Кіріспе
Түркменбашы (түрікмен кириллицасы: Түркменбашы, түрікмен араб жазуы: توركمنباشی, сондай-ақ Түркменбашы және Түркменбашы деп те жазылады, соңғысы кириллицадағы Түркменбашысының кері жасалуы), бұрын Красноводск, Қызыл Су және Шагадам деп аталған, Түркменстанның батысындағы Балқан облысындағы қала. Каспий теңізінің Түркменбашы шығанағында орналасқан. 2004 жылғы бағалау бойынша халқы 86 800 адамды құрады, олардың көпшілігі түрікмендер, сонымен қатар орыс, армян және әзербайжан ұлттарының өкілдері де бар. Транскаспий темір жолының соңғы стансасы және Каспий теңізіндегі ірі теңіз порты болғандықтан, маңызды көліктік орталық болып табылады. Бұл қалада Түркменстанның ең ірі мұнай өңдеу кешені де орналасқан. Бұл қаланы бұрын Джанга деп аталған, Балқан облысындағы Түркменбашы қаласымен (Джанга, кириллица) немесе Дашоғуз облысындағы Сапармұрат Түркменбашы атындағы қаламен шатастырмау керек.
Türkmenbaşy (Turkmen Cyrillic: Түркменбашы, Turkmen Arabic; توركمنباشی, also spelled Turkmenbashy and Turkmenbashi, the latter a back formation of the Cyrillic Түркменбаши), formerly known as Krasnovodsk (Красноводск), Kyzyl Su, and Shagadam , is a city in Balkan Province in western Turkmenistan, on the Türkmenbaşy Gulf of the Caspian Sea. It sits at an elevation of The population (est 2004) was 86,800, mostly ethnic Turkmens but also Russian, Armenian and Azeri minorities. As the terminus of the Trans Caspian Railway and site of a major seaport on the Caspian, it is an important transportation center. The city is also the site of Turkmenistan's largest oil refining complex. This city should not be confused with the similarly named town of Türkmenbaşy , formerly called Janga (Джанга, Cyrillic ), also in Balkan Province, or the city of Saparmyrat Türkmenbaşy adyndaky in Daşoguz Province.
Тарих
1717 жылы орыс князі Александр Бекович Черкасский осы жерге қонды және Амударияның бұрынғы арнасының құрғаған төсегі Каспий теңізіне құйылатын жерде құпия бекінілген елді мекен салды. Оның мақсаты – осы құрғақ арна бойымен әскерін жетектеп, Хива хандығын жаулап алу болатын. Экспедиция сәтсіз аяқталып, орыстар бұл елді мекенді 150 жылдан астам уақытқа тастап кетті.
Түрікменбашы
1991 жылғы 10 қаңтарда Балқан облысы құрылды, ал 1992 жылғы 18 мамырда Балқанабат қаласы орталығы болатын облыс ретінде белгіленді. 1993 жылғы 8 қазанда Красноводск қаласы Түрікменстан Парламентінің 904 XII қаулысымен, өмір бойы президенті Сапармұрат Ниязовтың өзі жариялаған «Түркменбасы» («Барлық түрікмендердің басшысы») атағымен қайта аталды. Түрікменстанның екінші президенті Гурбангулы Бердімұхамедов 2007 жылдың шілдесінде Түркменбасты ірі туристік курортқа айналдыру жобасына 1 миллиард доллар инвестиция салуға уәде берді. Ол Каспий теңізі жағалауында 60 заманауи қонақ үй салынған Аваза туристік аймағын дамытуды тапсырды. Авазадан басқа, Түркменбасы қаласында үш заманауи қонақ үй бар: «Түркменбасы» қонақ үйі, «Шарлақ» қонақ үйі және теңіз портындағы «Жібек жолы» қонақ үйі, сондай-ақ, ескі советтік «Хазар» қонақ үйі. Соңғы жылдары қала кең ауқымды реконструкциядан өтті: тарихи аудан, кіреберіс жолдары, маңызды инфрақұрылым жаңартылды. Жаңа түрік паркі мен сарқырамалар каскады салынды. 2012 жылдың соңына қарай Мағтымғұл даңғылы толығымен жаңаланды. Жаңа бағыт қаланың жағалауы – Бахри Хазармен бірікті, ал Балықшы түйіскен жерінен батысқа қарай Соймонов шығанағы арқылы Түркменбасы әуежайы мен Авазаға дейін екі қатарлы жол салынды. 2014 жылы 1951 жылы салынған Мұнайшылар сарайы жаңартылды. Қала Түрікменстан Үкіметі құрамындағы «Түркмендеңізжөлаушылары» агенттігінің орналасқан жері болып табылады.
Әкімшілік бөлімшелер
2013 жылдың шілдесінен бастап қала екі округке бөлінді: Аваза этрабы (Awaza Borough) және Кенар этрабы (Kenar Borough). Алайда, 2022 жылдың 9 қарашасында Кенар этрабы ресми түрде таратылып, Түрікменбашы ресми түрде тек бір улы этрап – Аваза этрабымен қалды. Округтар, қалыпты муниципалдық "аудандардан" президент тағайындаған әкіммен басқарылатынымен ерекшеленеді, ал қалыпты муниципалдық аудандар муниципалдық билікке бағынады. 9660 гектар аумақты құрайтын Аваза этрабына Аваза ұлттық туристік аймағы, Түрікменбашы халықаралық әуежайы және шағын тұрғын үйлер кіреді. Таратылған Кенар этрабының ауданы 7262 гектарды құрады, оған Түрікменбашы қаласының басты бөлігі және бұрынғы Кенар қаласының аумағы кірді. Оған Түрікменбашы халықаралық теңіз порты, оның ішінде Кенар мұнай тиеу терминалы, сондай-ақ Кенар мұнай сақтау және тиеу кәсіпорны (Кенарское предприятие хранения и отгрузки нефтепродуктов) кірді.
Климат
Түркменбашыда салқын шөлді климат (Кёппен климаттық жіктелімі бойынша BWk), жазы ыстық, қысы біршама суық болады. Қаңтар айындағы орташа температура 3 °C, шілде айындағы орташа температура 28 °C. 40° солтүстік ендік қаладан өтетіндіктен, теңіз жанында орналасқандығына қарамастан, жаз айларында бұл ендік үшін өте жылы болады. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері .
Экономика
Батыс Түрікменстанда ірі мұнай және табиғи газ қоры бар, ал Түрікменстанның ең ірі мұнай өңдеу зауыты Түрікменбашы қаласында орналасқан. Түрікменбашы мұнай өңдеу зауытының 2016 жылғы мамыр айына дейін жылына 10 миллион тоннадан астам мұнай өңдеу қабілеті болды. Зауыт қорғасынсыз бензин, мұнай коксы, асфальт, кір жуғыш ұнтақ, гидротазартылған дизель және майлау майы сияқты түрлі өнімдерді шығарады. Түрікменбашы мұнай өңдеу зауыты Түрікменстанның сұйық мұнай газының ең ірі өндірушісі болып табылады, ол жалпы өндірістің үштен екі бөлігін құрайды және жылдық өндіріс көлемі шамамен 300 мың тоннаға жетеді. 2018 жылғы мамыр айынан бері Балқан кеме жасау және жөндеу кешені Түрікменбашы халықаралық теңіз портында жұмыс істеп келеді. Жылына 10 000 тонна болатты өңдеуге қабілетті кешен жылына 4-6 кеме құрастыруға арналған. Өндіріс орталығы жылына 2000 тонна болатты өңдеу арқылы 20-30 кемені күтуге және жөндеуге қабілетті.
Дін
Қала тұрғындарының көп бөлігі түрікмендер және олар – сүнни мұсылмандары.
Ресей православие шіркеуі
Михаил бас періште шіркеуі – Ресей православие шіркеуінің Астрахан епархиясының сыйы. 1895 жылы орыс әскерлері суға батқан жарым аралынан Красноводскке көшірген.
Армян апостол шіркеуі
Шіркеу 1903 жылы салынған. Қазір ол іштемейді және толыққанды жөндеуге мұқтаж.
Спорт
Қалада Шагадам стадионы бар, онда кәсіби футбол клубы «Шагадам» ФК орналасқан. Түрікменбашы қаласынан «Deňizçi» және «TNGIZT» футзал клубтары Түрікменстан футзал лигасынде ойнайды.
Халықаралық спорттық іс-шаралар
2014 жылы Түркіменстан тарихында алғаш рет PWA World Tour Windsurfing жарысын қабылдады.
Ұялы байланыс
Қалада бір ұялы байланыс операторы бар: Altyn Asyr, ол 2007 жылы іске қосылды және 2010 жылдан бері LTE технологиясымен 4G желісін пайдаланады. 4G желісі қаланың барлық аудандарын және Түрікменбашы халықаралық әуежайын қамтиды. Интернетке қол жеткізу және кабельдік теледидар қызметтерін Turkmentelecom операторы ұсынады. Қалада 1 интернет-кафе бар. Түркімендеңіздеріаударылары агенттігі Түрікменстанның теңіз және өзен көлігі қажеттіліктері үшін мамандар дайындайды. Оқу мерзімі мамандыққа қарай 2 немесе 2,5 жылды құрайды, білім ақылы негізде беріледі.
Мәдениет
Түрікменбашы қаласының айналасында Александр Сокуровтың "Күн тұтылу күндері", Григорий Чухрайдың "Қырқ бірінші" және Санжар Бабаевтың "Бархан" (қаланың ішінде) атты советтік көркем фильмдері түсірілді.
Көлік
Түркіменбашыдағы қоғамдық көлік жүйесі мен тиісті инфрақұрылымды негізінен Түркіментаулаулаулар агенттігі басқарады. Бүгінде қалаға халықаралық әуежай, ұлттық теміржол қызметтері, қалалық автобустар, шағын автобустар, таксилер және велосипед жолақтары қызмет көрсетеді. Қала маңызды көлік түйіні болып табылады, оны паром терминалы, әуежай және теміржол станциясы бар теңіз порты құрайды. M37 тас жолы теңіз портын шығысқа қарай байланыстырады. P 18 тас жолы теңіз портынан батысқа қарай Авазаға дейін, содан кейін солтүстікке қарай Қазақстанмен шекараға дейін созылады.
Теңіз порты
Түрікменбашы халықаралық теңіз порты – Түрікменстанның батысқа қарайғы маңызды теңіз порты және теңіз байланысы. Түрікменбашыдан Баку қаласына, Әзірбайжанға паром қызметі бар, бұл қашықтық Каспий теңізі арқылы шамамен 260 километрді құрайды. Бұл порт – Түрікменстанның астанасы Ашхабадқа және одан шығысқа қарайғы бағыттарға жалғасатын Транскаспий темір жолының батыс терминалы. 1998 жылы Каспий теңізіне жасалған үш айлық экспедиция барысында Кусто қоғамы "Альцион" кемесімен Түрікменбашы халықаралық теңіз портына сапар жасады. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, жолаушылар тасымалы Түрікменбашыны Баку портымен (Әзірбайжан) және Оля портымен (Ресей) байланыстырды. 2014 жылы портта ішкі бағыттарға арналған теңіз жолаушылар терминалы ашылды. Ішкі желілер арқылы қала Хазар және Ғызылсу қалаларымен байланысты. 2018 жылы Каспий теңізіндегі ең ірі, жаңадан жаңғыртылған теңіз порты пайдалануға берілді. Жаңа порттың ауданы 1,3 км²-ден асады, ал жалпы тұрақ ұзындығы 3,6 км-ге жетеді. Жүк терминалының жылдық өткізу қабілеті 18 миллион тоннаға дейін құрайды.
Темір жол станциясы
Түрікменбашы теміржол вокзалы 1895 жылы сәулетші салып аяқтаған. Станция ғимараты бүкіл Орталық Азия темір жолындағы ең әдемі ғимараттардың бірі. Теміржол вокзалы алаңы Ұлы Отан соғысында қаза болған жауынгерлерге арналған ескерткішпен жалғасқан. Түрікменбашыдан күн сайын 605/606 нөміріндегі пойыз Ашхабадқа қатынайды.
Әуежай
Бастапқыда 1940 жылы әуежай платоның ең төменгі бөлігінде, Красноводск ауруханасының жанында орналасқан. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол платоның жоғарғы жағына көшірілді және әуеайлақ Кеңес Әуе күштерінің базасымен бірге орналастырылды. 2010 жылы әуежай қайта жаңартылып, халықаралық мәртебе алды. Оның екі ұшу-қону жолағы бар. «Түрікменстан әуежолдары» компаниясы Түрікменбашы халықаралық әуежайынан Ашхабад, Дашогуз, Мары, Стамбул және Түркменабат қалаларына тікелей рейстер ұсынады. Қаладан әуежайға автобуспен немесе көлікпен баруға болады, көлікпен шамамен 10–15 минут сапар алады.
Автобустар
Түрікменбашы қаласындағы автобус желісі қалалық көлік жүйесінің маңызды тірегі болып табылады. Шамамен он жыл бойы қалаға түрлі модификациядағы Hyundai Aero City автобустары қызмет көрсетіп келді. Қала Ашхабад, Балқанабат және Гарабогаз қалаларымен де автобус қатынасы арқылы байланысқан.