Кіріспе
Шындық және жалған мәлімдемелердің бірдей болу мүмкіндігі туралы көзқарас Диалетизм (/d//aɪ//ə/'/l//ɛ//θ//i//ɪ//z//əm/; грек тілінен δι 'екі' және ἀλήθεια 'ақиқат') – бұл шындық және жалған мәлімдемелердің қатар болу мүмкіндігі туралы көзқарас. Нақтырақ айтқанда, бұл – жорамалдысы да шын болатын шын мәлімдеме болуы мүмкін деген сенім. Мұндай мәлімдемелер «нағыз қайшылықтар», диалетия немесе дуализмсіздік деп аталады. Диалетизм – формалды логика жүйесі емес; керісінше, бұл – формалды логика құрылысына әсер ететін шындық туралы тезис, көбінесе бұрыннан бар жүйелерге негізделген. Диалетизмді енгізудің әртүрлі салдары бар, ол енгізілген теорияға байланысты. Мұның нәтижесінде туындайтын жиі кездесетін қате – диалетизмді логиканың дәстүрлі жүйелерінде (мысалы, классикалық логика және интуиционистік логика) қайшылық шын болса, әр мәлімдеме теоремаға айналады деп қабылдау, диалетизм аксиома ретінде енгізілген кезде мұндай жүйелерді мәнсіз етеді. Алайда, басқа логикалық жүйелер қарама-қайшылықтар енгізілген кезде осылай бұзылмайды; мұндай қайшылыққа төзімді жүйелер параконсистентті логика деп аталады. Әр мәлімдеменің шындыққа сай болуын қаламаған диалетистер дәстүрлі, жарылғыш логикаға қарағанда осы жүйелерді бағалайды. Грэхам Прист диалетизмді шын қайшылықтардың бар екендігі туралы көзқарас деп анықтайды. Дж. Билл – тағы бір жақтаушы; оның ұстанымы Присттікінен өзгеше, ол шындық предикатына қатысты конструктивті (методологиялық) дефляционизмді қолдайды.
Dialetheism (/d//aɪ//ə/'/l//ɛ//θ//i//ɪ//z//əm/; from Greek δι 'twice' and ἀλήθεια 'truth') is the view that there are statements that are both true and false. More precisely, it is the belief that there can be a true statement whose negation is also true. Such statements are called "true contradictions", dialetheia, or nondualisms. Dialetheism is not a system of formal logic; instead, it is a thesis about truth that influences the construction of a formal logic, often based on pre existing systems. Introducing dialetheism has various consequences, depending on the theory into which it is introduced. A common mistake resulting from this is to reject dialetheism on the basis that, in traditional systems of logic (e. g., classical logic and intuitionistic logic), every statement becomes a theorem if a contradiction is true, trivialising such systems when dialetheism is included as an axiom. Other logical systems, however, do not explode in this manner when contradictions are introduced; such contradiction tolerant systems are known as paraconsistent logics. Dialetheists who do not want to allow that every statement is true are free to favour these over traditional, explosive logics. Graham Priest defines dialetheism as the view that there are true contradictions. Jc Beall is another advocate; his position differs from Priest's in advocating constructive (methodological) deflationism regarding the truth predicate.
Диалектизм кейбір парадокстарды шешеді
Жалған парадокс және Рассел парадоксы классикалық логика мен наивтік жиын теориясындағы өзіне қарсы мәлімдемелермен айналысады. Бұл теориялардағы қарама-қайшылықтар мәселелі, себебі олар теорияларды күйретуге алып келеді – егер қарама-қайшылық дұрыс болса, онда кез келген пікір дұрыс болады. Бұл мәселені шешудің дәстүрлі жолы – қарама-қайшы мәлімдемелерге тыйым салу: логика аксиомаларын қайта қарау, нәтижесінде өзіне қарсы мәлімдемелер пайда болмайды (Рассел парадоксы сияқты). Ал диалетеистер бұл мәселеге қарама-қайшылықтарды шындық деп қабылдау арқылы жауап береді. Диалетеизм жиын теориясындағы түсініктің шексіз аксиомасына рұқсат береді, соның салдарынан кез келген қарама-қайшылық теорема болып табылады деп санайды. Дегенмен, күшейтілген жалғаншы сияқты өзіне сілтеме жасайтын парадокстардан аксиомаларды қайта қарамай-ақ, классикалық логикадан бас тартып, көпмәнді логиканың көмегімен екіден астам шындық мәнін қабылдау арқылы қашуға болады, мысалы, бұлыңғыр логика немесе Лукасевич логикасы.
Адам ойлау қабілеті
Екіұшты жағдайлар адамдарды бір пікірді де, оның жоқтығын да растауға итермелеуі мүмкін. Мысалы, егер Джон бөлме есігінде тұрса, оның бөлмеде екенін де, бөлмеде емес екенін де дұрыс деп санау мүмкін. Сынаушылар бұл біздің ойларымыздағы диалектикалық емес, біздің тіліміздегі екіұштылықты көрсетеді дейді; егер берілген мәлімдемені аз екіұштыға (мысалы, "Джон бөлменің жартысында" немесе "Джон есік алдында") алмастырсақ, қайшылық жоғалады. Мәлімдемелер тек синтаксистік амалдың арқасында ғана қайшы болып көрінеді; мұнда "бөлмеде болу" деген сөздің нақты мағынасы екі жағдайда да бірдей емес, сондықтан әр сөйлем екіншісінің нақты логикалық терістеуі емес: демек, олар міндетті түрде қайшы емес. Сонымен қатар, Джон екі ұғымның тоғысқан жерінде тұрған сияқты. Ол бір уақытта бар да, жоқ та, бірақ бір уақытта бар да, жоқ та емес (ол қайшылыққа әкелер еді). Ол логикалық байланыстың шындық функциялық операторында, ол кейбір логикалық мәлімдемелердің мәнін толыққанды түсіре алмайтын адам тілінің жиі кездесетін екіұштылығын көрсетеді.
Басқа философиялық ілімдердегі көрнекті диалетеизм
Джайнистік философиялық анекантавада – бір жақтылық емес – барлық мәлімдемелер белгілі бір мағынада дұрыс, ал басқа мағынада жалған деп тұжырымдайды. Кейбіреулер мұны диалетия ғана емес, кеңінен таралғанын білдіреді. Дегенмен, техникалық тұрғыдан алғанда, логикалық қайшылық – бұл бірдей мағынада дұрыс және жалған болып табылатын ұсыныс; ал бір мағынада дұрыс, екінші мағынада жалған ұсыныс логикалық қайшылықты құрамайды. (Мысалы, бір мағынада адам бір мезгілде «әке» де, «ұялдаспайтын» да бола алмайды – бала асырап алған немесе бала тудырып, кейін ұялдаспаған адамдардың жағдайларын ескермесек, – бірақ адам рухани әке де, сонымен бірге ұялдаспайтын да болуы мүмкін, мұнда «әке» сөзінің мағынасы өзгеше. Тағы бір мысал келтірейік, Джордж Буш бір уақытта президент бола да, президент бола алмайтын да жағдай туындаса, ол 2001-2009 жылдар аралығында президент болды, бірақ 2001 жылға дейін немесе 2009 жылдан кейін президент болған жоқ. Сондықтан, әртүрлі уақытта ол президент де, президент емес те бола берді.) «Катушкоти» деп аталатын буддалық логикалық жүйе де ұсыныс пен оның жоққа шығарылуы бір уақытта болуы мүмкін екенін көрсетеді. Грэхам Прист «Ойлау шегінен тыс» еңбегінде диалетия формалды семантикадан өзге де көптеген философиялық контекстерде көрініс беру шегінде пайда болады деп аргументтейді.
Формальдық салдарлар
Классикалық логикада қарама-қайшылықты (логикалық символдар тізімін қараңыз) алғышарт ретінде қабылдау (яғни, екеуінің де шындығын алғышарт ретінде қабылдау) кез келген тұжырымды дәлелдеуге мүмкіндік береді. Өйткені, егер шын болса, онда тұжырымы да шын болады (жалпылау арқылы). және бірге алынса, бұл дизъюнктивті силогизм болып табылады, ондан біз қорытынды жасай аламыз (Бұл көбінесе жарылыс принципі деп аталады, себебі қарама-қайшылықтың шындығы жүйедегі теоремалардың санын "жарылуға" алып келеді деп есептеледі). Бұл тіпті жақсы реттелген теорема сияқты бұрын дәлелдеуге болмайтын теоремалардың шындығын және континуум гипотезасы сияқты басқаларының жалғандығын дәлелдеуге де мүмкіндік береді. Сориттер парадоксына диалектикалық шешімдер де бар.
Сындар
Диалетеизмді сынға алатындардың бірі – ол келіспеушіліктің абсолюттілігі деп аталатын жорықсыздық ерекшелігін қамти алмайды. Джонның P айтуын көзге елестетіңіз. Саллидің Джонмен келіспеуінің әдеттегі жолы – ¬P айту. Бірақ, егер біз диалетеизмді қабылдасақ, Саллидің осылай айтуы оған P-ні де қабылдауға кедергі келтірмейді; себебі P диалетея болуы мүмкін, сондықтан P және оның жорығы екеуі де шындық. Осылайша, келіспеушіліктің абсолюттілігі жоғалады. Бір жауап ретінде, келіспеуді «¬P және, сонымен қатар, P диалетея емес» деп айту арқылы көрсетуге болады. Алайда, «P диалетея емес» дегеннің ең нақты түсіндірмесі – ¬(P ∧ ¬P). Бірақ, бұл өзі де диалетея болуы мүмкін. Диалетеистердің бір жауабы – дәлелдеу мен жоққа шығару арасындағы айырмашылықты ұсыну. Бұл айырмашылық дәстүрлі логикалық сапалар арасындағы айырмашылық немесе екі тілдік әрекет түрінің арасындағы айырмашылық ретінде қарастырылуы мүмкін: дәлелдеу және бас тарту. Тағы бір сын – диалетеизм логикалық салдарларды сипаттай алмайды, себебі логикалық салдарлардың маңыздылығына сенсек, ол иерархияны сипаттауға қабілетсіз. Келіспеушіліктің абсолюттілігі – бұл «бұл мәлімдеме диалетея емес» деп айту мүмкіндігімен қамтамасыз етілмейтін күшті сын, өйткені диалетеяға қатысты өзіне-өз анықтамалық мәлімдемелер, тіпті оның өзінің болуына қатысты да, абсолюттілікті растауға мүмкіндік бермейді. P = «Диалетеялар бар». Мен содан кейін «P – диалетея» деп мәлімдеймін.