Кіріспе

Университеттер мен білім беру мекемелерінде оқытатын адам
академиялық атақ және қызметтік тағайындама

Доцент атағы кейбір еуропалық университеттерде профессорлық атаққа немесе одан төменгі академиялық дәрежелердің белгілі бір құрылымындағы нақты академиялық қызметтік тағайындаманы білдіреді, бұл британдық ридерлерге, француздық maître de conférences (MCF) қызметіне ұқсас және ассистент-профессор атағымен тең немесе жоғары. Оңтүстік-Шығыс Еуропа елдерінде бұл адамдар университетке қабылданғаннан және PhD дәрежесін аяқтағаннан кейін алатын алғашқы қызметтік лауазым. Доцент термині кейбір (көбінесе неміс) университеттерінде оқытуға құқығы бар адамды жалпылама атау үшін де қолданылады. Бұл термин латын тіліндегі docēns сөзінен шыққан, ол docēre ("оқыту, дәріс беру") сөзінің қазіргі уақыттағы активті түрі. Доцент болу жиі хабилитация немесе ғылым докторы деп аталады және бұл иесінің доцент немесе профессор деңгейінде жұмыс істеуге лайықты екенін көрсететін академиялық біліктілік. Доцент бірнеше елде ең жоғары академиялық атақ болып табылады, ал біліктілік критерийлері 3-5 докторлық диссертацияға тең ғылыми еңбектер, PhD студенттерін басқару және бакалавриат және магистратура деңгейінде оқыту тәжірибесін қамтиды.

Бельгия

Бельгияның фламанд университеттерінде доцент – университет профессорының төрт шенінің біріншісі, ал қалғандары – бас доцент (hoofddocent), профессор (hoogleraar) және қатардағы профессор (gewoon hoogleraar). Фламанд университеттерінде доцент атағын алу үшін үміткерде доктор ғылымының дәрежесі болуы тиіс. Француз тіліндегі университеттерде атауларында «доцент» деген сөз қолданылмайды.

Германия, Австрия және Швейцария

Германияда, Австрияда және Швейцарияның неміс тілді бөлігінде Доцент немесе Hochschuldozent университет немесе оған ұқсас мекемедегі академиялық қызметкердің орта деңгейдегі лауазымын білдіреді. Абилитацияны сәтті аяқтағандарға (белгілі бір шарттармен) Приватдоцент атағы берілуі мүмкін, бұл атақтың иесінің толық профессортың бақылауысыз дербес оқытуға құқығы бар екенін көрсетеді. Осылайша, Приватдоцент мысалы, Доцент немесе Hochschuldozent лауазымында (академиялық қызметкер ретінде уақытша немесе тұрақты негізде) тағайындалуы мүмкін.

Франция

Франкофонды елдерде (әсіресе Францияда) Maître de conférences (MCF) доцент лауазымын білдіруі мүмкін, бұл АҚШ-тағы доцентке немесе Ұлыбританиядағы аға оқырманға балама болып табылады. Бұл – мемлекеттік қызметкер (fonctionnaire d'Etat) мәртебесіне ие, тұрақты академиялық қызмет. Францияның Жоғары білім министрлігі профессор және Maître de conférences (MCF) академиялық дәрежелерінің басқа елдердегі эквиваленттіліктерін көрсететін кесте ұсынды.

Орталық және Шығыс Еуропа

Неміс тілді елдердің академиялық дәстүрлері бар елдерде доцент – профессордан төмен академиялық лауазым. Бұл жағдай Чехия, Венгрия, Польша, Словакия және Словенияда кездеседі. Доцент атағы Батыс Еуропа елдеріндегі доцент атағымен тең немесе одан жоғары деңгейде саналады. Чехияда доцент иесі өздігінен зерттеу жүргізуге және дәріс оқуға қабілетті деп есептеледі. Ресей, Украина және Беларусьте доцент – профессордан төмен академиялық атақ. Польшада бұрын профессор болу үшін доцент атағы міндетті болған. Қазір бұл талап жойылды және соңғы 20 жылда бұл атақ дерлік жойылып кетті. Бүгінде ол зерттеумен айналыспайтын мұғалімдерге немесе оқытушыларға берілуі мүмкін. Профессор атағына ғана ғылыми зерттеушілер үміткер бола алады, сондықтан доцент – мұғалімдер мен оқытушылардың ең жоғары атағы. Литва, Болгария сияқты елдерде доцент неміс тілді елдердегі доцент атағымен мағынасы бірдей академиялық атақ ретінде қолданылады. Бұрынғы Югославия елдерінің көпшілігінде, оның ішінде Босния және Герцеговина, Хорватия, Черногория, Солтүстік Македония және Сербияда академиялық дәрежелер жүйесі Солтүстік Америкадағы жүйеге ұқсас. Доцент ғылыми дәрежесі көмекші профессорға сәйкес келеді. Арменияда доцент атағы – доцентпен тең атақ – ғылым кандидаты немесе ғылым докторы профессорлық атақ алғанға дейін иеленеді.

Солтүстік Еуропа

Дания мен Норвегияда доцент дәстүрлі түрде доцент және профессор арасындағы академиялық дәреже, бұл Ұлыбританиядағы оқырманға (reader) ұқсас. Норвегиядағы университеттердегі барлық доценттер 1985 жылы доцент атағы жойылғаннан кейін толық профессор атанды. 2006 жылы доцент атағы Норвегияда бұрынғы оқытушы-доценттердің жаңа атағы ретінде қайта енгізілді; әкімшілік тұрғысынан профессорлармен бірдей деңгейде болғанымен, жоғарылау шарттары әртүрлі және оқыту қызметіне негізделген. Финляндияда, Швецияда, Эстонияда және Латвияда доцент (фин. dosentti, швед. docent, эстон. dotsent, латыш. docents) – неміс тіліндегі Privatdozent талаптарына ұқсас талаптарды орындайтын адамға берілетін академиялық атақ. Мұндай адамдар, кәсіби қызметтеріне мүмкіндік болған жағдайда, әдетте өз мамандықтары бойынша лекция оқиды. Көптеген доценттер өздері доцент болып табылатын университетте жұмыс істейді, бірақ көбінесе басқа лауазымда (көбінесе аға оқытушы; universitetslektor) қызмет етеді. Скандинавиядағы доцент атағы, мысалы Швецияда қолданылатыны, доцент терминінің шетелдегі мағынасымен шатасуды болдырмау үшін ағылшын тілінде көбінесе оқырман (reader) деп аударылады. Финляндияда Финляндия Доценттер одағы ағылшын тілінде доцент терминін қолдануды ұсынады, ал Хельсинки университеті доцент атауын пайдаланады.

Швеция

Доцент атағы – швед академиялық жүйесіндегі ең жоғары екінші дәрежелі атақ, ең жоғарысы – (толық) профессор. Доценттік – жұмыспен қамту пирамидасымен байланысы жоқ білім беру атағы. Бұл – зерттеушінің біліктілігін растайтын және академиялық мансабында одан әрі дамуына мүмкіндік беретін құжат. Барлық докторанттар жетекшілерінің доцент біліктілігі болуы қажет. Атақ беру үшін зерттеуші өз зерттеу саласын жақсы білуі, зерттеу мәселелерін қою және тәуелсіз түрде зерттеу бағдарламаларын жүзеге асыру қабілетін көрсетуі керек. Зерттеуші ғылыми жобаларды басқара алуы тиіс. Ол ғылыми зерттеулерде мол тәжірибеге ие болуы және ғылыми журналдарда көптеп жариялануы керек. Швецияда бұрын стипендиялық (docentstipendiat) және стипендиясыз (oavlönad docent) доцент лауазымдары болған. Стипендиялық доцент доцент атағын (өмір бойы) алып, университеттегі жалақысын алты жылға дейін төлейтін стипендиядан пайдаланған. Стипендиясыз нұсқа тек академиялық атақ болған (өмір бойы). Бүгінде көптеген университеттерде тек стипендиясыз доцент атағы беріледі. Швед ауыл шаруашылығы ғылымдары университеті мен Чалмерс технология университеті әлі де стипендиялық доцентті сақтап қалған. Атақ көбінесе ассистент профессор (biträdande universitetslektor) немесе доцент (universitetslektor/senior lecturer) қызметіндегі, жоғары халықаралық беделге ие және зерттеулерінің қатаң саралануынан өткен адамдарға беріледі. «Доцент» терминін швед тіліндегі «docent» атауын ағылшын тілінде атау ретінде қолдануға болады. Швед тіліндегі доцент атағы лауазымдық емес, біліктіліктің белгісі болғандықтан, кейбір жағдайларда «reader» және «associate professor» терминдерін ағылшын тіліндегі аударма ретінде қолдану тиімсіз.

Финляндия

Финляндияда доцент – университет тағайындайтын академиялық атақ (доцент). Бұл атақ көбінесе ағылшын тілді елдердегі университеттер жүйесімен салыстыру үшін қосымша профессор немесе доцент деп аударылады. Доцент атағы оны беруші бөлімнің шешіміне байланысты өмір бойына немесе белгілі бір мерзімге берілуі мүмкін. Үміткердің алғышарттары ретінде өзінің саласы бойынша жан-жақты білімі, жарияланымдар немесе басқа тәсілдер арқылы көрсетілген тәуелсіз зерттеу немесе шығармашылық жұмыс қабілеті және жақсы оқыту дағдылары болуы керек. Өтініш беруші өз мамандығы бойынша кем дегенде екі докторлық диссертацияның көлемімен тең ғылыми жарияланымдарға ие болуы тиіс. Кандидаттар өз оқыту қабілеттерін көрсететін дәріс беруі керек және оларды академиялық комиссия бағалайды. Дәстүрлі түрде доценттік лауазым жалақысыз ресми лауазым болған, бірақ 2009 жылғы заңнамадағы өзгерістер оны тек атаққа айналдырды. Осылайша, доценттік қазіргі таңдағыда жеке тәжірибенің ресми мойындалуы болып табылады, сонымен қатар доцентпен тең атақ саналады және оқыту (venia legendi) мен докторанттарды тәуелсіз басқару құқығын береді. Доценттер профессор, доцент, ассистент-профессор, университет оқытушысы немесе зерттеуші ретінде университетте немесе басқа жерде толық жұмыс күнімен жұмыс істей алады. Доцент атағы иесіне университеттерде оқытуға, бас зерттеуші болуға, зерттеу топтарын басқаруға және докторанттардың жауапты жетекшісі болуға құқық береді. Финляндия заңнамасына сәйкес, бұл атақ ешқандай жағдайда жойылмайды. Бірақ, кейбір академиктер арасында қылмыстық қылмыс жасаған жағдайларда оны жою мүмкіндігі талқыланған.

Португалия, Испания және Нидерланды

Португалияда, Испанияда және Нидерландыда docente (португал және испан тілдерінде) және docent (голланд тілінде) сөздері "оқытушы" және "профессор" сөздерімен синоним ретінде қолданылады және барлық академиялық шендерде кеңінен таралған. Испанияда доценттік деңгейдегі ғылыми қызметкер – Ұлттық сапаны бағалау және аккредиттеу агенттігі (Agencia Nacional de Evaluación de la Calidad y Acreditación, ANECA) аккредитациясын алған profesor titular de universidad. Бұл Ұлыбританиядағы доцент немесе Германиядағы Dozent шенімен тең. ANECA бағалайтын келесі деңгей – catedrático de universidad, яғни еуропалық стандарттар бойынша "университет профессоры".

Индонезия және Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкада африкаанс тіліндегі "досент" сөзі қызмет ететін кез келген университет оқытушысын, шеніне қарамастан білдіреді, ал Индонезияда "досен" сөзі де шеніне қарамастан кез келген жоғары білім беретін оқу орнының оқытушысын білдіреді.

Түркия

Түркияда доцент – профессорға дейінгі академиялық лауазым, оқытушы-дәрігер мен профессордың арасындағы деңгейде. Доценттік лауазымға үміткер доктор ғылымының дәрежесіне ие болуы және университеттер аралық кеңес белгілеген талаптарға сай болуы керек. Толық профессор болу үшін доцент атағы міндетті. Соңғы жылдары доценттік диссертация талап етілмейді, керісінше үміткер өзінің саласындағы бірнеше журналдық мақалаларын немесе журналдық мақала деңгейіндегі зерттеу кітабын ұсынуы тиіс.