Кіріспе

Мопед (MOHped) – шағын мотоциклдің бір түрі, көбінесе толыққанды мотоциклдерге немесе автомобильдерге қарағанда лицензия алу талаптары азырақ болады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл термин велосипед педальдары мен мотоцикл қозғалтқышы бар ұқсас көлік құралын білдіретін. Мопедтер көбінесе қоғамдық жолдарда велосипедтерден сәл ғана жылдам жүреді. Дәстүрлі мопедтер велосипед сияқты педальдарымен ерекшеленеді. Кейбір мопедтердің рамасы төмендеп тұратын типтес, ал басқаларында мотоцикл рамасы болады, оның ішінде тірек және көтерілген жанармай багі, ол тікелей отырғыш пен руль түтігінің арасында орналасқан. Кейбіреулері қазіргі заманғы электровелосипедтерге ұқсас моторлы велосипедтерге еске түседі. Көбінесе олар қарапайым мотоциклге ұқсас, бірақ педальдары мен кривошиптері бар, оларды қозғалтқышпен бірге немесе оның орнына пайдалануға болады. Мопедтер көбінесе екі доңғалақты болғанымен, кейбір заңнамалық жүйелер төмен қуатты үш немесе төрт доңғалақты көліктерді (ATV және го-карттарды қоса алғанда) мопед ретінде жіктеуі мүмкін. Кейбір елдерде мопед – қозғалтқыш сыйымдылығы төмен (көбінесе немесе одан да төмен) кез келген мотоцикл болуы мүмкін.

Этимология

Мопед сөзін 1952 жылы швед журналисі Харальд Нильсен швед тіліндегі "motor" және "pedaler" сөздерін біріктіріп жасады. "Моторлы велосипед" терминінен туындады деген мәлімдеме дұрыс емес. Дуглас Харпердің сөзінше, швед тіліндегі бұл сөздер "(trampcykel med) mo(tor och) ped(aler)" яғни "мотормен және педальдармен жабдықталған велосипед" деген мағынаны білдірген (алғашқы үлгілерінде қосымша педальдар болған). Ең алғашқы екі дөңгелекті мотоциклдер сияқты, барлық мопедтер де бір кезде велосипед педальдарымен жабдықталған. Қазіргі кезде кейбір аймақтық үкіметтер қозғалтқыш көлемі, жылдамдық және/немесе қуаты шектеулі мотороллерлер сияқты педальдары жоқ көліктерді де "мопед" деп атайды. Бұл қате атау, себебі олар енді "мопед" емес, егер сырт көрінісі әдеттегі мопедке ұқсаса да, педальдары болмаса, оларды "нопед" деп атауға болады.

Тарих

"Мопед" термині қазір тек төмен қуатты (көбінесе үлкен экономиялы) көліктерге қолданылады, бірақ педальдер кейбір ерте мотоциклдерге, мысалы суреттегі 1912 жылғы Douglas-қа орнатылған. Қозғалмай тұрған жерден педаль арқылы жүру, "жүгіріп секіруге" қарағанда үлкен жетістік болды, ал жеңіл педаль көмегі (LPA) төбелерге көтерілуге көмектесті. 1918 жылға қарай, жақсырақ берілістер, кең ауқымды, жақсы тұтқалы және қозғалтқыштың өте жақсы жұмыс істеуі мотоциклдердің көпшілігінде педальдерді қажетсіз етті, бірақ мопедтердегі педальдер 1990 жылдарға дейін өздерінің бастапқы мақсатына сай құнды болып келді. Ең алғашқы мопедтер – бұл әртүрлі жерлерде, мысалы, алдыңғы дөңгелектің үстінде қосымша қозғалтқышы бар велосипедтер болды; оларды циклмоторлар деп те атады. VéloSoleX бренді сондай мысалдың бірі, ол тек алдыңғы дөңгелекті дөңгелектейтін роликпен жабдықталған. Ұлыбританияда Cyclemaster деп белгілі бір инновациялық дизайн пайда болды. Бұл толығымен қуатты артқы дөңгелек болды, ол жай ғана велосипедтің артқы дөңгелегінің орнына қойылды, және бұл дизайн Германиядағы екі DKW инженері жасаған. Көбінесе қозғалтқышы бар, сәл үлкен машиналар автоциклдер деп аталды. Ал кейбір мопедтер, мысалы, Чехияда жасалған Jawa, мотоциклдерден шығарылған. Бүгінде кейбір елдерде қосымша қозғалтқышы бар велосипедтер үшін төмен қуатты екі дөңгелекті көліктердің тағы бір санаты бар – олар көбінесе қуатпен жұмыс істейтін велосипедтер немесе моторлы велосипедтер деп аталады. Басқа елдер осы машиналарды мопедтер ретінде жіктеуі мүмкін, бұл белгілі бір шатасуға әкеледі. Көптеген елдерде үш дөңгелекті көліктер мен микроавтомобильдер мопедтер немесе олардың түрі ретінде жіктеледі. Бұл практика тек үшінші дүние елдеріне ғана тән емес; Франция мен Бельгия Aixam сияқты микроавтомобильдерді сондай-ақ "жеңіл квадрициклдер" ретінде жіктейді. Ariel 3, моторланған үш дөңгелекті көлік, мопед ретінде жіктеледі. 1977 жылдан бастап Венадағы жол қозғалысы жөніндегі конвенция мопедті 50 см³-ден аспайтын цилиндрлік сыйымдылығы бар ішкі жану қозғалтқышымен жабдықталған кез келген екі немесе үш дөңгелекті көлік деп қарастырады.

Шығарындылар

Мопедтер отынның үнемділігін жоғары деңгейге жеткізе алады. Мопедтердің шығарындылары бірнеше зерттеу нысаны болған. Зерттеулер көрсеткендей, екі тактылі 50 см³ мопедтер, катализатормен немесе катализаторсыз, ескірген Euro 3 автомобиль стандарттарынан оннан отыз есеге дейін артық көмірсутектер мен бөлшектер шығарады. Сол зерттеуде төрт тактылі мопедтер, катализатормен немесе катализаторсыз, Euro 3 автомобиль стандарттарына қарағанда үштен сегіз есеге дейін артық көмірсутектер мен бөлшектер шығарды. Мопедтер мен скутерлерді автомобильдерге қарағанда пайдалану ауа сапасының қосымша мәселесін тудыруы мүмкін, себебі қолданыстағы көлік инфрақұрылымы мопедтердің жоғары тығыздығын қолдай алады.

Қауіпсіздік

Мопедпен қауіпсіз жүру, көбінесе мотоциклмен қауіпсіз жүруге қатысты ұғымдармен үйлеседі. Дегенмен, төменгі жылдамдық кейбір қауіптерді азайтады, ал басқаларын күшейтеді. Ең үлкен қауіп – басқа көлік жүргізушілері мопедтің бар екенін байқамауы мүмкін; осы үшін ашық түсті киім мен жарықтандыратын элементтер көмектеседі. Көлік жүргізушілері мопедті көріп, оның өзіне зиян келтірмейтінін түсініп, кейде оны жолынан шығарып, бұрылыстардан кенеттен шығып, оны ұмытып кетеді. Сол сияқты, мопедке арт жағынан келе жатқан көлік, жүргізуші күткеннен гөрі жылдам жақындап келеді, және жүргізушінің назары мопедке емес, басқа көліктерге ауып, апатқа ұшыру мүмкіндігі артады. Бұл, әсіресе жоғары жылдамдықты жолдарда мопед жүргізу үшін арналмаған жағдайларда маңызды мәселе. Мопедтер көбінесе жоғары жылдамдық, қуат немесе қозғалтқыш көлемі үшін жаңартылады. Мұндай өзгерістердің заңды болуы үшін, көбінесе оларды мотоцикл ретінде қайта тіркеу қажет, сондай-ақ жүргізуші куәлігіне қойылатын талаптар, салықтар, сақтандыру төлемдері және жүргізушінің ең төменгі жасы да жоғарылайды. Жоғары жылдамдыққа есептелмеген, жаңартылған мопед, арнайы жасалған мотоцикл сияқты қауіпсіз емес. Финляндиядағы кәсіптік білім беру және гимназия оқушылары арасында жүргізілген сауалнамада, олардың 80% және 70% мопедтері жаңартылғаны анықталды. Сауда-кәсіптік училищенің студенттерінің тек 10% ғана заңнамаға сәйкес мопедке ие болды. Орташа ең жоғары жылдамдық 72 км/сағ құрады, бұл заңмен рұқсат етілген 45 км/сағ-тан едәуір жоғары. Тағы бір зерттеуде мектеп жасындағы мопед иелерінің 50% ұлдары мен 15% қыздары заңсыз жаңартылған мопедке ие екені көрсетілді.

Спорттық мопед

1970 жылдары Ұлыбританияда 16 жастағы жасөспірімдерге арналған мопед концепциясының жоғары өнімділік нұсқасы жасалды. Ол жас мотоциклшілерді жолға шығармауға бағытталған үкіметтік заңнаманы айналып өту мақсатымен құрылған. Бұл жаңа заңдарды, Джон Пейтон, сол кездегі Консервативтік партияның Көлік министрі, 1971 жылы «Sixteener Law» деп атап енгізді. Ол 16 жастағыларға бұрынғыдай мотоциклдерде жүруге тыйым салды және оларды 17 жасқа дейін белгілі бір көлік құралдарымен шектеді. Бұл заң мотоцикл өндірушілерді мотоциклдердің жаңа класын жасауға итермеледі, олар «спорттық мопедтер» немесе, әдеттегі аталыммен, «алты жасарлардың арнайы мопедтері» деп аталды және көп сынға ұшырады. Олардың нарығы негізінен жас еркектерге бағытталған. Спорттық мопедтер көбінесе велосипед педальдарымен жабдықталған мотоциклдер болып келді, заң бойынша олар көлікті қозғалуға қабілетті болу керек еді. 1972 жылдан бастап Honda, Yamaha және Suzuki сияқты жапондық өндірушілер мен Puch, Fantic, Gilera, Gitane және Garelli сияқты еуропалық компаниялар модельдер шығарды, олардың ең танымал түрі Yamaha FS1 E болды. Оларға роудстерлер, эндуро және мотокросс, кафе рейсерлер және скутерлер кірді, бұл 1960 жылдардың басындағы рокер кезеңіне ұқсас мотоциклге қызығушылықтың артуына әкелді. Үкімет 1977 жылы тағы да шектеуші заңнаманы енгізу арқылы жауап берді, ол мопедтердің салмағын және ең жоғары жылдамдығын шектеді. Бұл қадам Ұлыбритания мотоцикл нарығының төмендеуіне әсер етті. Еуропа континентінде мұндай шектеулер болған жоқ және 14 жастағылар да осындай көліктерде жүре алатын.