғол билігінің қайта орнауынан қорқып жүрді. Олар Бенгал армиясындағы Пурбияларға немесе "шығыстықтарға" (Бихарлықтар мен Агра және Оудхтың біріккен провинцияларының тұрғындарына) да жек көрінішпен қарады. Сикхтар Бірінші және Екінші ағылшын-сикх соғыстарының (Чиллианвала және Фирозеша) ең қанды шайқастарын британдық әскерлер жеңгенін сезінді, ал Хиндустани сепоилары сикхтармен шайқаста кездесуден бас тартты. Бұл сезімдер Хиндустани сепоиларына Пәнджабта гарнизондық әскерлер ретінде айқын рөл берілгенде және Пәнджабта табыс әкелетін азаматтық лауазымдарға тағайындалғанда күшейе түсті. Мұғал әулеті бұрынғы ғасырларда күштілігінен айтарлықтай төмендегенімен, олардың аты Солтүстік Үндістанда әлі де зор беделге ие болды. Буландшаһр және Биджнор да тиісінше Валидад Хан және Махо Сингх басқаратын Гурджарлардың бақылауына өтті. Заманауи көздер Меретт пен Дели арасындағы Гурджарлардың барлық ауылдары көтеріліске қатысқандығын, кейбір жағдайларда Жуллундрден қолдау алғандарын хабарлайды, және тек шілде айының соңында жергілікті джаттар мен патшалық мемлекеттердің көмегімен британдықтар аймақты қайта бақылауға алды. Лахордың танымал ғалымы Муфти Низамұддин британдық күштерге қарсы фатва шығарды және жергілікті халықты Рао Тула Рам күштерін қолдауға шақырды. Келесі Нарнаул (Насибпур) шайқасында көптеген адамдар қаза тапты. 1857 жылдың 16 қарашасында Рао Тула Рам жеңілгеннен кейін Муфти Низамұддин тұтқындалды, ал оның бауыры Муфти Якинұддин және күйеуі Абдур Рахман (қарашасы Наби Бакш) Тижарада тұтқындалды. Олар Делиге жеткізіліп, дарға асылды.
Дели қоршауы
Британдықтар бастапқыда қарсы шабуыл жасауға асықпады. Ұлыбританияда орналасқан әскерлердің теңіз арқылы Үндістанға жеткеніне уақыт кетті, бірақ кейбір полктер Қырым соғысынан кейін Персия арқылы құрлықпен өтіп келді, ал Қытайға бағытталған кейбір полктер Үндістанға қайта бағытталды. Үндістандағы британдық әскерлерді жауынгерлік топтарға ұйымдастыруға уақыт қажет болды, бірақ ақырында екі колонна Меерут пен Симладан жолға шықты. Олар Делиге қарай баяу жылжып, жол бойында көптеген үндістермен шайқасып, өлтіріп, дарға асты. Мееруттағы көтеріліс басталғалы екі ай өткен соң, екі күш Карнал маңында кездесті. Непал Корольдігімен шарт бойынша Бенгал армиясында қызмет ететін екі Гуркха жасағын қоса алғандағы біріктірілген күштер Бадли-ке-Серайда көтерілісшілердің бас армиясымен шайқасып, оларды Делиге кері шегіндірді. Компанияның әскері қаланың солтүстігіндегі Дели қыратында база құрды және Делиді қоршау басталды. Қоршау шамамен 1 шілдеден 21 қыркүйекке дейін жалғасты. Алайда, қоршау толыққанды болған жоқ, және қоршаудың көп бөлігінде қоршаушылар көтерілісшілерден азырақ болды. Көтерілісшілер оңай ресурстар мен күшелер ала алғандықтан, Дели емес, Компанияның әскерлері қоршауда тұрғандай көрінді. Бірнеше апта бойы ауру, шаршау және Делиден көтерілісшілердің үздіксіз шабуылдары қоршаушыларды кері шегінуге мәжбүр ететіндей болды, бірақ Пенджабтағы көтеріліс алдын алынды немесе басылды. Бұл Джон Николсон басқаратын британдық, сикх және пахтун әскерлерінен құралған Пенджаб жылжымалы колоннасына 14 тамызда қыраттағы қоршаушыларды нығайтуға мүмкіндік берді. 30 тамызда көтерілісшілер шарттар ұсынды, бірақ олар қабылданбады. Күткен ауыр қару-жарақтар қоршаушыларға қосылды, және 7 қыркүйектен бастап қоршау артиллериясы қабырғалардағы бұзушылықтарды жасап, көтерілісшілердің артиллериясын үнсіздікке мәжбүр етті. Дели түскеннен кейін көп ұзамай, жеңіске жеткен шабуылшылар Аградағы қоршаудағы Компанияның басқа күштерін құтқару үшін колонна ұйымдастырды, содан кейін жақында қайта бағындырылған Каунпурге бет алды. Бұл Компанияның күштеріне Үндістанның шығысы мен батысы арасындағы байланыс желісін қамтамасыз етті.
Каунпур (Канпур)
Маусым айында Каунпурда (қазіргі Канпур) генерал Уилердің басшылығындағы сепуилер көтеріліс жасап, британдықтарды қоршауға алды. Уилер – тәжірибелі және құрметті әскери шенді ғана емес, сонымен қатар үнді әйеліне үйленген еді. Ол өзінің беделіне және Нана Сахибпенгі жақсы қарым-қатынасына сүйеніп, көтерілістің алдын алуға тырысты және бекіністерді дайындау, қару-жарақ пен оқ-дәрілерді жинауға салыстырмалы түрде аз күш жұмсады. Қоршаудағылар үш апта бойы аз сумен және азық-түлікпен күресті, ерлер, әйелдер мен балалар арасында үнемі шығынға ұшырады. 25 маусымда Нана Сахиб Аллахабадқа қауіпсіз өтуге рұқсат беру туралы ұсыныс жасады. Үш күндік азық-түлік қоры ғана қалғандықтан, британдықтар олардың кішігірім қаруларын сақтап алып, эвакуация 27-сі таңертең (Нана Сахиб эвакуацияны 26-сы түнде өткізуді қалаған) жүзеге асырылатыны шартымен келісті. 27 маусым таңында британдықтар қоршаудан шығып, Нана Сахиб ұсынған қайықтарды күтіп тұрған өзенге бет алды. Компанияға адал болған бірнеше сепуи көтерілісшілер тарапынан ұсталып, кісі өлтірді, себебі олар адалдығы үшін немесе «христиан дініне өткені үшін» жазаланды. Бірнеше британдық офицерлер де ашуланған сепуилердің қолынан қаза тапты. Британдықтардың көп бөлігі Ганг өзенінің екі жағалауында орналасқан сепуилермен қоршалған докқа жеткеннен кейін, атыс басталды. Қайықтар экипажымен тасталып, қызыл ыстық көмірдің бөліктерімен өртенді. Британдықтар қайықты итергісі келді, бірақ үш қайықтан басқасы құтыла алмады. Бір қайықта оннан астам жаралы адам болды, бірақ кейін қашып үлкерді, бірақ көтерілісшілер ұстап алып, оны Каунпурдағы қырғынға қарай өзенге итеріп жіберді. Соңында, көтерілісшілердің атты әскері тірі қалғандарды жою үшін суға кірді. Бір ғана қайықта Каунпурдан төрт адам аман қалды: екі қарапайым сарбаз, лейтенант және капитан Моубрей Томсон, ол өзінің басынан өткен оқиғаларын «Каунпур тарихы» (Лондон, 1859) атты кітабында жазды. Сотта Татья Топе мұндай жоспардың болмағанын жоққа шығарып, оқиғаны былайша сипаттады: британдықтар қайыққа отырғаннан кейін Татья Топе олардың кететінін білдіре отырып, оң қолын көтерді. Сол сәтте көрермендердің бірі дауыспен керней тартып, жағдайды дүрліктірді, соның салдарынан қайықшылар қайықтан секіріп түсті. Көтерілісшілер аяқтан атып, атыс бастады. Жақын маңдағы Савада-Котиде тұратын Нана Сахибке оқиға туралы хабар жетіп, ол дереу келіп, жағдайды тоқтатуға тырысты. Кейбір британдық тарихшылар бұл оқиғаның кездейсоқ немесе қателік болуы мүмкін екенін мойындайды; біреу кездейсоқ немесе қасақана атып, дүрбелеңдеген британдықтар оқ ашты, содан кейін қырғынды тоқтату мүмкін болмады. Олармен бірге Фатхгархтан келген босқындар да болды. Бибигархта бес ер адам, 206 әйел мен бала екі аптадай қамауда ұсталды. Бір апта ішінде 25 адам дизентерия мен холерадан қайтыс болды. Өлгендер мен өлім алдында жатқандар жақын маңдағы құдыққа лақтырылды. 15 метр тереңдіктегі құдық 2 метрге дейін толғаннан кейін, қалғандары Гангқа лақтырылды. Тарихшылар бұл қатыгездіктің көптеген себептерін келтірген. Компания әскерлері Каунпорға жақындаған кезде, егер құтқаруға тұтқындар болмаса, олар алға жылжымайды деп сенді. Немесе бұл Каунпурдың құлауынан кейін ақпараттың сыртқа шығуына жол бермеу үшін жасалған болуы мүмкін. Басқа тарихшылар бұл кісі өлтіру Нана Сахибтің британдықтармен қарым-қатынасын бұзуға бағытталған деп болжайды. Мүмкін, бұл қорқыныштан туған, тұтқындардың бірі оларды бұрынғы атыстарға қатысқандары үшін таниды деп қорқып жүргендіктен болды. Бибигардағы (бірақ Меретт пен Делидегі) қастандықтардан екі апта бұрын, маусым айының басында, Аллахабадта қолбасшылық еткен Мадрас фюзилер полкінің подполковнигі Джеймс Джордж Смит Ниллдің Каунпурға қарай қозғалған кезінде, кемсітусіз жазалау шаралары қолданылғанын айтады. Жақын маңдағы Фатепур қаласында халық жергілікті британдықтарға шабуыл жасап, өлтірді. Осы сылтаумен Нилл Гранд-Транк-жолының жанындағы барлық ауылдарды өртеп, тұрғындарын асып тастауға бұйрық берді. Нейлдің әдістері «күнәсіз және қорқынышты» болды және халықты қорқытудан гөрі, бұрын шешім қабылдамаған сепуилер мен қауымдарды көтеріліске итермелеуі мүмкін. Нейл 26 қыркүйекте Лакхнауда қаза тапты және жазалау шаралары үшін жауапқа тартылмады, бірақ қазіргі британдық көздер оны және оның «батыл көк бас киімдерін» мақтады. Британдықтар Каунпорды қайта басып алған кезде, сарбаздар сепуи тұтқындарын Бибигархаға алып барып, қабырғалар мен едендегі қан иісін тілетті. Содан кейін оларды дарға асты немесе «зеңбірекпен атты», моғолдықтардың көтеріліс үшін дәстүрлі жазасы. Кейбіреулер сепуилер кісі өлтіруге қатыспағанын айтса да, олар оны тоқтатуға тырыспады, бұл британдықтар Каунпурдан екінші рет кеткеннен кейін капитан Томпсон тарапынан мойындалды.
Лакхнау
Мереуттағы оқиғалардан кейін көп ұзамай, бір жыл бұрын ғана қосылған Авад мемлекетінде (сондай-ақ Оуд деп белгілі, қазіргі Уттар-Прадеш штатында) көтеріліс басталды. Лакхнаудағы британдық комиссары, сэр Генри Лоуренс, Резиденция аумағында өз қорғанысын нығайтуға жеткілікті уақыт тапты. Қорғаушылардың қатарында адал сепоилер де бар, олардың саны шамамен 1700 адамды құрады. Көтерілісшілердің шабуылдары сәтсіз аяқталғандықтан, олар аумаққа артиллерия мен мылтықпен шабуыл жасауды бастады. Лоуренс ерте қаза тапқандардың бірі болды. Оның орнын Джон Эрдли Инглис басты. Көтерілісшілер қабырғаларды жарылғыш заттармен бұзуға және жер астына қазылған туннельдер арқылы оларды айналып өтуге тырысты, бұл жақын арадағы шайқасқа әкелді. Жунг Бахадурдың кіші інісі, генерал Дхир Шамшер Кунуар Рана, Непал әскерін Үндістанның әртүрлі аймақтарында, соның ішінде Лакхнау, Бенарес және Патнада басқарды. Кемпбеллдің ілгерілеуі баяу және сақтықпен болды, генерал Оутрамның жасағы 4 наурызда борыштан жасалған көпірлер арқылы өзенді кесіп, артиллерияны бүйірден атуға мүмкіндік алды. Кемпбелл 21 наурыздағы соңғы шайқаста үлкен, бірақ ұйымдастырылмаған көтерілісшілер армиясын Лакхнаудан ығыстырды. Кемпбеллдің әскерлері аз шығынға ұшырады, бірақ оның сақтықпен қимылдауы көтерілісшілердің көп бөлігінің Авадқа таралуына мүмкіндік берді. Кемпбелл жаз және күз айларында шашыраңқы қарсылық ошақтарымен күресуге мәжбүр болды, сонымен қатар ыстыққа, ауруларға және партизандық шабуылдарға байланысты әскерлерін жоғалтты.
Жаңсы
Жанси мемлекеті – Бундельханд аймағындағы Маратха әулеті билеген княздық мемлекет болатын. 1853 жылы Жанси раджасы тікелей ұл мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін, Үндістанның генерал-губернаторы оны британдық тәжге қосып алды, себебі мұрагерлік туралы ереже қолданылды. Оның әйелі, Жанси раниі Лакшми Бай, асырап алған ұлының құқықтарын мойындамауына наразылық білдірді. Соғыс басталғанда, Жанси көтерілістің орталығына айналды. Компанияның бірнеше шенеунігі мен олардың отбасы Жанси бекінісіне паналады, ал рани олардың эвакуациясын ұйымдастырды. Бірақ, бекіністен шыққанда, ранидің бақылауында болмаған көтерілісшілер оларды қырғынға ұшыратты; британдықтар раниді кінәлі деп күдіктенді, бірақ ол мұны бірнеше рет жоққа шығарды. 1857 жылдың маусым айының соңына қарай компания Бундельханд пен Шығыс Раджастанның көп бөлігін бақылаудан шығарды. Аймақтағы Бенгал армиясының бөлімдері көтеріліс көтеріп, Дели мен Каунпур үшін болған шайқастарға қатысу үшін аттанды. Осы аймақты құрайтын көптеген княздықтар бір-бірімен соғыс бастады. 1857 жылдың қыркүйек және қазан айларында рани Жансиді көршілес Датия және Орха раджаларының басқын әскерлерінен сәтті қорғауға жетекшілік етті. 3 ақпанда сэр Хью Роуз үш айлық Саугор қоршауын бұзды. Мыңдаған жергілікті тұрғындар оны азат етуші ретінде қарсы алды, көтерілісшілердің билігінен құтырды. 1858 жылдың наурыз айында сэр Хью Роуз басқарған Орталық Үндістан далалық әскері Жансиге шабуыл жасап, оны қоршауға алды. Компания әскерлері қаланы басып алды, бірақ рани жасырын түрде қашып кетті. Жанси мен Калпиден қуылғаннан кейін, 1 маусымда 1858 жылы рани Лакшми Бай және Маратха көтерілісшілерінің тобы британдық одақтас Синдия әулетінен Гвалиор қаласын басып алды. Бұл көтерілісті қайта жандандыруы мүмкін еді, бірақ Орталық Үндістан далалық әскері қалаға қарсы жылдам шабуыл жасады. Рани 17 маусымда Гвалиор шайқасының екінші күні қаза тапты, үш тәуелсіз үнді өкілінің мәліметінше, 8-ші корольдік ирландтық гусарлардың карабинінен атылған оқтан көз жұмды. Компания әскерлері келесі үш күн ішінде Гвалиорды қайта басып алды. Оның соңғы шайқасының сипаттамаларында кейбір баяушылар оны Жанна д'Аркпен салыстырды.
Индор қаласы
Индордағы сол кездегі Компания резиденты полковник Генри Марион Дюран Индорда көтеріліс болатын мүмкіндікті жоққа шығарды. Алайда, 1 шілдеде Холкар әскеріндегі сепоилер көтеріліс жасап, британдық офицерлермен құрылған жергілікті Бхопал контингентінің атқыштар постына оқ ашты. Полковник Траверс шабуылға шыққанда, Бхопал кавалериясы оны ілесіп кетпеді. Бхопал жаяу әскері де бұйрықтарды орындаудан бас тартып, британдық сержанттар мен офицерлерге қаруларын бағыттады. Тиімді қарсылық көрсету мүмкіндігі толығымен жойылғандықтан, Дюран барлық британдықтарды жинап қашуға шешім қабылдады, бірақ Индордағы 39 британдық азамат қаза тапты.
Бихар
Бихардағы көтеріліс негізінен штаттың батыс аймақтарында шоғырланды; алайда, Гайя ауданында да тонау мен қарақорлықтың бірнеше оқиғалары болды. Көтерілістің басты тұлғаларының бірі – 80 жастағы Джагдиспурдың раджпут заминдары Кунуар Сингх болды, оның мүлкін кіріс басқармасы тәркілеуге дайындалып жатқанда, ол Бихардағы көтеріліске жетекшілік етті. Оның күш-жігеріне оның інісі Бабу Амар Сингх және бас қолбасшысы Харе Кришна Сингх қолдау көрсетті. 25 шілдеде Данапурда бүлік шықты. Бенгалдық туған жергілікті әскерінің 7-ші, 8-ші және 40-шы полктерінің көтерілісші сепуйлері Арра қаласына қарай жылдам қозғалды және Кунуар Сингх пен оның жауынгерлері оларға қосылды. Аррадағы британдық теміржол инженеры Бойл мырза мұндай шабуылдарға қарсы қорғану үшін өз мүлкінде қосымша ғимарат дайындаған еді. Көтерілісшілер Арраға жақындағанда, барлық британдықтар Бойл мырзаның үйіне сиынды. Ұзақ өтпей қоршау басталды. Жергілікті би Гервальд Вейктің басшылығындағы Бенгал әскери полиция батальонының он сегіз азаматы және 50 адал сепуй 2000-3000 көтерілісшінің артиллериялық және мылтықпен атқан оқтарына қарсы үйді қорғады. 29 шілдеде Данапурдан 400 адам Арраны құтқаруға жіберілді, бірақ бұл күш қоршау алған үйден шамамен бір шақырым қашықтықта көтерілісшілердің шабуылына ұшырады, ауыр жеңіліске ұшырап, кері қайтарылды. 30 шілдеде майор Винсент Эйр өзенмен жоғары қарай әскерімен және қаруларымен келе жатып, Буксарға жетіп, қоршау туралы естіді. Ол дереу өз қаруларын және әскерлерін (5-ші фузилер) түсіріп, тікелей бұйрықтарға қарамастан Арраға қарай жүріш жасады. 2 тамызда Аррадан 10 шақырымдай жерде майор көтерілісшілердің тұзағына түсті. Қаһарлы шайқастан кейін 5-ші фузилер полкі шабуылдап, көтерілісшілердің бекіністерін сәтті басып алды. Қосымша күш алғаннан кейін майор Эйр Кунуар Сингхті Джагдиспурдағы сарайына қуып жетті; алайда, Эйрдің күштері келген кезде Сингх кетіп үлгерген еді. Содан кейін Эйр сарайды және Сингхтің бауырларының үйлерін қиратты. Оңтүстік Бихардың Лохардага ауданында (қазіргі Джаркханд штатында) Нагаванши әулетінің мүшесі Тхакур Вишванат Шахдео басқарған ірі көтеріліс болды. Оның себебі – христиандық Кол тайпасымен болған жер дауы және британдық биліктің оларға көрсеткен ықпалы. Оңтүстік Бихардағы көтерілісшілер одан басшылық етуді сұрады, ол бұл ұсынысты қуана қабылдады. Ол Пандей Ганпат Рай және Надир Әли Хан сияқты жергілікті заминдардың көмегімен "Мукти Вахини" (халық армиясы) құрды. Пәнджабтың Джелум қаласында британдық билікке қарсы жергілікті әскерлердің бүлігі болды. 1857 жылдың 7 шілдесінде осы жерде Ұлыбританияның 24-ші полкінің (Оңтүстік Уэльс шекарашыларының) 35 британдық сарбазы көтерілісшілердің қолынан қаза тапты. Қаза тапқандардың арасында полковник Уильям Спрингтің үлкен ұлы капитан Фрэнсис Спринг те болды. Осы оқиғаны еске алу үшін Джелумда Сент-Джон шіркеуі салынды және сол шіркеудегі мәрмәрден жасалған тұғықта осы 35 британдық сарбаздың есімдері жазылған. Пәнджабтағы соңғы ірі әскери көтеріліс 9 шілдеде Сиалкоттағы сепуйлер бригадасының көп бөлігі көтеріліп, Делиге қарай қозғала бастады. Олар Рави өзенін кесіп өтуге тырысқанда Джон Николсонмен тең күшпен қарсыласты. Бірнеше сағат бойы табандылықпен, бірақ сәтсіз күрескеннен кейін, сепуйлер өзеннен кері қайтуға тырысты, бірақ аралда тұтқындалып қалды. Үш күннен кейін Николсон Тримму қақпасы шайқасында тұтқынға түскен 1100 сепуйді жойды. Қазына бірнеше күн бойы көтерілісшілердің бақылауында болды. 18 қарашадағы тағы бір бүлікте 34-ші Бенгал жаяу әскер полкінің 2-ші, 3-ші және 4-ші роталары Читтагонг түрмесіне шабуыл жасап, барлық тұтқындарды босатты. Көтерілісшілерді Гуркха полктері бастырып тастады. Көтеріліс Калькуттаға, содан кейін Бенгалияның бұрынғы моғол астанасы Даккаға да тарады. Қаланың Лалбаг ауданындағы тұрғындар түнде көтерілістің шуынан ұйықтамайтын болды. Сепуйлер Жалпайгуридегі қарапайым халықпен бірігіп, қаланың казармасын бақылауға алды.
Ориша
Көтеріліс кезінде Сурендра Сай Хазарибаг түрмесінен қашып шыққан көптеген адамдардың бірі болды. Қыркүйек айының ортасында Сурендра Самбалпурдың ескі бекінісінде бекінді. Ол дереу көмекші комиссармен (капитан Ли) кездесу ұйымдастырды, және Ли өзінің және ағасының түрмеде отыруын тоқтату туралы үкіметтен сұрауға келісті, ал Сурендра өзінің жақтастарын таратып жіберді. Алайда, 31 қыркүйекте ол қаладан қашып, 1400 адамдық әскермен бірге ағасы орналасқан Киндаға бет алғандықтан, бұл келісім көп ұзамай бұзылды. Бірма және Елді мекендердегі жазалау орындарында көтерілістер болды, Пенангта мылтық жоғалуы көтеріліске ұқсас жағдайға әкелді, және үнділік сотталғандар көп шоғырланған жерлерде қауіпсіздік күшейтілді.
Өлім-жітім және зұлымдықтар
Екі жақ та бейбіт тұрғындарға қарсы қырқындар жасады. Көтерілістің адам төзіміне келтірген ауыртпалығы зор болды. Екі ірі қала – Дели мен Лакхнау шайқастардың салдарынан және жеңіске жеткен британдықтардың тонауынан қирады. Ауылдық жерлер қарсылық көрсеткен жерлерде, мысалы Ауадхтың бір бөлігінде, ауылдар өртке берілді. Көтерілісшілер мен олардың қолдаушылары көбінесе дереу оққа ұшты. Британдық азаматтар, оның ішінде әйелдер мен балалар, сондай-ақ сепой полктерінің британдық офицерлері де өлтірілді. Генерал Нил жасаған тағы бір қырқын – бұл мыңдаған үндістандық көтерілісшілерді және көтеріліске қолдау көрсеткен күдікті азаматтарды өлтіру болды. Көтерілісшілердің Каунпурда британдық әйелдерді, балаларды және жараланған сарбаздарды (соның ішінде британдықтарға өткен сепойларды) өлтіруі және осы оқиғалардың британдық баспасөзде жариялануы көптеген британдық сарбаздарды ашуландырып, кек алуға жетеледі. Көтерілісшілерді асып тастаудан бөлек, британдықтар "зеңбірекпен атқылау" (Үндістанда көп жыл бұрын қабылданған ежелгі моғол жазасы) жазасын да қолданды, онда сотталған көтерілісшілерді зеңбірек аузына байлап, зеңбірек оқ атар кезде жарып жіберді. Каунпурдағы британдық әскерлердің жасаған бір қатыгездігі – мұсылман немесе индус көтерілісшілерін шошқа немесе сиыр етін жеуге мәжбүрлеу, сондай-ақ өлгендердің қанымен боялған ғимараттарды жалауға мәжбүрлеу болды, одан кейін қоғамдық асылу өтті. Британдық сарбаздар көтерілісшілерге қарсы кек алу мақсатымен үнді әйелдеріне сексуалдық зорлық-зомбылық жасады. Сепойлерден қалалар мен кенттерді басып алғанда, британдық сарбаздар үндістандық азаматтардан кек алу үшін үнді әйелдеріне қатыгездік жасап, зорлады. Британдық баспасөздің көп бөлігі көтерілісшілердің британдық әйелдерді зорлағаны, сондай-ақ британдық азаматтарды және жараланған британдық сарбаздарды өлтіргені туралы хабарларға ашуланып, үнді халқына ешқандай кешірім көрсетпеуді жақтады. Генерал-губернатор Кэннинг жергілікті сезімталдыққа қатысты шаралы болуға бұйрық берді және баспасөз бен кейіннен британдық қоғамның бір бөлігінен "Кешірімді Кэннинг" деген атымен танылды. Құрбандықтардың жалпы саны бойынша үнді тарапынан шығын көп болды. Дели түскеннен кейін Бомбей телеграфында жарияланған және британдық баспасөзде қайта жарияланған хат үнділіктердің құрбандықтарының ауқымын көрсетті: Дели қаласының қабырғаларында біздің әскерлеріміз кірген кезде табылған барлық қала тұрғындары сол жерде байонетпен өлтірілді, және сіздер ойлағандай, кейбір үйлерде қырық пен елу адам жасырынған. Бұл көтерілісшілер емес, қала тұрғындары еді, олар біздің кең танылған жұмсақ басқаруымызға кешірімділік күткен. Мен олардың көңілі қалды деп айтуға қуаныштымын. Үндістанда тұратын 40 мың британдықтың шамамен 6000-ы қаза тапты.
blockquote|quote= All the city's people found within the walls of the city of Delhi when our troops entered were bayoneted on the spot, and the number was considerable, as you may suppose, when I tell you that in some houses forty and fifty people were hiding. These were not mutineers but residents of the city, who trusted to our well known mild rule for pardon. I am glad to say they were disappointed. Approximately 6,000 of the 40,000 British living in India were killed.
Британиядағы реакция
Британдық "Құдайдың жазалау армиясы" тағайындаған жазалардың масштабы, көтерілісшілердің британдық әскерлер мен азаматтарға жасаған қиянаттары туралы әшекейленген хабарларға шок болған Ұлыбританияда көбінесе орынды және дұрыс деп есептелді. Кристофер Герберттің сөзіне сүйенсек, сол кездегі есептер жиі "гиперболалық тіркелімге" жететін, әсіресе 1857 жылғы "Қызыл жыл" британдық тәжірибеде "қорқынышты үзіліс" болды деген жиі қайталанатын мәлімдеме. Атмосфера – ұлттық "қарсыласу және үмітсіздік" сезімі болды, бұл көтерілісті басып тастау үшін қабылданған шараларға "дерексіз келісімге" алып келді. Үнді көтерілісшілерінің британдық әйелдер мен қыздарға зорлық жасады деген оқиғалар британдық қоғамды қорқытты. Бұл қиянаттар көбінесе британдықтардың көтеріліске жасаған жауабын ақтау үшін қолданылды. Британдық газеттер ағылшын әйелдері мен қыздарының зорланғаны туралы куәгерлердің әртүрлі есептерін жариялады. Мұндай оқиғалардың бірі "The Times" газетінде жарияланды, онда Делиде 10 жасқа дейінгі 48 ағылшын қызы үнді көтерілісшілері тарапынан зорталғандығы айтылды. Карл Маркс бұл оқиғаны жалған насихат деп сынап, оқиғаның көтеріліс оқиғаларынан алыс Бангалор қаласындағы дін қызметкері тарапынан жазылғанын және оның айыптамасын қолдайтын ешқандай дәлел жоқ екенін көрсетті. Жеке оқиғалар халықтың қызығушылығын тудырып, баспасөзде кеңінен жарияланды. Мұндай оқиғалардың бірі – генерал Уилердің қызы Маргареттің тұтқынға алынушының күңі ретінде өмір сүруге мәжбүр болуы, бірақ викториялық қоғамға Маргарет зорлаушысын өлтіріп, содан кейін өзі-өзін өлтіргені туралы хабарланды. Басқа нұсқасы Маргареттің ұрлап алған адам әйелімен дауласып, одан кейін өлтірілгенін болжайды. Көтерілістен кейін британдық полиция және барлау қызметкерлері Бибигар және басқа жерлерде британдық әйелдер тұтқындарының "намысына тиістілік келтірілгені" туралы хабарлар бойынша бірқатар жан-жақты тергеу жүргізді. Мұндай егжей-тегжейлі сауалдардың бірі Лорд Кэннингтің басшылығымен жүргізілді. Британдық әйелдер мен балалардың көпшілігі өлтірілсе де, мұндай қылмыстардың жасалғанына сенімді дәлелдер жоқ деген консенсусқа келді. "Сепоизм" термині ұлтшылдарды, әсіресе Ирландияда, қаралап айтуға қолданылатын сөз болып қалыптасты.
Қайта ұйымдастыру
Бахадур Шах Хуманюнның қабірінен тұтқындалып, Делиде құрылған әскери комиссиямен мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен сотталды және Рангунға жер аударылды, онда 1862 жылы қайтыс болды, осылайша Моғол әулетінің соңы келді. 1877 жылы королева Виктория премьер-министр Бенджамин Дизраэлидің кеңесімен Үндістан императрицасы атағын алды. Осы көтеріліс Үндістандағы Шығыс Үндістан компаниясының үкімшілігінің аяқталуына әкелді. 1858 жылғы Үндістан үкіметі заңымен тамыз айында компанияның Үндістан үкімшілігінің билігі британдық тәжге берілді. Үндістанды басқару үшін жаңа британдық үкіметтік мекеме – Үндістан кеңсесі құрылды, ал оның басшысы, Үндістан мемлекеттік хатшысы, Үндістан саясатын қалыптастыруға жауапкершілік алды. Үндістанның генерал-губернаторы Үндістанның вице-королі деген жаңа атаққа ие болды және Үндістан кеңсесі әзірлеген саясатты іске асырды. Шығыс Үндістан компаниясының бұрынғы бірқатар аумақтары, мысалы, Тынық елді мекендері өздерінің жеке колонияларына айналды. Британдық отарлық әкімшілік реформалар бағдарламасын бастады, үнділердің жоғары касталарын және билеушілерін үкіметке интеграциялауға тырысты және батыстықтандыру әрекеттерін тоқтатты. Вице-король жерлерді тартып алуды тоқтатты, діни төзімділік туралы жарлық шығарды және үндістерді мемлекеттік қызметке қабылдады, бірақ көбінесе төменгі лауазымдарға. Шығыс Үндістан компаниясының бұрынғы бюрократиясы көбінесе сақталды, бірақ көзқарастарда маңызды өзгерістер болды. Көтерілістің себептерін анықтау барысында билік екі нәрсеге назар аударды: дін және экономика. Дін саласында индустар мен мұсылмандардың дәстүрлеріне тым көп араласу болды деп саналды. Экономикалық жағынан алғанда, компанияның еркін нарық бәсекелестігін енгізуге жасаған бұрынғы әрекеттері дәстүрлі билік құрылымдарын және адалдық байланыстарын күйретіп, шаруаларды саудагерлер мен қарыздама берушілердің ықпалына қалдырды деп есептелді. Осының салдарынан жаңа Британдық Радж дәстүр мен иерархияны сақтауға негізделген консервативті бағдарламамен құрылды. Саяси тұрғыдан алғанда, билеушілер мен басқарылатындар арасындағы кеңесудің болмауы да көтеріліске ықпал еткен маңызды фактор болды деп есептелді. Осының нәтижесінде үндістер жергілікті деңгейдегі үкіметке тартылды. Бұл шектеулі масштабта болғанымен, маңызды прецедент құрылды, жаңа «ақ жағалы» үнді элитасы құрылды, оған Үндістан университеттері заңының нәтижесінде Калькутта, Бомбей және Мадраста университеттер ашылуы ынталандырды. Осылайша, дәстүрлі және ежелгі Үндістанның құндылықтарымен қатар, жаңа кәсіби орта тап пайда бола бастады, ол бұрынғы құндылықтармен байланысты емес. Олардың амбицияларын королева Викторияның 1858 жылғы қарашадағы жарлығы ынталандыра алды, онда былай делінген: «Біз өзімізді біздің басқа поддандыларымызға байланыстыратын міндеттермен біздің Үндістан аумақтарының тума халқына да байланыстымыз деп санаймыз. Біздің ниетіміз, біздің поддандыларымыз, олардың нәсілі мен дініне қарамастан, біздің қызметіміздегі кеңселерге білімдері, қабілеттері және адалдығы арқылы міндеттерін орындауға лайықты болған жағдайда еркін және бейтарап түрде қабылданады». Осы сезімдерге сүйене отырып, 1880-1885 жылдар аралығында вице-король болған лорд Рипон жергілікті басқарудың өкілеттіктерін кеңейтіп, Ильберт заңы арқылы соттардағы нәсілдік тәжірибелерді жоюға тырысты. Бірақ бір жағынан либералды және прогрессивті саясат, екінші жағынан реакциялық және артта қалған саясатқа ұласты, жаңа элиталарды құрып, ескі көзқарастарды бекітті. Ильберт заң жобасы ақтардың наразылығына және заң алдындағы толық теңдікке қол жеткізу перспективасының жойылғанына әкелді. 1886 жылы үндістердің мемлекеттік қызметке кіруін шектеу шаралары қабылданды.
Номенклатура
Бұл кезеңдегі оқиғаларға баршаға қабылданған бір атау жоқ. Үндістан мен Пәкістанда бұл "1857 жылғы тәуелсіздік соғысы" немесе "Үндістанның бірінші тәуелсіздік соғысы" деп аталады, бірақ "1857 жылғы көтеріліс" деген терминдерді де қолдану кең таралған. Көтерілісті "Тәуелсіздіктің бірінші соғысы" деп санау Үндістанда сынға ұшырайды. Кейбір үнді саясаткерлері "Үндістан көтерілісі" терминінің оқиғаның маңыздылығын азайтады және империалистік көзқарасқа толы екенін айтады. Ал басқалары бұл пікірмен келіспейді. Ұлыбританияда және Ұлыбритания Достастығының бір бөлігінде бұл "Үндістан көтерілісі" деп белгілі, бірақ "Ұлы Үндістан көтерілісі", "Сепай көтерілісі", "Сепай бүлігі", "Сепай соғысы", "Ұлы бүлік", "1857 жылғы көтеріліс", "Қозғалыс", "Мұхаммедан көтерілісі" және "1857 жылғы көтеріліс" сияқты аталымдар да қолданылған. "Үндістан бүлігі" деген атау сол кездегі Ұлыбритания және британдық колониялардың баспасөзінде пайдаланылған.
150 жылдығы
2007 жылы Үндістан үкіметі "Үндістанның бірінші тәуелсіздік соғысының" 150 жылдығын тойлады. Мерейтой жылы үнді авторлары жазған бірнеше кітап жарық көрді, оның ішінде Амреш Мишраның 1857 жылғы көтерілістің даулы тарихы "Әлеуметтер соғысы", және Анураг Кумардың "Байқаусыздық" романы – 1857 жылғы оқиғаларға негізделген үнді авторларының ағылшын тілінде жазған сирек туындыларының бірі. 2007 жылы зейнеткер британдық сарбаздар мен азаматтардың тобы, олардың кейбіреулері осы қақтығыста қаза тапқан британдық сарбаздардың ұрпақтары, Лакхнау қамалының орнын көруге тырысты. Бірақ, индуист ұлтшылдары Бхаратия Джаната партиясы қолдаған үнді митингшілерінің зорлық-зомбылық жасауы мүмкін деген қорқыныштан британдық қонақтарға бұл орынға баруға рұқсат берілмеді. Наразылықтарға қарамастан, сер Марк Хавелок полициядан өтіп, атасы генерал Генри Хавелоктың қабірін зиярат етті.
Фильмдер
Light of India – 1929 жылы Элмер Клифтон режиссерлік еткен және Technicolor түсірілген американдық қысқа үнсіз фильм, көтерілісті көрсетеді. Бенгал бригадасы – 1954 жылғы фильм: Үндістан бүлігінің басталуымен байланысты. Британдық офицер, капитан Клейборн (Хадсон), бұйрықтарға бағынбағандығы үшін полкінен шығарылады, бірақ ол өзінің әскерлеріне деген міндетінің аяқталмағанын түсінеді. Манирам Дьяван – 1964 жылғы Ассам фильмі, режиссері – Сарбесвар Чакраборти, Ассамдағы көтеріліске жетекшілік еткен Манирам Дьяванның өмірі мен заманын көрсетеді. Шатранж Ке Хилари – 1977 жылғы үнділік фильм, режиссері Сатьяжит Рэй, 1857 жылғы көтеріліске дейінгі оқиғаларды баяндайды. Назар Оудтың британдық аннексиясына және 19 ғасырдағы Үндістандағы ақсүйектердің саяси аренадан алшақтауына аударылған. Жүнүн (1978 фильм) – Шьям Бенегал режиссерлік еткен, Патан феодалдық басшысы мен оның отбасында паналаған британ қызы арасындағы махаббат туралы сынға ұшыраған фильм. Маңгал Пандей: Көтеріліс (2005) – Кетан Мехтаның хинди фильмі Маңгал Пандейдің өмірін көрсетеді. "Жылы бригаданың шабуылы" (1936) фильмінде Каунпурдағы қырғыннан шабыттанған эпизод бар. Индиана Джонс және апат ғибадатханасы – Фикциялық Панкот сарайындағы кешкі ас сахнасында Индиана Джонс капитан Блумберттің сарайдың "көтерілісте" атқарған рөлі туралы айтқанын еске алады, ал Чаттар Лал: "Британдықтар 1857 жылғы көтерілісті ешқашан ұмытпайтын секілді" деп шағымданады. Соңғы патрон, Үндістандағы Сепой көтерілісінің эпизоды (1908) – Көтеріліс кезінде қоршауда қалған британдық бекініс туралы ойдан шығарылған оқиға. Виктория мен Абдул (2017) – Виктория патшайымы Абдулдың өзіне айтқан үнділік бүлік туралы бір жақты әңгімесін сотқа жеткізіп, өзін ұятқа қалдырады, Викторияның оған деген сенімі шайқалып, ол үйіне қайту керек деп шешеді. Бірақ көп ұзамай ол ойын өзгертіп, оны қалуын сұрайды. Маникарника: Жансидің ханымы – 2019 жылғы хинди фильмі Рани Лакшми Байдың өмірін көрсетеді.
Maniram Dewan – A 1964 Assamese film by Sarbeswar Chakraborty, depicting the life and times of Maniram Dewan who led the revolt in Assam. Shatranj Ke Khilari – A 1977 Indian film directed by Satyajit Ray, chronicling the events just before the onset of the Revolt of 1857. The focus is on the British annexation of Oudh, and the detachment of the nobility from the political sphere in 19th century India. Junoon (1978 film) – Directed by Shyam Benegal, it is a critically acclaimed film about the love affair between a Pathan feudal chief and a British girl sheltered by his family during the revolt. Mangal Pandey: The Rising (2005) – Ketan Mehta's Hindi film chronicles the life of Mangal Pandey. The Charge of the Light Brigade (1936) features a sequence inspired by the massacre at Cawnpore. Indiana Jones and the Temple of Doom – During the dinner scene at the fictional Pankot Palace, Indiana Jones mentions that Captain Blumburtt was telling him about the role which the palace played in "the mutiny" and Chattar Lal complains, "It seems the British never forget the Mutiny of 1857". The Last Cartridge, an Incident of the Sepoy Rebellion in India (1908) – A fictionalized account of a British fort besieged during the Rebellion. Victoria & Abdul (2017) – Queen Victoria embarrasses herself by recounting to the court the one sided account of the Indian Mutiny that Abdul had told her, Victoria's faith and trust in him are shaken and she decides he must go home. But soon after, she changes her mind and asks him to stay. Manikarnika: The Queen of Jhansi, a 2019 Hindi film chronicles the life of Rani Lakshmi Bai.
Театр
1857: "Ек Сафарнама" – Джавед Сиддикидің 1857 жылғы көтерілісі кезіндегі оқиғаларды бейнелейтін және Делидегі Пурана Қила бекінісінде сахналаған пьесасы.
Халықтық музыка
Ассамда Манирам Дьянор Гит деп аталатын түрлі халық әндері Манирам Дьянордың есіне арналып жазылған, оның шай өнеркәсібіндегі және көтерілістегі рөлін көрсетеді.
Оқулық кітаптар мен академиялық монографиялар
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
Журналдар мен жинақтардағы мақалалар
Сингх, Хира. (2013) "Сынып, каста, отарлық үкім және қарсылық: Үндістандағы 1857 жылғы көтеріліс", Марксизм және әлеуметтік қозғалыстар (Брилл, 2013). 299–316.
Тарихнама және есте сақтау
Бейтс, Криспин, ред. Шекарадағы бүлік: 1857 жылғы үнділік көтерілісіне жаңа перспективалар (5 томдық). Sage Publications India, 2013–14 жж.). Онлайн нұсқаулық; суреттер, карталар, таңдалған мәтіндер және т.б. бар. Чакраварти, Гаутам. Үнділік бүлігі және британдық қиял (Кембридж университетінің баспасы, 2005). Дешпанде, Прачи. "Үнді ұлттық архивінің қалыптасуы: Лакшмибай, Джанси және 1857 жыл". Азия зерттеулері журналы 67(3) (2008): 855–879.
Басқа тарихтар
Мишра, Амареш. 2007 жыл. Цивилизациялар соғысы: Ұзақ революция (Үндістан, 1857 жыл, 2 томдық). Уорд, Эндрю. Біздің сүйектеріміз шашырап кетті. Нью-Йорк: Холт және компания, 1996 жыл.
Ward, Andrew. Our Bones Are Scattered. New York: Holt & Co., 1996.
Үшінші деңгейлі көздер
"Үнді көтерілісі". Britannica энциклопедиясының онлайн нұсқасы. Онлайн. Үндістан көтерілісі: тарихы, себептері, салдары, мазмұны және фактілер. 1998 жылғы 23 наурыз.