Кіріспе
Душанбе – Тәжікстанның астанасы және ең ірі қаласы. 2022 жылы Душанбеде 1 201 800 адам тұрды, олардың көп бөлігі тәжік халқынан құралды. 1929 жылға дейін қала орыс тілінде Дюшамбе деп, ал 1929 жылдан 1961 жылға дейін Иосиф Сталиннің құрметіне Сталинабад деп аталды. Душанбе Гиссар аңғарында орналасқан, солтүстік және шығысында Гиссар тауларымен, оңтүстікте Бабатаг, Ақтау, Рангонтау және Қаратау тауларымен шектеседі. Қаланың биіктігі 750–930 метрді құрайды. Душанбе төрт ауданға бөлінген, олардың барлығы парсы тарихынан белгілі тұлғалардың есімдерімен аталады: Исмаил Самани, Әбу Әли ибн Сина (Авиценна), Фирдоуси және Шах Мансур. Көне заманда қазіргі Душанбе орналасқан жерде немесе оған жақын аймақта түрлі империялар мен халықтар қоныстанды, олардың ішінде мустье құралдарын қолданғандар, түрлі неолиттік мәдениеттер, Ахеменидтер империясы, Грек-Бактрия патшалығы, Кушан империясы және Гефталиттер болды. Орта ғасырларда қазіргі Душанбе маңында Хулбук және оның әйгілі сарайы сияқты жаңа қоныстар пайда болды. 17-ғасырдан 20-ғасырдың басына дейін Душанбе Хисор, Балх және, ақырында, Бұхара билеушілері бақылауындағы сауда орталығына айналды, содан кейін Ресей империясының құрамына қосылды. 1922 жылы Душанбе большевиктер басып алды, ал 1924 жылы қала Тәжік Автономдық Кеңес Социалистік Республикасының астанасы болды. Осыдан бастап Душанбе даму жолына түсті және халық санының өсуі қарқынды жүрді, бұл Тәжікстан Азамат соғысына дейін жалғасты. Соғыстан кейін қала тәуелсіз Тәжікстанның астанасы болды және қазіргі заманғы қалаға айналып, дамуын жалғастыруда. Бүгінде Душанбеде көптеген халықаралық конференциялар өтеді. Душанбедегі білім беру жүйесінің көп бөлігі Кеңес заманында қалыптасты және мемлекеттік бақылау дәстүрін сақтайды. Бүгінгі күні Душанбедегі ең ірі университет – Тәжік Ұлттық университеті үкімет тарапынан қаржыландырылады. Душанбе Халықаралық әуежайы қалаға қызмет көрсететін басты әуежай болып табылады. Көлік құралдарының ішінде 1955 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан троллейбус жүйесі, шағын теміржол желісі және қала ішінде жүретін жолдар бар. Душанбедегі электр энергиясы негізінен Нурек су электр стансасынан өндіріледі, ал ескі су жүйесі 1932 жылға дейін сақталып келген. Тәжікстанның денсаулық сақтау жүйесі Душанбеде шоғырланған, яғни елдегі ірі ауруханалар осы қалада орналасқан. Қала Тәжікстанның ЖІӨ-сінің 20 пайызын құрайды және ірі өнеркәсіптік, қаржылық, сауда және туризм салаларын қамтиды. Қаланың көрнекті саябақтары мен тарихи орындарына Жеңіс паркі, Рудаки паркі, Тәжікстан Ұлттық мұражайы, Душанбедегі ту жотасы және Тәжікстан Ұлттық Көнеліктер мұражайы кіреді.
| area code = 372
Dushanbe is the capital and largest city of Tajikistan. as of 2022, Dushanbe had a population of 1,201,800 and that population was largely Tajik. Until 1929, the city was known in Russian as Dyushambe, and from 1929 to 1961 as Stalinabad, after Joseph Stalin. Dushanbe is located in the Gissar Valley, bounded by the Gissar Range in the north and east and the Babatag, Aktau, Rangontau and Karatau mountains in the south, and has an elevation of 750–930 m. The city is divided into four districts, all named after Persian historical figures: Ismail Samani, Avicenna, Ferdowsi, and Shah Mansur. In ancient times, what is now or is close to modern Dushanbe was settled by various empires and peoples, including Mousterian tool users, various neolithic cultures, the Achaemenid Empire, Greco Bactria, the Kushan Empire, Hephthalites. In the Middle Ages, more settlements began near modern day Dushanbe such as Hulbuk and its famous palace. From the 17th to early 20th century, Dushanbe grew into a market village controlled at times by the Beg of Hisor, Balkh, and finally Bukhara, before being conquered by the Russian Empire. Dushanbe was captured by the Bolsheviks in 1922, and the town was made the capital of the Tajik Autonomous Soviet Socialist Republic in 1924, which commenced Dushanbe's development and rapid population growth that continued until the Tajik Civil War. After the war, the city became capital of an independent Tajikistan and continued its growth and development into a modern city, today home to many international conferences. Much of Dushanbe's education system dates from Soviet times and has a legacy of state control; today the largest university in Dushanbe, the Tajik National University, is funded by the government. Dushanbe International Airport is the primary airport serving the city. Other forms of transport include the trolleybus system dating from 1955, the small rail system, and the roads that traverse the city. Dushanbe's electricity is primarily hydroelectric, produced by the Nurek Dam, and the aging water system dates from 1932. Tajikistan's healthcare system is concentrated in Dushanbe, meaning that the major hospitals of the country are in the city. The city makes up 20% of Tajikistan's GDP and has large industrial, financial, retail, and tourism sectors. Parks and main sights of the city include Victory Park, Rudaki Park, the Tajikistan National Museum, the Dushanbe Flagpole, and the Tajikistan National Museum of Antiquities.
Этимология
Душанбеде дүйсенбі күндері жұмыс істейтін үлкен базар болды. Душанбе атауының өзі парсы тілінде "дүйсенбі" деген мағынаны білдіреді – сөздерінше, сенбі күнінен (shanbe) кейінгі екінші күн (du). Қазіргі Душанбеде Варзоб және Лучоб өзендерінің қосылған жерінде тастан жасалған құралдары табылған Гиссар мәдениеті, Бишкек мәдениеті және Вахш мәдениетінің барлығы біздің заманымыздан бұрынғы екінші мыңжылдықта неолит дәуірінде осы аңғарда мекендеген деп саналады. Олар негізінен мал шаруашылығымен, егіншілікпен және тоқыма өндірісімен айналысқан. Душанбеден шығысқа қарай Қиблаиде Ахеменидтерге тән ыдыстар мен керамикалық бұйымдар табылды, өйткені б.з.д. VI ғасырдан бастап қала Ахеменидтердің бақылауында болған. Сондай-ақ б.з.д. II ғасырға жататын кене тәрізді мыс балталар да табылды. Б.з.д. 312 жылы Селевкидтер бұл аймақты жаулап алды. Б.з.д. III ғасырдың соңына жататын Греко-Бактриялық шағын елді мекеннің іздері де анықталды. Қаладан табылған ең көне монета – б.з.д. 171–145 жылдары билеген Евкратидті бейнелейтін Греко-Бактрия монетасы, ал тағы бір монетада Дионис суреті салынған. Б.з.д. II ғасырдан б.з. III ғасырына дейін Варзоб өзенінің сол жағалауында Кушан қаласы орналасқан, сол кезеңге тән зираттар да табылды. Кушандар Гаравкала, Тепай-шах, Шахринау және Өзбеконтепа сияқты басқа да елді мекендерді салған. V ғасырда Сасанидтер империясы Согдианаға басып кірді, мүмкін, Кидариттерге құрмет ретінде монеталар сыйлаған, ол қазіргі қала орналасқан жерге жеткен. Душанбеге жақын Вакш аңғарында қазір Ажина-Тепе деп аталатын V-VI ғасырлардың соңына жататын Гефалиттік дәуірдегі буддалық монастырдың қираған қалдықтары жатыр. Тохаристан дәуіріне жататын басқа да елді мекендер де табылды, мысалы, Кеңес кезеңінде қиратылған және моңғол шапқыншылығы кезінде халқы азайтқан Шишикона қаласы. Осы кезеңде аймақта халықаралық сауда белсенділік танытты. Сондай-ақ, сол заманға жататын қамалдың да іздері табылды. 582 жылы Батыс Түрік қағанаты аймақты бақылауына алды. Арабтардың жаулап алуынан кейін Саманидтер қолөнер мен саудаға қатысқан аймақты басқарды. Қарақханидтер қалада 1018-1019 жылдарға жататын монеталарды соқты. XII-XIII ғасырларда қала Гуридтердің ықпалына іледі. Қала Балхтың бақылауында болған кезде "Касабай Душанбе" деп аталды. Бұл атау Душанбенің қала мәртебесін (Касабай – қала деген мағынаны білдіреді) және сауданың маңыздылығын көрсетеді, өйткені Душанбе атауы парсы тілінде "дүйсенбі" деген мағынаны білдіреді, ол дүйсенбі күндері жұмыс істейтін ауылдағы үлкен базарға байланысты болды. Душанбе Гиссар аңғарынан Қаратегин арқылы Алай аңғарына, солтүстік-оңтүстікке қарай Кафирниган өзеніне, содан кейін Ферғана және Зеравшан аңғарларынан Анзоб асуы арқылы Вакш аңғары мен Ауғанстанға қарай бағытталған керуен жолдарының торабында орналасқан. Бұл жолдар саудагерлерді Бұхара, Самарқан, Памир және Ауғанстанға жеткізді, осылайша нарықтың дамуына ықпал етті. Ол кезде қалада шамамен 7000-8000 адам және 500-600 шаңырау болды. Бұл аймақта тоқу, тері өңдеу және темір балқыту өндірісінің маңызды орталығы болды. XVIII және XIX ғасырдың басында Бухараның егемендікке талап етуіне қарамастан, Хисор сияқты түрлі мемлекеттер қалаға бақылау жасады. 1868 жылы Ресей үкіметі Бұхараға қарастылығын орнатты. Ресейдің араласуы мен жергілікті көтерілістердің тұрақсыз кезеңінде Бұхара Душанбе аймағын басып алды және Әмірлік Ресейдің ықпалындағы орталықтандырылған мемлекеттің құрылуы арқылы оған бақылауды сақтап қалды. Ауылдағы алғашқы аурухана 1915 жылы Ресей инвестициясымен салынды. 1909 жылы базар қаласын Ресей темір жол жүйесімен байланыстыруға бағытталған алғашқы темір жол жобасы ұсынылды, бірақ тиімділігі жоқ деп табылғаннан кейін тоқтатылды, алайда қалада Қағанға дейін жұмыс істейтін темір жол бар болды. 1920 жылы Бохараның соңғы әмірі большевиктер төңкерісінен кейін қысқа уақытқа Душанбеде паналады. Келесі жылы Қызыл Армия аймақты басып алғаннан кейін, ол 1921 жылдың 4 наурызында Ауғанстанға қашып кетті. 1922 жылдың ақпан айында қаланы Энвер Паша басқарған Басмашы әскерлері қоршаудан кейін басып алды, ал Энвер Паша 1922 жылдың 4 тамызында Душанбеден тыс қаза тапты.
Тәжік АССР-нің астанасы
Душанбе 1924 жылғы қазан айында Өзбекстан Кеңес Социалистік Республикасының құрамында Тәжік Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасының астанасы болып жарияланды, ал үкімет 1925 жылғы 15 наурыздан бастап ресми түрде жұмыс істей бастады. Душанбе Тажикстанның ірі елді мекендерінен гөрі, Тажикстанның торабы ретінде таңдалды, себебі оның ірі базары Тажикстан халқының көп бөлігі үшін кездесу орны болды. Базармен қатар, мал саудасы, мата, былғары, қалайы бұйымдары және қару-жарақ саудасы да белсенді түрде жүрді. Кеңес үкіметінің жаулауы мен Басмаши көтерілісі кезінде 1920 жылы 3140 адамды құраған халық саны 1924 жылы 283 адамға дейін азайды, ал тұрған үйлердің саны 40-қа жетті. Жағдайды жақсарту үшін Кеңес билігі халықтың көп бөлігін салық төлеуден уақытша босатып жіберді. 1923 жылы Кеңестер Душанбеде Бухарамен алғашқы телеграф байланысын орнатып, Термезге дейінгі алғашқы темір жол құрылысын бастады. 1924 жылғы 12 тамызда қаланың алғашқы газеті – "Шығыс дауысы" (Орыс тілінде: Овози Шарк) араб тілінде жарық көрді, ал жақын арада орыс тіліндегі "Қызыл Тажикстан" (Орыс тілінде: Красный Таджикистан) газеті де жарық көруді бастады. Осы кезеңде Душанбеге электр станциялары мен электр энергиясы келді. 1924 жылдың соңында Душанбеден Бұхараға және кейін Ташкентке бағытталған алғашқы тұрақты әуе қатынастары іске қосылды. Сол жылы пошта бөлімшесі де ашылды. Өнеркәсіп бұл кезеңде шектеулі болды және негізінен жергілікті өндіріске бағытталды, бірақ 1940 жылға қарай 1913 жылғы көрсеткіштерге қарағанда тоғыз есеге өсті. Бұл жобалардың көп бөлігі 1925-1932 жылдары Душанбенің алғашқы әкімдерінің бірі Абдукарим Розыковтың басшылығымен жүзеге асырылды, ол қаланы жаңару мен қала құрылысы арқылы "үлгілі коммунистік қалаға" айналдыруға тырысты. Михаил Калитин Душанбедегі өнеркәсіптік дамуды жалғастырып, Комсомол көлін салдырды және қаладағы өнеркәсіпті дамытуға көмектесті. Осы кезеңнің соңында, 1930 жылдардың соңында Душанбеде 4295 ғимарат болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Душанбе мен Тажикстан халқы шығыс майданнан эвакуацияланған 100 мың адаммен көбейді, нәтижесінде қалада 17 аурухана ашылды. 1953 жылғы 1 қыркүйекте құрылған Сталинабад әйелдер педагогикалық институты да осы кезеңде ашылды. 1960 жылы Қызылордадан Түмсук және Душанбеге дейінгі газ құбыры іске қосылып, қалаға газ жеткізілді. 1961 жылғы 10 қарашада десталиндану аясында Сталинабадтың атауы Душанбе деп өзгертілді, ол атау бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. 1960 жылы Махмұдбек Нарзыбековтың басшылығымен қалада алғашқы зообақ салынды. Онжылдықтың соңында қала әкімі тұрғын үй тапшылығын жою және тегін пәтерлер беру жоспарын жасады. 1979 жылғы 2 тамызда Душанбе халқы 500 мың адамға жетті.
Көтерілістер мен тәртіпсіздіктер
1980 жылдары экологиялық проблемалар мен қылмыс деңгейі арта бастады. Көптеп зорлық-зомбылық, бұзақылық, ішімдікке құмарлық және шабуылдар жиіледі. 1987 жылы Ауыл шаруашылығы институтында шетелдік студенттерге шабуыл жасалып, екі жыл өткен соң Педагогикалық институтында тәртіпсіздік орын алды. Аймақтық сепаратизм де КСР-ді тұрақсыздыққа ұшыратты. 1990 жылдың 10-11 ақпанында Кеңес үкіметінің ондаған мың армян босқынын Тәжікстанға көшіруді жоспарлап отыр деген қауесет тарағаннан кейін Коммунистік партия Орталық Комитеті ғимаратының алдына 300 наразы жиналды. Іс жүзінде, Душанбеге барған армянның саны 29 ғана болды және олар отбасы мүшелерімен бірге тұрды. Бірақ наразылардың саны 3 500 адамға дейін өсті, одан кейін дереу зорлық-зомбылық басталды. Жедел түрде әскери жағдай жарияланып, этникалық азшылықтарды қорғау және вандализм мен тонаудың алдын алу үшін әскерлер кіргізілді. Алайда, наразылық білдіргендердің саны күрт өсіп, Орталық Комитет ғимаратына шабуыл жасады. Атыс-шабыс болғаннан кейін 29 армян жедел рейсте эвакуацияланды. Көтерілістердің басты себебі – тәжік халқының тұрғын үй тапшылығына байланысты алаңдаушылық болды, бірақ бұл Михаил Горбачевтің үкіметтік кезеңінің соңында Транскавказия және басқа да Орталық Азия мемлекеттерін шарпыған ұлтшыл толқынмен бірге орын алды. Тәжікстанның Демократиялық партиясы мен «Растохез» қозғалысының ұйымдасқан қарсылығының күшеюі, Горбачевтің «гласность» саясаты, экономикалық құлдырау және аймақтық элиталардың наразылығынан кейін Қахор Махмаков 1991 жылдың 27 тамызында Тәжікстан Коммунистік партиясын таратып, келесі күні партиядан шықты. 1991 жылдың 9 қыркүйегінде Тәжікстан үкіметі КСРО-дан тәуелсіздік жариялады.
Тәжікстанның астанасы
Душанбе 1991 жылдың 9 қыркүйегінде тәуелсіз Тәжікстанның астанасы атанды. Осы кезеңдегі зорлық-зомбылықтың кезінде Ресей халқының көп бөлігі астананы тастап кетті, ал көптеген ауылдық тәжіктер көшіп келді; 1993 жылға қарай Ресей халқының жартысынан астамы қашып кеткен еді. Азамат соғысы кезіндегі топтар негізінен аймақтық белгілер бойынша құрылды. 2000 жылы Душанбе алғаш рет интернетке қосылды. 1996 жылы Махмадсаид Убайдуллоев Душанбе қаласының мэрі болып тағайындалды, оның азамат соғысы кезінде үкіметтің нақты басқарушысы болғаны туралы көптеген пікірлер айтылды. Ол 2017 жылға дейін 21 жыл бойы астананың мэрі қызметін атқарды. 2017 жылдың қаңтар айында қазіргі президент Эмомали Рахмонның ұлы Рустам Эмомали Душанбе қаласының әкімі болып тағайындалды, бұл қадамды кейбір сарапшылар үкіметтің жоғарғы лауазымдарына жол ашу үшін жасалған қадам деп қарастырады.
География
Душанбе екі өзеннің – Варзоб (солтүстіктен оңтүстікке қарай ағады) және Кофарнихонның – қосылған жерінде орналасқан. Ол теңіз деңгейінен жоғары орналасқан; оңтүстік және батыста биіктігі –қа жақын, ал солтүстік және солтүстік-шығыста –қа жетеді. Қаланың солтүстігі мен шығысында теңіз деңгейінен жоғары биіктікке жететін Гиссар жотасы, ал оңтүстігінде Бабатаг, Ақтау, Рангонтау және Қаратау таулары орналасқан, олардың биіктігі теңіз деңгейінен –қа жетеді. Сондықтан Душанбе – Гиссар аңғарында орналасқан тауаралық алап. 1960 жылға дейін Душанбе қаласының көп бөлігі Варзоб өзенінің сол жағалауында болған, бірақ құрылыс жұмыстарының күшеюі қаланың өзен арқылы кеңейіп кетуіне әкелді. Душанбе сейсмикалық белсенділігі жоғары аймақта орналасқан. Болжам бойынша, жер сілкінісінің күші 7,5-8 балға жетуі мүмкін. Соңғы 100 жылда қалада 5-6 балдық бірнеше жер сілкіністері сезілді, мысалы, 1949 жылғы Хаит жер сілкінісі.
Дін
Ислам VIII ғасырда Душанбеге келді. Қаладағы Әулие Жүсіп шіркеуінде 120 адамнан тұратын шағын католик қауымы бар. Тәжікстанда 350-ге жуық еврей халқы бар, олардың синагогасы 2006 жылы бұзылып, 2008 жылы жаңадан салынды. 2009 жылдың 9 қыркүйегінде қала әкімі Махмадсаид Убайдуллоев Ислам білім беру, ғылым және мәдениет ұйымының Душанбе қаласын 2010 жылғы Ислам мәдениетінің астанасы деп мойындау жоспарын мақұлдады. 2009 жылдың қазан айында президент Эмомали Рахмон қатарлық инвесторлардың қаржысына Душанбеде жаңа орталық мешіт салуға кірісті. Бұл мешіт Хажи Якуб мешітінің орнына салынбақ және Орталық Азиядағы ең ірі мешітке айналуы тиіс. Құрылыс 2011 жылы басталды, ал бастапқы ашылу күні 2014 жыл болған; алайда 2021 жылдың ақпан айында жаңа ашылу күні кейінге шегерілді. Ресей православие шіркеуі де қаладағы тағы бір діни топ. Душанбедегі Әулие Николай кафедралық соборы православие қауымының құдайға табыну орны болып табылады.
Білім
Кеңес басқынына дейін Душанбеде білім беру мүмкіндігі шектеулі болды, көбінесе Құран, парсы және араб тілдерін, сондай-ақ география, геометрия, алгебра және басқа ғылымдарды оқытқан медреселерден тұрды. Басқыннан кейін Кеңес Одағы медреселерді жапты. Кеңес білім беру жүйесі сол кездегі жетістік деп есептелді, кең ауқымды сауат ашу бағдарламасы мен міндетті білім беру арқылы шамамен 100% сауаттылыққа қол жеткізіп, қыздардың білім алуына да мүмкіндік берді. Жоғары білім 1930 жылдары, 1931 жылы Душанбеде педагогикалық институт ашылғаннан кейін дамуа бастады. 1939 жылы Душанбеде Тәжік мемлекеттік медицина университеті құрылды, ал көп ұзамай 1944 жылы Тәжік аграрлық институты Душанбеге көшірілді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін қалада 32 орта мектеп және екі институт болды. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі азаматтық соғыс қаланың білім беру жүйесіне зор зиян келтірді, сол кезеңде мемлекеттік бюджет 11%-дан 2%-ға дейін төмендеді. Мемлекеттік қаржыландыру төмендегенімен, жекеменшік мекемелер нарықтық экономикада уақытша дамыды, тәуелсіздік алғаннан кейін Душанбедегі университеттер санының өсуіне ықпал етті. Мамандандырылған және техникалық мектептер де айтарлықтай кеңейді. Тажик-американдықпен құрылған Халықаралық қатынастар университеті үкіметке қарсы күш ретінде құрылды және жабылғанға дейін оппозициялық көшбасшыларды даярлады. 2009 жылы Эмомали Рахмонның күш-жігерінің нәтижесінде Мәскеу мемлекеттік университетінің Душанбедегі филиалы ашылды. Оқытушылардың 70%-ы орыс, ал 30%-ы ғана тәжік. Душанбедегі ресейлік университеттердің басқа филиалдарына Мәскеу болат және қорытпа институтының филиалы және Мәскеу энергетика институтының филиалы кіреді. Душанбедегі білім беру жүйесі әлі де ұлттық үкімет тарапынан қатаң басқарылады, бұл совет кезеңінен қалған мұра. Басқа мекемелерге Тәжікстан гуманитарлық халықаралық университеті, Душанбе халықаралық мектебі және Салық заң институты (қазіргі Тәжік мемлекеттік қаржы және экономика университеті) жатады. 1927 жылы Ташкенттен Самарқанға, Термезден Душанбеге дейінгі екінші әуе маршруты ашылды, ол "Юнкерс F 13" ұшағымен жүзеге асырылды, автомобильдер пайда болғанға дейін екі жыл бұрын және теміржол құрылысы аяқталғанға дейін бес жыл бұрын. Кішкентай Сталинабад әуежайы құрылды, ал 1930 жылы қалада бірінші санаттағы әуежай салынды. Қаладан алғашқы ресімделген рейстер 1945 жылы "Ли-2" ұшағымен басталды. Қалаға Душанбе халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді, ол 2015 жылдың сәуір айына қарай Үрімші, Кабул, Дели, Дубай, Стамбул, Франкфурт және Ресей мен Орталық Азияның ірі қалаларына тұрақты рейстерді орындады. "Тажик Эйр" әуе компаниясының бас кеңсесі Душанбедегі Душанбе әуежайының аумағында орналасқан. 2008 жылы ашылған "Сомон Эйр" әуе компаниясының бас кеңсесі де Душанбеде орналасқан. Үкімет Тәжікстанның ЖІӨ-сінің 0,18%-ын, негізінен Душанбеде авиацияны дамытуға жұмсауды жоспарлап отыр.
Жол жүйесі
Елдегі алғашқы жол 19-ғасырдың басында түйелермен жүріп өткен Гузорға дейін салынды, кейіннен Кеңес Одағы оны қазіргі заманғы жолға айналдырды. Алғашқы автобус бағыты 1930 жылы, ал такси қызметі 1937 жылы іске қосылды. Екінші маңызды жол Душанбеден шығысқа қарай Горно-Бадахшан автономиялық облысындағы Хорогқа, содан кейін Мурғабқа дейін созылады, және одан Қытай мен Қырғызстанға қарай тармақталған жолдарға бөлінеді. Көптеген тас жолдар мен туннельдерді салу жобалары жүріп жатыр немесе жақында аяқталды (2014 жылғы мәлімет бойынша). Басты жобаларға Душанбе – Чанак (Өзбекстан шекарасы), Душанбе – Кулма (Қытай шекарасы), Бохтар – Нижний Пянж (Ауғанстан шекарасы) тас жолдарын жаңарту және Анзоб, Шахристан, Шар-Шар және Чормазак тау өткелдерінің астында туннельдер салу кіреді.
Метро жүйесі
Жер үсті метро жүйесінің құрылысы 2025 жылы басталуға тиіс. Бірінші әуе метро желісі 2040 жылы аяқталып, Оңтүстік қақпа мен Гуллистон (цирк аймағы) арасын байланыстыру күтілуде.
Сәулет
Кеңес әскерлерінің басып кіруіне дейін Душанбе қаласы кірпіштен салынған үйлермен тар көшелерден тұрған. Сол заманғы еңбектердің ешқайсысы бүгінгі күнге жеткен жоқ. Советтік билік орнағаннан кейін 1920-жылдардағы даму болашақ құрылысқа негіз салып, қаланың қалыптасуына бастама берді. 1930-жылдары конструктивизм архитектурасы бетоннан тұрғызылған ірі құрылыстармен бірге кеңінен танымал болды. Питер Ваулин басқаратын бірнеше архитекторлар қаланың құрылысында маңызды рөл атқарды. Ол "Душанбе қаласын салу туралы" заң жобасын жасады, ол 1927 жылдың 27 сәуірінде қала әкімдігімен бекітілді. 1929 жылы Мәскеуде Ле Корбюзьемен болған кездесуінен шабыттанған ол қалада конструктивизм стилін енгізді. 1934 және 1935 жылдары Ленинградтағы Грипрогор институты Душанбе қаласын салудың бас жоспарын жасады, ол 1938 жылдың 3 наурызында мақұлданды. Қайта құру кезінде қаланың орталық бөлігі Қызыл алаң мен Фрунзе саябағына көшірілді, онда 1940 жылдарға дейін көптеген жұмысшылар митингілері мен әскери шерулер өтті. Он жылдықтың соңында қаланың қазіргі заманғы инфрақұрылымы мен коммуналдық қызметтерінің көп бөлігі салынды. 1940-жылдары архитектурада әшекейлеу мен неоклассикалық стильге басымдық берілді, ал қала маңындағы аудандар салыстырмалы түрде дамымаған күйде қалды. 1980 жылы Душанбеде 990 миллион кВт/сағат электр энергиясы өндірілді, 1985 жылы бұл көрсеткіш 1161 миллион кВт/сағатқа жетті, бірақ 2001 жылы айтарлықтай төмендеді. 2007 жылдан бастап Душанбеде қыс айларында энергия тапшылығы байқалды. 2009 жылы Тәжікстанның басқа елдермен энергия саудасы тоқтатылып, 2012 жылы Өзбекстаннан табиғи газ импорты тоқтатылды, бұл жағдайды одан бетердете түсті, бірақ 2018 жылы табиғи газ импорты қайта жаңартылды. 2016 жылғы мәліметтерге сәйкес, Нүрек су электр станциясы елдің электр қуатының шамамен 3/4 бөлігін қамтамасыз етеді. Жаңа су электр станцияларын салу жоспарлануда және 2017 жылы үкімет электр қуатының үнемі өшірілуіне толық соң қойды. Барқи Тожик қаланың негізгі энергия өндірушісі болып табылады және елдегі электр энергиясының 75% -ын өндіреді. Энергия дағдарысын жеңілдету мақсатында Қытайдың қатысуымен қалаға екінші көмір зауыты салынуы жоспарлануда, бірақ ол ластану мен экологиялық зиян келтіруі мүмкін деген сынға ұшырады.
Су және санитарлық тазалық
Тәжікстанда аймақтағы ең жоғары орташа жылдық жауын-шашын мөлшері, көптеген өзендер, табиғи көлдер (мысалы, Қарақөл көлі) және мұздықтар бар. Душанбе қаласының ескірген су жүйесінің көп бөлігі 1932 жылы Кеңес кезеңінде салынған, және халық санының артуына қарамастан, одан кейін айтарлықтай кеңейтілген жоқ. Үлкен Гиссар каналы 1942 жылы салынды және Оңтүстік Тәжікстанның көп бөлігін суарады, Кофарнихон өзенінен Сурхондарёға дейін созылады. 2004 жылғы мәліметтер бойынша, қаланың сумен жабдықтау желісі негізінен Варзоб, Кофарнихон және Оңтүстік-Батыс аймақтарынан су алды. Су екі жер асты және екі жер үсті су тазарту станциялары арқылы жеткізіледі. 2018 жылы қала халқының 40%-ы кәріз жүйесіне қол жеткізе алмады.
Саябақтар
2020 жылдың мәліметі бойынша Душанбеде 15 саябақ бар. Ең белгілілерінің бірі – 1930 жылдардың ортасында Лениннің қола мүсінімен бірге салынған Рудаки паркі. Парк 2007 жылы жаңартылды. Тағы бір саябақ – Жеңіс паркі, ол 1975 жылы Ұлы Отан соғысын еске алу үшін құрылды. Тәжікстан Ғылым академиясының Ботаникалық бағы 1933 жылы негізделді, сол кезде отырғызылған ағаштар әлі де паркте маңызды орынды иеленеді. 2007 жылы паркке халықтық сәулет үлгілерінен жинақ қосылды.
Зираттар
Душанбеде 5 негізгі және 14 танылмаған зират бар. 5 негізгі зираттың бірі – 2013 жылы құрылған, 74 акр жерді алып жатқан, негізінен қабір тастарынан тұратын Мехробод. 2019 жылы 9 айдың ішінде 78 адам жерленген. Лучоб зираты да бестің бірі. Онда қайтыс болғандарды еске алу үшін ескерткіш стелалар қолданылады және танымал тұлғалардың көптеген қабірлері орналасқан. 2019 жылдың қазан айына дейін Жаббор Расулов, Бобожон Ғафуров, Мұхаммед Осими, Мирзо Турсунзаде, Лойк Шерали, Мұхаммеджон Шакури, Малика Сабирова, Туфа Фозылова және Мукаддима Ашрафи сияқты 54 адам жерленген. Ол 1977 жылы құрылған және бестің ішіндегі ең аз жерді пайдаланады. 1933 жылы құрылған Сари Осийо – бес зираттың тағы бірі. Бұл қаладағы ең көне зираттардың бірі және онда 19 ғасырдың соңына қарайтын қабірлер бар. 2019 жылдың 9 айында 225 адам жерленген. Христиандық зират – бестің тағы бірі, ең аз келінетін жері, бірақ 201-ші орыс дивизиясы оны жиі аралайды. Ол 84,3 гектар жерді алып жатыр және осы тоғыз айдың ішінде 197 жаңа қабір пайда болды. Шохмансур – бес негізгі зираттың соңғысы және 9 айдың ішінде 65 адам жерленген.
Денсаулық сақтау
1925 жылы Душанбе қалалық ауруханасы мен жедел жәрдем қызметі құрылды, ал он жылдық ішінде көптеген медициналық мекемелер ашылды. 1939 жылы жұқпалы аурулар ауруханасы құрылып, сол жылы Сталинабад медициналық институты іргесі қаланды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінен бастап Тәжікстан Азамат соғысына дейін денсаулық сақтау жүйесі ауруханалар мен мамандандырылған клиникалар есебінен айтарлықтай кеңейді. Тәжікстанның денсаулық сақтау жүйесі Душанбеде шоғырланған. Қалалық емханалардың, ауруханалардың, медициналық орталықтардың, перзентханалардың, жетімханалардың, санитарлық-эпидемиологиялық орталықтардың жақсы дамыған желісі бар – 2010 жылдың көктеміне қарай қалада барлығы 62 медициналық мекеме жұмыс істеді. Бұл 62 емдеу-профилактикалық мекеменің ішінде 17 аурухана, 2 жетім үй, 14 қалалық денсаулық сақтау орталығы, 5 тіс клиникасы, 8 санитарлық-эпидемиологиялық бақылау орталығы, 12 қалалық филиал және 4 қолдау орталығы бар. 2019 жылы ауруханалардың саны 43-ке жетті. Душанбе қаласының негізгі медициналық мекемелеріне мамандандырылған республикалық ауруханалар мен орталықтар, №1, №2, №3, №4, №5 қалалық емханалар, қалалық жұқпалы аурулар ауруханасы, балалар жұқпалы аурулар ауруханасы және елдің энергетика министрліктерінің ведомстволық ауруханалары жатады. Азаматтар қаладағы өздеріне бекітілген емханалар арқылы медициналық көмек алады. Кеңес дәуірінде салынған Ходжа Оби Гарм санаторийі бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп, радонмен емдеу сияқты әдістерді қолданады. COVID-19 пандемиясы кезінде уақытша ауруханалар құрылды.
Экономика
2018 жылы Душанбе қаласының жалпы өңірлік өнімі (ЖӨӨ) 13 808 000 000 сомониді құрады, бұл шамамен 1 508 900 000 долларға тең, ал өсім қарқыны 7,3% болды. Бұл Тәжікстанның жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) 20,1%-ын құрады. 2014 жылғы мәліметтер бойынша қаланың орташа жалақысы 1402,67 сомони немесе доллар құрайды. 2018 жылы сыртқы сауда айналымы 398 080 900 долларды құрады. Душанбе экспорттайтын негізгі елдер: Түркия (жалпы экспорттың 42,8%), Иран (28,0%), Ресей (10,8%), Ауғанстан (7,3%), Қытай (1,2%), Польша (1,2%) және басқалары. Импорт бойынша Ресей жалпы көлемнің 54,5%-ын құрайды, Қазақстан – 13,5%, Қытай – 6,8%, Италия – 3,4%, Түркия – 2,6%, Түрікменстан – 2,5%, Украина – 2,1%, Иран – 1,4%, Біріккен Араб Әмірліктері – 1,2%, ал қалғаны басқа елдерден келеді. Кеңес әскерлері басып кіргеннен кейінгі және одан кейінгі он жылдықтарда өнеркәсіп көбінесе жергілікті материалдармен жергілікті сұранысты қанағаттандыруға бағытталды. Ет өңдеу, сабын жасау, кірпіш, ағаш, жібек жіп, былғары, киім және электр энергиясын өндіру – бұл сол кездегі жергілікті өнеркәсіптер. Өнеркәсіптік сектордан экспорт осы кезеңде 1 535 500 долларды құрады. Сонымен қатар, ағаш өнеркәсібі және 1926 жылы құрылған, республиканың қуатының 80%-ын құрайтын баспа өнеркәсібі де маңызды болды. 2018 және 2019 жылдары Душанбе Дүниежүзілік туристік қалалар федерациясына қосылды, түрлі фестивальдар, қаланы насихаттауға бағытталған заңнама, өнер галереясы және 2018 жылды «Туризм және халық шеберлігі жылы» деп жариялау сияқты көптеген бастамалар туризм индустриясын дамытуға септігін тигізді. Душанбе жазғы фестивалі интернет байланысымен ерекшеленеді. Алайда, елдің қалған бөлігімен салыстырғанда, Душанбе салыстырмалы түрде жаңа қала болып табылуы және тарихи маңызының аздығы салдарынан туристер арасында азырақ танымал. Қаладағы мұражайлардың қатарында 1934 жылы құрылған Тәжікстан ұлттық мұражайы және Памир мен Бадакшан музыкалық аспаптарын сақтайтын Гурминж музыкалық аспаптар мұражайы бар.
Мәдениет
Душанбедегі мәдениет алғаш рет Бухара әкімшілігі тұсында қалыптасып, Совет Одағы кезінде өркендеді, олар қаланың көптеген алғашқы мәдени орындарын құрды. Тәуелсіздік алғаннан кейін Душанбе мәдениеті ұлттық сипатқа ие болды.
Сахналық өнер
XIX ғасырда шашмақ Тажикстанда ең көп таралған музыкалық жанр болды. Кеңес билігі оны «эмирге арналған музыка» деп атап, қуғынға ұшыратса да, қазіргі кезде оның танымалдығы артып келеді. Тәжік филармониясы 1938 жылы құрылды, қазір ол Ақашариф Жүрәев атымен аталады. Армян Сергей Артемевич Баласанян 1936-1943 жылдары Мәскеуде өтетін тәжік мәдени фестиваліне дайындалу үшін Душанбеге келген композиторлардың бірі болды. Сол жерде ол өзін «композитор, қоғамдық музыкалық қайраткер, фольклорші және педагог» деп сипаттады. Ол сондай-ақ Тәжікстан композиторлар одағының төрағасы және опера театрының көркемдік жетекшісі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген орыс және украин симфониялары Душанбеге көшіп келді. Садриддин Айни атымен аталатын және Душанбедегі алғашқы опера театры болып табылатын Тәжік опера және балет театры 1936 жылы құрылды. Алғаш рет қойылған опера – «Восе көтерілісі», ол 19 ғасырдың соңында Бухараның шығысындағы шаруалар көтерілісін баяндады. Операның көрнекті әншісі – Ханифа Мавлянова. Совет кезеңінде Душанбеге келген тағы бір музыкант – молдаван Александр Ленский. Ол Лахути театрының көркемдік жетекшісі, Тәжік филармониясының директоры және Тәжікстан композиторлар одағының бірінші хатшысы болды. Ол сондай-ақ алғашқы тәжік операсын және көптеген оркестрлік шығармаларды жазды. Тәжікстанның мемлекеттік симфониялық оркестрі 2016 жылы құрылды, алғашқы концерті 2016 жылдың 9 қыркүйегінде өтті. Тәжік опера және балет театры бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді және Ленин орденімен марапатталған. Труппа Ленинград хореография мектебінің түлектерімен, Мәлика Сабирова сияқты балет бишілерімен күшейтілді. 1920 жылдары қалада драма өнерінің қалыптасуы басталды. Алғашқы Лахути театры 1929 жылы салынды. 1930 жылдары пьесаларда таптық күрес, өткенмен күрес және гендерлік теңдік сияқты кеңестік тақырыптар басым болды. 1935 жылы қазіргі Айни театры болып табылатын Тәжік музыкалық театры салынды.
Фильм
Душанбедегі кино 1930 жылдары Кеңес үкіметінің киностудиялар мен кинотеатрлар құруымен басталды, бірақ алғашқы кинотеатр 1927 жылы ашылды, онда тұрғындар Фриц Лангтың «Нибелунг» фильмін тамашалады. Комил Ярматов – алғашқы белгілі тәжік кинорежиссері. Осы кезеңде деректі фильмдер де танымал болды, ал алғашқы көркем фильм 1938 жылы жарық көрді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Душанбеде көркем фильмдерді түсіру, материалдық қиындықтарға байланысты тоқтатылды. Соғыстан кейін көптеген көркем фильмдер түсірілді, олардың көптегені қаланың бейнесін жасауға бағытталды. 1980 жылдары жаңа буын режиссерлер көптегендік, плюрализм сияқты жаңа құндылықтарды киноға әкелді, бұл кейбір фильмдердің кеңес тарихының шындығына назар аударуына себеп болды. Азамат соғысы кезінде жағдай күрт өзгерді. Бұрын кино өндірісінде монополия құрған «Таджикфильм» киностудиясы жабылды, ал тәуелсіз режиссерлер азамат соғысының қасіреттерін бейнеледі.
Спорт
1923 жылы Душанбе спорт клубында гимнастика, ат спорты және жеңіл атлетика түрлерімен шұғылданды, ал 1929 жылы теннис енгізілді. Бүкіл тәжік Спартакиадасы алғаш рет 1934 жылы өтті, ал 1939 жылы Душанбе "Динамосы" КСРО кубогының ширек финалында жеңіске жетті. 1950 жылы елдің футбол құрамасы Орталық Азия ойындарында бірінші орынды иеленді. Душанбеде Тәжікстан жоғары лигасының төрт футбол командасы өнер көрсетеді: ЦСКА Памир, Душанбе 83, Истиқлол және Локомотив Памир. Душанбедегі Памир стадионы 1939 жылы салынды, онда ЦСКА Памир Душанбе командасы ойын өткізді. Қазіргі уақытта Душанбе стадионы салынып жатыр, аяқталғаннан кейін 30 000 көрерменге арналған болады.
Газеттер мен журналдар
Тәжік тілінде басылған алғашқы газет 1912 жылдың 11 наурызында Қағандағы «Бухара Шариф» болды. Оны Мирзо Жалол Юсуфзода сияқты Жадид қозғалысының басшылары шығарды. Газеттің мақсаты – «ғылыми, әдеби, бағыт-бағдар беретін, тақырыптық және экономикалық басылым болып, өркениет пен идеяны таратуға ұмтылу» еді. Бірақ көп ұзамай Иван Петров Бухара әмірінен газетті жабуды сұрады, ол 1913 жылдың 2 қаңтарында осылай істеді. «Ойна» және «Мулло Насретдин» – тәжік тіліндегі ең алғашқы журналдардың екеуі. «Звезда Восток» журналы 1920 жылдардың басында Октябрь революциясын қолдау мақсатында тәжік тілінде жарық көрді. Тәжікстанда таралған алғашқы совет газеті 1919 жылы совет үкіметінің үгіт-насихаты ретінде «Шұлай Инкилоб» (Революцияның жалыны) болды. Ол бүкіл Тәжікстан бойынша таратылып, бұрынғы Әмірлікке қарсы шығып, коммунизмді, Қазан төңкерісін және Бұхара коммунистік партиясын қолдаған негізгі тәжік тіліндегі газет еді. 1999 жылдың тамызында ресми түрде 199 газет тіркелген, бірақ олардың тек 17-сі ғана тұрақты түрде жарық көрді. Ұлттық үкімет басылымдарының ең көп таралғандары – «Джумхуриет» және «Народная газета». Мемлекеттік «Ховар» (Жаңалықтар) ақпарат агенттігінен басқа, бірнеше жеке газет бар, олардың ішінде «Азия Плюс» газеті реттеліп, орыс және ағылшын тілдерінде саяси, әлеуметтік және экономикалық мәселелер туралы хабарлар жариялайды, сондай-ақ «Жумхурият» және «Халк овози» газеттері де бар. 2019 жылы қалада 37 тұрақты газет және 37 журнал жарық көрді.
Халықаралық конференциялар
Душанбеде көптеген халықаралық конференциялар өткізілді, мысалы Орталық Азиядағы туберкулезді кешенді бақылау жөніндегі халықаралық конференция және 2000, 2008 және 2014 жылдары Шанхай ынтымақтастық ұйымының конференциясын өткізу. 2003 жылы Душанбеде 50 мемлекет пен ұйым қатысқан Халықаралық тәзе су форумы өтті. 2018 жылғы 20-23 маусымда Душанбеде «Тұрақты даму үшін су» халықаралық әрекет онжылдығына арналған жоғары деңгейдегі халықаралық конференция өтті, онда су мәселесі бойынша алдағы әрекеттер талқыланды. 2020 жылдың маусым айында осы тақырыпта екінші конференция өткізу жоспарланған. 2019 жылғы 16-17 мамырында Душанбеде «Заңсыз есірткі тасымалы мен ұйымдасқан қылмыс арқылы терроризмге және оны қаржыландыруға қарсы күрес» тақырыбында жоғары деңгейдегі конференция өтті, оған 50-ден астам ел қатысты. Конференция терроризмге қарсы күрестегі басты жауапкершілікті ұлттық үкіметтерге жүктейтін Душанбе декларациясын қабылдады. Сондай-ақ, есірткі контрабандасы сияқты басқа да мәселелер талқыланды. 2019 жылғы 15 маусымда Душанбеде Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі конференцияның бесінші саммиті өтті. Ұйымның Азия мүшелері бейбітшілік пен қауіпсіздік, терроризм, қару-жарақ бақылау, Иранның ядролық келісімі, кедейлік, экономикалық даму және жаһандану сияқты мәселелер бойынша ортақ мүдделерін талқылады.