Кіріспе

Уақыт кезеңі (шамамен 1935–1946 жж.)

Свинг дәуірі (сонымен қатар, жиі биг-бенд дәуірі деп аталады) – АҚШ-та биг-бенд свинг музыкасының ең танымал музыка болған кезең (1933–1947 жж.). Бұл оның ең танымал кезеңі болғанымен, музыка 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында пайда болған, оны Дьюк Эллингтон, Джимми Лансфорд, Бенни Мотен, Кэб Каллоуэй, Эрл Хайнс және Флетчер Хендерсон сияқты музыканттар басқарған афроамерикандық топтар орындаған. 1920 жылдардағы ақ музыканттардың топтарында Жан Голдкет, Рас Морган және Ишам Джонс сияқтылар болды. Дәуірдің маңызды кезеңі – 1935 жылғы 21 тамызда Лос-Анджелестегі Паломар балулында "Свинг патшасы" Бенни Гудманның өнер көрсетуі, ол музыканы елдің басқа бөліктеріне жеткізді. 1930 жылдар басқа да ұлы солистердің дәуіріне айналды: тенор саксофонистер Коулман Хокинс, Бен Вебстер және Лестер Янг; альт саксофонистер Бенни Картер және Джонни Ходжес; барабаншылар Чик Уэбб, Джин Крупа, Джо Джонс және Сид Кэтлетт; пианистер Фэтс Уоллер және Тедди Уилсон; трубашылар Луи Армстронг, Рой Элдридж, Банни Берриган және Рекс Стюарт. 1930 жылдардың басында би оркестрлері мен джаз музыкасының дамуы свинг музыкасына ұласты. Ол Луи Армстронг, Эрл Хайнс, Флетчер Хендерсон, Дьюк Эллингтон және Жан Голдкеттің бастамаларын іске асырды. Свинг дәуірі Гарлемге тән әуезбен танымал коммерциялық музыканы жаңарту және оны ақ музыканттар тобы арқылы ақ аудиторияға сату арқылы қалыптасты. [3] Бенни Гудманның тобында Флетчер Хендерсонның ансамбльдік стилі, Канзас-Ситидің рифтік техникасы және ақ музыканттардың дәлдігі мен жаттығуы бірікті. Гудманның тобының оңай әуенділігі мен таза интонациясы джазды көптеген тыңдаушыларға ұсынуға мүмкіндік берді. [4]

Свинг дәуірі свинг музыкасына Луи Армстронгты, Билли Холидейді және 1938 жылға қарай Элла Фицджеральдты әкелді. Армстронг, 1920 жылдары кіші және үлкен топтармен жұмыс істегенде джаздың ең ірі солисі ретінде джазға үлкен әсер еткен, енді тек үлкен свинг-топтарымен ғана өнер көрсетті. Осы кезеңде Джимми Дорси, оның інісі Томми Дорси, Гленн Миллер, Граф Бази, Гудманның болашақ қарсыласы Арти Шоу және 1936 жылы Ишам Джонс тобынан шығып, өз тобын құрған Вуди Герман сияқты музыканттар танымал болды. Свинг дәуірінің құлдырауына бірнеше фактор себеп болды: 1942 жылдың тамызынан 1944 жылдың қарашасына дейінгі 1942–1944 жылдардағы музыканттардың ереуілі (джаз музыканттары көптеген кәсіподақтарының мүшелері болғандықтан, жазба компаниялары радиода музыка ойналған сайын оларға төлем жасауға келіспейінше жазба жасамауға кеңес берді), радиостанциялардан ASCAP әндерін бұрын тыйым салу, Екінші дүниежүзілік соғыс, бұл топтардың саяхаттауына кедергі келтірді, сондай-ақ 30%-ға дейін жететін "кабарет салығы", вокалисттік поп және R&B-нің танымал музыканың басым түрлері ретінде өсуі және джаз музыканттары арасында бибопқа қызығушылықтың артуы. Кейбір үлкен топтар 1940 жылдардың соңында аман қалғанымен (Дьюк Эллингтон, Граф Бази, Стэн Кентон, Бойд Рейберн, Вуди Герман), көптеген бәсекелестері таратылды, бұл свинг дәуірін аяқтады. Биг-бенд джазы 1950 жылдардың ортасынан бастап қайта жанданды, бірақ ол ешқашан свинг дәуіріндегідей танымалдылыққа ие болмады.

Би

1920 жылдары екі уақытты джаз стилі төрт уақытты джаз стилімен ығыстырылды, бұл сосафонды скрипка баспен алмастыру арқасында мүмкін болды. Төрт уақытты ырғақ Луи Армстронг пен Эрл Хайнс қалыптастырған Чикаго стилі джазының және свинг дәуірінің ырғақты стильдерінің негізі болды. Ритмнің өзгеруі алдымен жеке пианистермен және кішкентай топтармен, содан кейін онжылдықтың соңына қарай ірі топтармен басталды. Жиырмасыншы жылдардың соңында екі уақытты стильдерге амал жоқтай көрінді. Бірінші Чикагода, содан кейін Харлемде және Канзас-Ситиде 1928-1929 жылдары ойнаудың жаңа әдісі қалыптасты. Чикаго музыканттары Харлемге көшіп келгенде өздерінің ырғақты идеяларын әкелді. Джазда жиі болатындай, осы жалпы схемадан да ерекшеліктер кездеседі. Джимми Лансфордтың биг-бэнды Свинг дәуірінің шарықталу кезінде 2/4 және 4/4 уақытын бірдей қолданды. Боб Кросби оркестрі мен Лайонел Хэмптон оркестрі де төрт уақытты ырғақ стандартқа айналғаннан кейін ұзақ уақыт бойы екі уақытты ырғақты пайдаланды.

Ритм секциялары

1935 жылдың мамыр айында елдегі бірінші хит-парадта Джимми Лансфордтың «Ритм – біздің ісіміз» әні болды. Бенни Гудман «свинг» деп аталатын ұлттық қызығушылықты тудырудан бірнеше ай бұрын жарық көрген бұл ән, алдағы құбылыстың алғы көрінісі болды. «Ритм – біздің бизнесіміз / Ритм – біз сататынымыз», – деді Лансфордтың әншісі: «Ритм – біздің бизнесіміз / Бізнес керемет!» [7]. Егер ырғақ свинг-топтарын анықтаса, оның негізі ырғақ бөлімінде жатыр: фортепиано, гитара, бас және барабан. Үлкен топтарда ырғақ бөлімдері біртұтас ырғақтық фронтқа бірікті: ырғақты қамтамасыз ету және гармонияны белгілеу. Жетекші топтардың әрқайсысы өзінің ерекше стилін толықтыратын, жақсы жасалған, ерекше ырғақтық шабуылды ұсынды. Мысалы, Эллингтон, Бази және Лансфордтың ырғақ бөлімдерінің дыбысы мүлдем әртүрлі болды. Сол сияқты, солистер үлкен топтың шектеулерінен шығуға асыққандай, ырғақ ойнаушылар да әдеттегіден көп назар аударуды талап ететін техникалар мен идеяларды дамытып жатты. 1930 жылдары ырғақ аспаптары джаздың алдыңғы қатарына қарай үлкен қадам жасады. Осы арқылы олар бибопқа жол ашты. 1939 жылы Дьюк Эллингтон виртуоз жас бассист Джимми Блантонды танып, оны өз оркестріне шақырды. Блантон басты топтағы маңызды аспап ретінде жаңартты, бірақ 1941 жылдың соңында туберкулез салдарынан оркестрден кетуге мәжбүр болды. 1930 жылдардың соңында граф Бази оркестрінің ықпалымен ырғақ бөліміндегі фортепиано, бас және барабандардың рөлі айтарлықтай өзгерді. Ертедегі свинг барабаншылары бас және литавра барабандарына көп сүйенді, ал уақытты сақтауда биік шляпалы цимбалдың рөлі екінші деңгейде болды. Джо Джонс бұл қарым-қатынасты өзгертіп, биік шляпалы цимбалдың уақытты сақтаудағы негізгі рөлін бекітті, ал бас және литавра барабандарын акценттер мен кіріспелер үшін пайдаланды. Бази фортепианода ритмикалық тұрғыдан азырақ, бірақ акценттерге, кіріспелерге және толтыруларға баса назар аударатын стильді енгізді. Бұл екі өзгеріс бас және гитараның уақытты сақтаудағы маңыздылығын арттырды, оны Уолтер Пейдж және Фредди Грин жақсы қолдады. Базидің ырғақ бөлімінің жеңіл, азырақ, бірақ динамикалық ырғақ сезімі топтың солистеріне көбірек еркіндік берді және бибоптың ырғақтық идеяларында аяқталатын үрдісті белгіледі.

Құралдар

Жаңа үрдіске бейімделуге көмектесу үшін, ритм бөлімінде маңызды өзгерістер жасалды. Бас-барабан тас-тұнық төрт уақыттық импульсті сақтап тұрса да, 1920 жылдардың ірі би ансамбльдерінде кең таралған туба, скрипка басқа ауыстырылды. Жазбалардың алғашқы жылдарында туба анық, күркіреген дыбыс шығаратын. Бірақ скрипка бас тубаның орнын басып, оның мүмкіндіктерін кеңейтті, сондай-ақ көптеген музыканттар, оның ішінде Дьюк Эллингтонның тобындағы Веллман Брауд, аспапқа ерекше соққылы дыбыс бергенін көрсетті, оны ішектерді "шапалақтап" (жаймалау арқылы емес, тартып) орындағанда естіген. 1920 жылдардың соңында өзгерістер біртіндеп жүрді, скрипка бас қаншалықты жақсы жұмыс істейтіні туралы хабар тарағаннан кейін; көптеген тубашылар аспапты ауыстыру керек екенін немесе жұмысын жоғалтатынын түсінді. Уолтер Пейдж басы Бенни Мотеннің Канзас-Сити оркестрінде тубаның орнын басып, топтың Конт Бэзи басшылығымен көрсеткен свингтің кинетикалық стилін дамытуға жағдай жасады. Күшті әрі шулы дыбысы бар банджо гитарамен ауыстырылды, ол негізгі ырғақта одан да жұмсақ және сенімді пульсацияны (шарқыншақ) қамтамасыз етті. "Гитараны естігеннен гөрі сезінуге болады" делінеді. Тыңдаушылар бас, гитара және барабанның біріккен дыбысын үңгірлі би залдарынан өтетін күшті дыбыс ретінде сезінді. "Егер сіз бірінші қабатта тұрсаңыз, ал би залы жоғарыда болса", - деді Конт Бэзи еске алғанда, "осы орташа темпте тұрақты 'rump, rump, rump, rump' дыбысын естисіз". Джаз тарихына қатысты сарапшылар жиі атап өткендей, Свинг дәуірінде саксофон көп жағдайда трубаны басып өтіп, джаздың басты сололық аспабына айналды. Свинг аранжировкалары көбінесе мелодияны орындау үшін қамыс аспаптарын пайдаланды, ал трубалар акценттер мен жарқын тұстарды қосты. Осы себепті 1930 жылдары сололық импровизацияның түрлері күрт өзгерді. Трубашы Рой Элдридж Армстронгтың ықпалымен қалыптасқан стильдерден қамыс аспаптарына ұқсас импровизация стиліне көшті, бұл өз кезегінде бибоп трубасының ізашары Диззи Гиллеспиге ерте ықпал етті. Коулман Хокинс пен Бенни Картер саксофонды джаз аспабы ретінде қабылдауға кедергі келтірді, бірақ 1927 жылы Бикс Бейдербекке жасаған жазбаларында көрсеткен Фрэнки Трумбауэрдің C мелодиялық саксофондағы стилі, сололық стильдерге үлкен әсер ететін саксофонды ойнау стиліне негіз салды. Лестер Янг, оның саксофонды ойнауға әсері 1930 жылдардың соңында басым болды, ол Трумбауэрдің импровизацияға сызықтық, мелодиялық көзқарасын өзінің стиліне басты шабыт ретінде атады. Флетчер Хендерсонның оркестрі 1927 жылы екі трубадан, екі тромбондан, үш қамыстан, фортепианодан, банджодан, тубадан және барабандан тұрды. 1935 жылы Гудманның тобы үш трубадан, екі тромбондан, жетекшінің кларнетінен, екі альт-саксофоннан, екі тенор-саксофоннан, фортепианодан, гитарадан, бас-гитарадан және барабандан, барлығы он төрт мүшеден тұрды, бұл Хендерсонның ертерек он бір мүшесімен салыстырылғанда. Фортепиано, гитара, бас-гитара және барабаннан тұратын ырғақ тобы стандартқа айналды және оңай түсінілетін тұрақты ырғақты сақтады. Гудман әр әнге бейімдеудің керемет темпін орнатуда шебер болды, сонымен қатар "қырғыш дилерлерді" баяу балладалармен ауыстырды. Гудман Хендерсон мен оның кіші інісі Хорацтан басқа, Флетчер Хендерсон, Джимми Мунди, Диан Кинкайд, Эдгар Сэмпсон және Спад Мерфи сияқты үздік аранжировщиктерді жұмысқа алды, олар әуенді бірінші орынға қойды, бірақ графикаларына ритмикалық фигураларды енгізді және логикалық кульминацияға дейін құрылған аранжировкалар жасады. Мунди мен Сэмпсон бұрынғысы Эрл Хайнс үшін, ал соңғысы Чик Уэбб үшін аранжировка жасаған. 1935 жылы Гудманның тобында көптеген ірі солистер болған жоқ. Ерекше индивидуалистерді іздеген Дьюк Эллингтоннан және солистерді бағалаған Конт Бэзиден айырмашылығы, Гудман музыканттарының музыканы жақсы оқып, табиғи түрде үйлесіп, жетекшіге бағынуына көңіл бөлді. Оның жас және құлшынып тыңдаушыларға әсер еткені ансамбльдің дыбысы, ырғақты ырғақ тобы және жетекшінің шешен кларнеті болды.

Қалыптастыру

Жаңа үлгіге ену үшін би тобының аранжировкасы көбірек ойыншылдыққа ие болды. Бұл, белгілі бір деңгейде, Луи Армстронгтың кейінірек болған ықпалы еді, оның ырғақтары 1930 жылдар бойында солистер мен аранжировщиктер тарапынан қабылдана берді. Аранжировщиктер соли деп аталатын блок-аккордтармен үйлесімде толық бөлімге күрделі партиялар жазуды үйренді. Олар хроматикалық (күрделі) гармониямен таныс болды және өздерінің икемді оркестрін тиімді пайдалану жолын білді. Аранжировка ауызша тәжірибеден спонтанды түрде де туындауы мүмкін. Тіпті Нью-Йоркте, музыкалық сауаттылығымен мақтан тұтқан топтарда да, музыканттар импровизациялық рифтерді алып, оларды сол жерде үйлестіре алды. Нәтижесінде, бүкіл топ жасаған икемді, жазылмаған аранжировка пайда болды. Бір музыкант оны "балалардың сазда ойнап, қатты қуануымен" салыстырды. Жазба және жазба аранжировканың екі түрі де Флетчер Хендерсонның 1930 жылдары жасаған жүздеген жазбаларында естіледі. Көрнекті туындылар үшін Хендерсон тәжірибелі аранжировщиктерге сүйенді, олардың ішінде оның інісі Хорас, Дон Редман және Бенни Картер болды. Бірақ оның ең үлкен хиті оркестр сахнасынан туды. Олардың бірі – 1920 жылдардың басында Кинг Оливердің «Dippermouth Blues» әнінен алынған және әлі де репертуарында сақталған «Sugar Foot Stomp». 1930 жылдары ол бишілердің талғамына сай, жылдам темппен заманауи би әніне айналды. Тағы бір хиті – Джелли Ролл Мортонның регтайм шығармасы «King Porter Stomp» болды, ол түбегейлі түрде жеңілдетілді, екі уақытты ұрықтылығы мен марш/регтайм формасынан айырылды. Осы шығармалардың көптегені Хендерсонның өзі жазып алды, ол өзінің тобының бас аранжировчигі болды. Оның ырғақтық свинг пен мелодиялық қарапайымдылыққа деген қабілеті соншалықты тиімді болды, оның музыкасы көптеген свинг аранжировщиктері үшін стандартқа айналды. Хендерсон қысқа, есте қаларлық рифтерді ұнататын, мысалы, саксофонның трубаға жауап беруі. Кейбір бөлімдерде ол мелодияны жаңа, тапқыр ырғақты формаларға өзгертіп, көбінесе стаккато (үзіліспен) берілістер арқылы ырғақ бөліміне кеңістік ашты. Хендерсон епті де тиімді болды. Ол тек бірнеше таңдаулы хорларды жазды, ал қалған бөлігін сололарға ашық қалдырды, олар ұзақ, тұрақты аккордтармен немесе қысқа рифтермен сүйемелденді. Әр шығарманың кульминациялық нүктесіне жеткенде, топ құштарлықпен шулап жіберді.