Кіріспе

Түрікмен Совет Социалистік Республикасы (Түркмен Совет Социалистик Республикасы, Түрікменская Советская Социалистическая Республика), сондай-ақ Кеңес Түрікменстаны, Түрікмен КСР, Түрікменстан немесе Түрікменстан деп аталатын, Орталық Азияда орналасқан Кеңес Одағының құрамына кіретін республикалардың бірі болды. 1925 жылдан 1991 жылға дейін республика ретінде болды. Алғаш рет 1921 жылдың 7 тамызында Түркістан Автономдық Кеңестік Социалистік Республикасының (Түркістан АССР) Түрікмен облысы ретінде құрылды, ал 1925 жылдың 13 мамырында Түрікмен КСР ретінде КСРО-ның жеке республикасы болды. Одан кейін Түрікменстанның шекарасы өзгерген жоқ. 1990 жылдың 22 тамызында Түрікменстан Кеңес заңдарынан тәуелсіздігін жариялады. 1991 жылдың 27 қазанында Түрікменстан тәуелсіз мемлекет болып құрылды. Географиялық жағынан Түрікменстанның шекарасы Иранмен, оңтүстікте Ауғанстанмен, батыста Каспий теңізімен, солтүстікте Қазақ КСР-мен және шығыста Өзбек КСР-мен шектесетін.

Ресейге қосылу

Ресейдің Түрікменстан аумағына ену әрекеттері XIX ғасырдың соңында күшейді. 1869 жылы Ресей империясы Каспий теңізіндегі Красноводск (қазіргі Түрікменбашы) портын салып, қазіргі Түрікменстан жерінде бекінді. Кеңес деректері бұл күресті республика тарихының шағын бір тарауы деп сипаттайды. Кеңес үкіметінің алғашқы онжылдықтарындағы көшпелі және жартылай көшпелі топтардың күштеп ұжымдастырылуы мен қоныстандырылуы, сондай-ақ басқа да әлеуметтік-экономикалық өзгерістер нәтижесінде, Түрікменстанда мал өсірумен шұғылданудың көшпелі түрі экономикалық мүмкіндік ретінде тоқтатылды. 1930 жылдардың соңына таман түрікмендердің көп бөлігі отырыскы болып қалды.

Тәуелсіздікке дейінгі кезең

Кеңес үкіметінің жерлестік саясаты (корейнизация) ұлттық мәдениет пен тілді дамытуды, сондай-ақ әр этностың өз территориясында туыс әкімшілігін құруды қамтыды. 1920 жылдары, Кеңес Одағының барлық өңірлерінде болғандай, туған тіліндегі театрлар, баспалар, газеттер, сондай-ақ барлық халыққа арналған білім беру мекемелеріне тікелей қолдау көрсетілді және қаржыландырылды. Бұл Түркіменстанның Түркістан АССР-інің Каспий маңындағы облысындағы түркімен азшылықтарына да қатысты, сондай-ақ Бұхара және Хорезм (Киван) Халық Республикаларында кеңес үкіметі кезінде және түркімендердің көпшілігі құрамындағы ұлттық республика құрылғаннан кейін де жалғасты. 1920 жылдары Түркімен КСР түркімен тілін стандартизациялады (соған дейін халықтың көп бөлігі сауатсыз болған, ал сауатты адамдар жазу үшін шағатай немесе парсы тілдерін қолданған, бірақ 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында оғыз тіліне жақын және тілдік тұрғыдан ұқсас болғандықтан Осман түрік тілінің нұсқасын қолдануға қызығушылық артты). Ұлттық баспасөз бен әртүрлі әдеби және білім беру журналдарында теке, йомұт және басқа да аймақтық және тайпалық диалекттер туралы қызу пікірталастар болды, одан кейін белгілі бір ұлттық стандартты құру, араб-парсы әліпбиін жеңілдету және, әрі қарай, кириллицаға көшу туралы орталықтандырылған шешімдер қабылданды. 1930 жылдардан бастап Мәскеу республиканы қатаң бақылауда ұстады. 1988 және 1989 жылдары Кеңес Одағының басқа республикалары егемендік талаптарын алға тартқанда, Түркіменстан басшылығы да Мәскеудің экономикалық және саяси саясатын түркімен халқының әл-ауқаты мен ұлттық мақтанышына зиян келтіретін, пайдаланушылық деп сынады. 1990 жылдың тамызында Түркіменстанның Жоғарғы Кеңесі бірауыздан егемендік жариялады. 1990 жылдың наурыз айында Түркіменстан Кеңес Одағының болашағы туралы халықаралық байқаушылармен өткізілген референдумға қатысты, онда қатысушылардың 98 пайызы Кеңес Одағын сақтауды қолдады. 1991 жылдың тамызында Мәскеудегі тамыз төңкерісінен кейін Түркіменстанның коммунистік басшысы Сапармұрат Ниязов тәуелсіздік туралы халықтық референдум өткізуге шақырды. Референдумның ресми нәтижесі тәуелсіздікке 94 пайыз қолдау көрсетті. Республиканың Жоғарғы Кеңесі 1991 жылдың 27 қазанында Түркіменстанның тәуелсіздігін жариялады. Түркіменстан 1991 жылдың 26 желтоқсанында Кеңес Одағынан тәуелсіздік алды.

Ғарыш

Түрікменстанда екі белсенді ғарыш нысаны болды, Түркіменбад және Сейді қалаларында, екеуі де ұшыруға жабдықталған. Кеңес ғарыш бағдарламасы Суық соғыс кезеңінде "Протон", "Мир" және "Союз" зымырандарын, сондай-ақ экипажды тасымалдауға арналған зымырандарды өндірген.

Даму

Түрікменстанның инфрақұрылымының көп бөлігі Кеңес кезеңінде салынды, мысалы, жаңа қалалар, мекемелер, ғимараттар, жолдар, электр станциялары, ауруханалар, мектептер және фабрикалар.

Орысшалау

1920 жылдары кеңес билігі орнағаннан кейін, адамдар өз есімдеріне орысша жұрнақ қосуға міндеттелді. Еркек есімдеріне -ев/-ов, ал әйел есімдеріне -ева/-ова қосымшалары тіркелді. Орыс тілінде бұл жұрнақтар "меншік" немесе "қатысы бар" деген мағынаны білдіреді, бұл біртұтас кеңес халқының идеясын қалыптастыруға бағытталған шараның бір бөлігі болды.

Саясат

Түрікменстан, басқа кеңестік республикалар сияқты, марксистік-лениндік идеологияны ұстанды, оны республиканың жалғыз партиясы – Түрікменстан Коммунистік партиясы, Кеңес Одағы Коммунистік партиясының республикалық бөлімшесі басқарды. Түрікменстанның саясаты бір партиялық социалистік республика шеңберінде жүргізілді. Жоғарғы Кеңес – төраға басшылығымен республиканың бірпалаталы заң шығару органы болып табылды, ол атқарушы және сот органдарынан жоғары тұрды, ал оның мүшелері Ашхабад қаласында жиналатын.

Дін

Түрікменстан халқының 98% мұсылман болғанмен, атеизм мемлекеттік дін ретінде қабылданды. 1920 жылдардың басында Совет үкіметі Кеңес Орталық Азиясы, оның ішінде Түрікменстанда Ислам дінін тиімді түрде тыйым салды, барлық мешіттер бұзылды, араб әрпімен жазылған кітаптар өртеліп жойылды. 1930 жылдары Түрікменстан ақыры кириллица әрпіне көшті.