Кіріспе

Американдық ғарышкер (1936–2023)

Томас Кеннет Мэттингли II (17 наурыз 1936 – 31 қазан 2023) – американдық авиатор, авиациялық инженер, сынақ ұшқышы, АҚШ Әскери-теңіз күштері контр-адмиралы және «Аполлон-16» және «Space Shuttle STS-4» және «STS-51C» миссияларында ұшқан ғарышкер. Мэттингли «Аполлон-13» миссиясына ұшуға жоспарланған, бірақ ұшырылуға үш күн қалғанда оны Джек Свигерт ауыстырды, себебі ол қызылшаға (мазаққа) ұшырады, бірақ Мэттингли ауырмады. Мэттингли «Аполлон-16» командалық модулінің пилоты ретінде ұшып, Айдың айналасында 64 айналым жасады, осылайша Айға ұшқан 24 адамның бірі болды. Мэттингли және оның «Аполлон-16» командирі Джон Янг – Айға ұшқан және сонымен қатар «Space Shuttle» миссиясына қатысқан жалғыз адамдар. (Мэттинглидің «Аполлон-13» үшін бастапқыда жоспарланған экипаж мүшесі Фред Хейз «Space Shuttle» ұшу-қону сынақтарының атмосфералық сынақтарын жүргізді.) «Аполлон-16» Жерге қайтып келген кезде Мэттингли ғарыш кемесінің сыртындағы фильм кассеталарын алу үшін ғарыштан тыс (extravehicular activity – EVA) жұмыс жасады, командалық және қызмет көрсету модулінен. Бұл – планеталық денелерден қашық жердегі тарихтағы екінші «ашық ғарыш» EVA. 2023 жылға дейін бұл «Аполлон» бағдарламасының J миссиялары кезінде өткен осындай үш EVA-ның бірі болып қала береді.

Ерте өмір және білім

Томас Кеннет Маттингли II 1936 жылдың 17 наурызында Иллинойс штатының Чикаго қаласында Томас Кеннет Маттингли (1903–1995) және Констанс Мейсон Маттингли (1905–1997) отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, ұлы туғаннан кейін көп ұзамай Eastern Airlines компаниясына жұмысқа орналасқаннан кейін, отбасын Флорида штатының Хайлеа қаласына көшірді. Авиация Маттинглидің өміріне өте ерте жасынан бастап енді; ол кейіннен өзінің "ең алғашқы естеліктерінің бәрі ұшақтармен байланысты болғанын" еске алды. Ол сонымен қатар Delta Tau Delta студенттік бауырластығының (Epsilon Alpha тарауы) мүшесі болды.

Әскери мансап

1958 жылы Маттингли АҚШ Әскери-теңіз күштеріне кіріп, лейтенант шындығында тағайындалды және 1960 жылы авиаторлық қанаттар алды. Содан кейін ол Вирджиния штатындағы Осеана әскери-әуе базасындағы 35-ші шабуыл эскадрильясына (VA 35) тағайындалды және 1960 жылдан 1963 жылға дейін "Саратога" әуе кемесінде "Дуглас А-1H Скайрайдер" ұшағымен ұшты. 1963 жылдың шілдесінде Флорида штатындағы Санфорд әскери-әуе базасындағы 11-ші ауыр шабуыл эскадрильясына (VAH 11) ауыстырылды. Онде болашақ ғарышкерлер Эдгар Митчелл және Карол Дж. Бобко оның курстастары болды, ал оның оқытушыларының арасында Чарльз Дьюк, оның "Аполлон-16" экипажының мүшесі және Генри В. Хартсфилд кіші болды, соңыннан Маттингли оған STS-4 миссиясында командирлік етті.

Аполлон 8 және Аполлон 11

Бастапқыда Мэтингли «Аполлон-8» ғарыш кемесінің техникалық қолдау тобының құрамында болды. Мэттингли «Аполлон-8» екінші телехабар кезінде және одан кейінгі Жерге қайта оралуға дайындық барысында CAPCOM рөлін атқарды. Содан кейін Мэтингли Билл Андерспен бірге «Аполлон-11» үшін резервтік командалық модуль пилоты ретінде дайындықтан өтті, себебі Андерс 1969 жылдың тамызында NASA-дан зейнетке шығуға жоспарлаған және егер миссия кешіктірілсе, ол қатыса алмайтын еді. Осының салдарынан, ол ғарыш кемесін қиратқан ұшу кезіндегі жарылыстың өзі куә болмады. Дегенмен, Мэтингли экипажға қайта кіру кезінде қуатты үнемдеу мәселесін шешуге зор көмек көрсетті.

НАСА-дан кейінгі мансап

1985 жылы Мэтингли NASA-дан зейнеткерлікке шықты, содан кейін келесі жылы екі жұлдызды контр-адмирал шенімен (жоғарғы жартысы) Әскери-теңіз күштерінен зейнеткерлікке шықты және жеке секторға көшті. Ол Grumman компаниясының ғарыш станциясын қолдау бөлімінің директоры болып жұмыс істеді. Сосын ол Калифорния штатының Сан-Диего қаласындағы General Dynamics компаниясының Atlas күшейткіш бағдарламасын басқарды. Lockheed Martin компаниясында ол X-33 әзірлеу бағдарламасының вице-президенті болды. Мэтингли 7200 сағат ұшу уақытын тіркеді, оның ішінде 5000 сағаты реактивтік ұшақтарда болды. Мэтингли 2023 жылғы 31 қазанда Вирджиния штатының Арлингтон қаласында 87 жасында қайтыс болды. NASA оның өлімі туралы екі күннен кейін, 2 қарашада хабарлады.

Марапаттар мен құрметтер

Матингли көптеген марапаттарға ие болды. Ол NASA-ның Ерекше қызмет медалімен (2 рет) марапатталды; 1970 жылғы Джонсон ғарыш орталығының мақтау қағазы; 1972 жылғы JSC топтық жетістіктері үшін сыйлығы; Әскери-теңіз күштерінің Ерекше қызмет медалі; Әскери-теңіз экспедициялық медалі; Ұлттық қорғаныс медалі; NASA ғарыш ұшу медалі; Әскери-теңіз күштерінің ғарышкерлік қанаты; 1972 жылғы Эксперименталды сынақ ұшқыштары қоғамының Иван К. Кинчелоу сыйлығы; 1972 жылғы Delta Tau Delta жетістік сыйлығы; 1972 жылғы Auburn Alumni Engineers Council Outstanding Achievement Award сыйлығы; 1972 жылғы Американдық Астронавтика қоғамының ұшу жетістіктері үшін сыйлығы; 1973 жылғы AIAA Haley Astronautics Award сыйлығы; 1973 жылы Халықаралық Аэронавтика Федерациясы оған В.М. Комаров дипломын табыс етті; 1982 жылғы Қорғаныс министрлігінің Ерекше қызмет медалі. Ол 1997 жылы АҚШ Астронавттар Даңқына енген 24 Аполлон ғарышкерінің бірі болды. Оның есімі сондай-ақ Исландияның Хусавик қаласындағы Астронавттар ескерткішінде, 1960 жылдары геологиялық жаттығулар үшін Исландияға жіберілген 32 Аполлон ғарышкерінің қатарында мәңгіленген.

Медиада

Мэттинглиді 1995 жылғы "Аполлон-13" фильмінде Гари Синизе, ал 1998 жылғы HBO мини-сериалы "Жерден Айға" фильмінде Желжико Иванек сомдады. 1989 жылғы "Барлық адамзат үшін" деректі фильмінің повествованиелық жолының бір бөлігі ретінде Мэттинглимен жасалған сұхбаттар да пайдаланылды.